Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2721693

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach
z dnia 6 września 2019 r.
II SA/Gl 495/19
Wpływ świadomości i zamiaru osoby pobierającej świadczenie na uznanie świadczenia za nienależnie pobrane.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Matan.

Sędziowie WSA: Renata Siudyka (spr.), Artur Żurawik.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2019 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia (...) r. nr (...).

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją Prezydenta Miasta G. z dnia (...) r. nr (...) wydaną na podstawie art. 2 pkt 2, 7, 10, 11, art. 9, art. 10, art. 12 ust. 1 i 2, art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554 z późn. zm.- dalej "ustawa"), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach w sprawach o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1467) oraz art. 41, 44, 104, 110, 127, 127a k.p.a. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm.) uznał za nienależnie pobrane świadczenia przyznane decyzją nr (...) z dnia (...) w formie świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną, w wieku od 18 lat do ukończenia 25 roku życia, na M.P., w łącznej kwocie 4 300,00 zł, za okres od 1 grudnia 2013 r. do 30 września 2014 r. oraz kwotę 1 526,64 zł odsetek ustawowych za opóźnienie, naliczonych od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń na dzień wydania niniejszej decyzji oraz dalszych odsetek ustawowych za opóźnienie, naliczanych po dniu wydania niniejszej decyzji do dnia ich spłaty, a także orzekł o zwrocie wymienionych kwot na wskazane konto bankowe.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji zauważył, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku, gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo w przypadku, gdy dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł. Natomiast osoba uprawniona, to osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Podniósł, że decyzją nr (...). z dnia (...) r. zostały przyznane stronie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w wysokości 430 zł miesięcznie, na okres od 1 grudnia 2013 r. do 30 września 2014 r. Natomiast zgodnie z informacją komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne, w dniu (...) marca 2018 r. strona złożyła wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego z dniem (...) czerwca 2013 r. z uwagi na zakończenie edukacji. Stwierdził dalej, że strona nie miała prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 grudnia 2013 r. do 30 września 2014 r. Organ I instancji wyjaśnił w szczególności, że osoba która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami.

W odwołaniu strona wyjaśniła, że we wniosku komorniczym błędnie podała datę ukończenia edukacji. Wskazała, że w okresie szkolnym 2013/2014 była słuchaczem "A". Do odwołania strona załączyła kserokopię informacji "A" w Z. z dnia (...) października 2018 r., z którego wynika, iż skreślenie z listy słuchaczy nastąpiło w dniu (...) października 2014 r.

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) r. nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "SKO"), po rozpoznaniu odwołania, działając na podstawie art. 138 § 1 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia (...) r. W uzasadnieniu decyzji podzieliło ustalenia stanu faktycznego i przytoczyło treść art. 2 pkt 7 i art. 23 ust. 1 i 1a do 7 ustawy. Zaakcentowało, że organ I instancji w dniu (...) r. wydał decyzję przyznającą stronie świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 4300.00 zł miesięcznie, na okres od 1 grudnia 2013 r. do 30 września 2014 r. Skład orzekający SKO podzielił pogląd organu I instancji, że stronie zostały wypłacone świadczenie z funduszu alimentacyjnego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenie w całości lub w części, bowiem strona nie powiadomiła organu I instancji o umorzeniu przez komornika sądowego postępowania egzekucyjnego z dniem (...) czerwca 2013 r. z uwagi na zakończenie edukacji, tym samym strona od 1 grudnia 2013 r. do 30 września 2014 r. nie spełniała przesłanek do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Wobec powyższego Kolegium stwierdziło, że decyzja organu I instancji została wydana zgodnie z prawem i zasługuje na utrzymanie w mocy.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach strona zarzuciła naruszenie art. 23 ust. 1 ustawy poprzez wadliwe ustalenie, że świadczenie pieniężne w kwocie 4.300,00 zł zostało nienależnie pobrane, w sytuacji gdy wniosek u komornika sądowego o umorzenie raty bieżącej z dniem (...) czerwca 2013 r. został złożony omyłkowo, a w okresie od 1 grudnia 2013 r. do 30 września 2014 r. skarżący był nadal osobą uczącą się; naruszenie przepisów postępowania, a to art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a i art. 80 k.p.a. poprzez nie podjęcie wszelkich kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia sprawy, naruszenie obowiązku zebrania i rozpatrzenia w wyczerpujący sposób całego materiału dowodowego oraz właściwej jego oceny, które to naruszenie miało wpływ na treść wydanej decyzji. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania w sprawie dotyczącej ustalenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji SKO w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, a także zasądzenie od SKO w Katowicach na rzecz skarżącego kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skarżący nie zgodził się z treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia uznając je za sprzeczne z prawem i w sposób rażący naruszające jego interesy. Wyjaśnił ponownie, że kontynuował naukę do października 2014 r. Wskazał, że w piśmie z dnia (...) października 2018 r. adresowanym do komornika podtrzymał egzekucję co do raty bieżącej do dnia (...) października 2014 r. Skarżący stwierdził, że błędna jest podstawa zaskarżonej decyzji wskazująca na zakończenie przez niego edukacji z dniem (...) czerwca 2013 r. i stwierdzenie, że od 1 grudnia 2013 r. do 30 września 2014 r. nie spełniał on przesłanek do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Wskazał przy tym na dokumentacje dołączoną do skargi. Zdaniem skarżącego SKO nie podjęło wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz nie załatwiło sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Uchybiło również obowiązkowi zebrania i rozpatrzenia w wyczerpujący sposób całego materiału dowodowego oraz właściwej jego oceny.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a także argumentację prawną. Zdaniem SKO zarzuty skarżącego zawarte w skardze nie zasługują na uwzględnienie, a w aktach sprawy znajduje się pismo z dnia (...) r. sygn. akt (...) w którym Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w G. poinformowała, że z wniosku wierzyciela przeciwko dłużnikowi o alimenty, wydał postanowienie w którym stwierdził w szczególności, że umorzył postępowanie egzekucyjne przeciwko dłużnikowi z dniem (...) czerwca 2013 r. w części dotyczącej raty bieżącej na rzecz wierzyciela, ustalił stan zaległości alimentacyjnej na rzecz wierzyciela, ustalił stan zaległości alimentacyjnej na rzecz NFAL na dzień (...) r., ustalił odsetki od zaległości alimentacyjnej na rzecz NFAL na dzień (...) r. wezwał dłużnika wierzytelności do potrącenia dłużnikowi z wynagrodzenia za pracę zaległości alimentacyjnej, wraz z kosztami egzekucyjnymi oraz wpłatę na konto komornika pod rygorem ich egzekucji. Zatem skarżącemu zostały wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy wyjaśnić, że stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2107 z późn. zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.- dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu (decyzji lub postanowienia) nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Kontrola ta dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego sprawy istniejącego w dniu wydania zaskarżonej do sądu decyzji, a przy rozstrzyganiu sprawy sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Przedmiotem niniejszego postępowania jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia (...) r., którą uznano świadczenia pobrane przez skarżącego przyznane z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 grudnia 2013 r. do 30 września 2014 r. za nienależnie pobrane świadczenia i nakazano ich zwrot wraz z odsetkami.

Kwestią sporną w sprawie jest czy pobrane przez skarżącego od dnia 1 grudnia 2013 r. do 30 września 2014 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego były świadczeniami nienależnie pobranymi, w rozumieniu ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 554 z późn. zm. - dalej jak dotychczas: "ustawa").

Organy uzasadniając swoje stanowisko stwierdziły, że wskazane świadczenia były nienależnie pobranymi, a to ze względu na informację komornika sądowego z dnia (...) marca 2018 r., z której wynikało, że postępowanie egzekucyjne wobec dłużnika alimentacyjnego zostało umorzone z dniem (...) marca 2013 r. zgodnie z wnioskiem skarżącego. Skarżący ponadto nie poinformował organu I instancji o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Zdaniem skarżącego stanowisko organów jest błędne bowiem kontynuował on naukę do dnia (...) października 2014 r., a postanowienie komornika zostało wydane na skutek omyłkowo wskazanej daty zakończenia edukacji. W odwołaniu skarżący wskazywał na datę zakończenia edukacji wynikającą z zaświadczenia "A" w Z. Nadto w aktach administracyjnych sprawy znajdują się między innymi kserokopie: pisma skarżącego do Ośrodka Pomocy Społecznej G. (data wpływu do organu (...) r.) wraz załącznikiem (karta akt 51-53) oraz kserokopia postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w G., sygn. akt (...) z dnia (...) listopada 2018 r., którym uchylono punkt 1 postanowienia z dnia (...) r. oraz umorzono postępowanie egzekucyjne przeciwko dłużnikowi z dniem (...) października 2014 r. w części dotyczącej raty bieżącej alimentów na rzecz wierzyciela (karta akt 61). Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku, gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł (art. 9 ust. 2 ustawy). Natomiast zgodnie z art. 2 pkt 11 ustawy osoba uprawniona, to osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Z art. 2 pkt 7a ustawy wynika, iż ilekroć w ustawie jest mowa nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących usłanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Stosownie natomiast do art. 23 ust. 1 i ust. 1a ustawy, nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Art. 19 ust. 1 ustawy stanowi, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Zgodnie zatem z art. 19 ust. 1 ustawy, należy ustalić czy strona, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależnie świadczenia", jak to określił ustawodawca w przepisie art. 23 ust. 1 ustawy. Dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, lecz konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc że można ją uznać za osobę, która pobrała nienależnie świadczenia, jak to określił ustawodawca w przepisie art. 23 ust. 1 ustawy. Bez dokonania powyższych ustaleń decyzja organu I instancji jest rozstrzygnięciem dowolnym, nie opartym bowiem na prawidłowo zgromadzonym materiale dowodowym.

Sąd wskazuje, że w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Przyjmuje się zatem, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Zatem dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Ponadto w orzecznictwie ukształtował się pogląd, iż przepisy art. 2 pkt 7 lit. a oraz 23 ust. 1 ustawy, choć w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być interpretowane ściśle, to jednak nie oznacza to, że ich wykładnia i stosowanie mają być dokonywane w sposób automatyczny, restrykcyjny czy wręcz formalistyczny (por. wyrok NSA z dnia 9 października 2018 r. I OSK 1065/18 dostępny w CBOiS). Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej konkretnej sprawy, w tym również odpowiedzi na pytanie, czy zachowanie skarżącego było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Do wydania rozstrzygnięcia zobowiązującego do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego konieczne było stwierdzenie, że skarżący wiedział o tym fakcie, a pomimo to pobrał świadczenie nienależnie, nie informując w odpowiednim czasie organu. Wobec faktycznego pobierania nauki przez skarżącego uznać można, że taka sytuacja nie miała miejsca w sprawie. Organy obydwu instancji skupiły się wyłącznie na tym, że z informacji otrzymanej od komornika wynikało, iż skarżący zakończył naukę w dniu (...) czerwca 2013 r. oraz tym, że skarżący nie poinformował organu o tym fakcie. Jest to teza co najmniej przedwczesna w świetle okoliczności znajdujących odzwierciedlenie w dokumentach znajdujących się w aktach sprawy.

Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że organy dopuściły się naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, naruszając tym samym obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 7,art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.), oraz wadliwe zastosowały przepisy prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7a) ustawy, co skutkuje koniecznością uchylenia zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wskazać należy również, że na tym etapie sprawy Sąd rozpoznający niniejszą skargę, nie przesądza o wyniku sprawy. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z uzasadnienia.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., Sąd, orzekł jak w sentencji wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.