Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2772664

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach
z dnia 8 stycznia 2020 r.
II SA/Gl 1280/19
Brak związania stanowiskiem stron co do wysokości alimentów w postępowaniu o rozwód.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski (spr.).

Sędziowie Asesor, WSA: Tomasz Dziuk, Andrzej Matan.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi M.H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego

1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia (...) r. oraz decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia (...) r. nr (...),

2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej na rzecz skarżącego kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnienie faktyczne

Wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta B. (dalej też jako Prezydent lub organ I instancji) decyzją z dnia (...) r. znak (...) przyznano M. H. (dalej jako skarżący) prawo do świadczenia rodzinnego na dziecko: T. H. od dnia 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r. w wysokości 124 zł, wraz z dodatkami (z tytułu jednorazowego dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2018/2019 w wysokości 170 zł na okres od 1 września 2018 r. do 30 września 2018 r. oraz dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji w wysokości 210 zł na okres do 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r.).

Następnie po przeprowadzeniu z urzędu postępowania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej (dalej jako Kolegium lub SKO) decyzją z dnia (...) r. nr (...) stwierdziło nieważność powyższej decyzji Prezydenta. W ocenie Kolegium decyzja z dnia (...) r. została bowiem wydana z rażącym naruszeniem prawa. Organ I instancji nie zwrócił bowiem uwagi, że w stanie faktycznym sprawy, skarżącemu jako osobie samotnie wychowującej dziecko T. H., nie zostało ustalone, na rzecz tego dziecka od jego matki, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd. Na gruncie przedmiotowej sprawy nie występuje też okoliczność, by małoletni T. H. pozostawał pod opieką naprzemienną obojga rodziców, gdyż fakt ten nie wynika wprost z orzeczenia sądu rodzinnego. Ponadto nie występuje żaden z wyjątków określonych w punktach od litery a do e art. 7 pkt 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018. 2220, zwanej dalej ustawą lub ustawą o świadczeniach rodzinnych).

W tej sytuacji koniecznym stało się ponowne rozpatrzenie wniosku skarżącego z dnia 18 sierpnia 2017 r. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dziecko T. H. na okres świadczeniowy 2017/2018 r.

W wyniku ponownie przeprowadzonego postępowania, decyzją z dnia (...) r. nr (...) wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta B. orzeczono o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczeń rodzinnych na dziecko T. H. w okresie od 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r. Zdaniem organu pierwszej instancji w sprawie nie zachodzi bowiem żadna z sytuacji o jakich mowa w art. 7 pkt 1 lit. a do e ustawy o świadczeniach rodzinnych, a jednocześnie skarżącemu nie zostało ustalone na rzecz syna T. H. od jego matki świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd. Zdaniem Prezydenta w wyroku rozwodowym sąd obciążył kosztami utrzymania tego dziecka obojga rodziców.

W odwołaniu od tej decyzji skarżący zarzucił, że w powołanym przez organ I instancji wyroku rozwodowym brak jest wyrzeczenia, że również kosztami utrzymania małoletniego sąd obciążył obojga rodziców. Obowiązkiem ponoszenia kosztów utrzymania sąd obciążył obojga rodziców, ale tylko w odniesieniu do małoletniej córki i w tym zakresie zasądził od niego na jej rzecz alimenty w kwocie 400 zł miesięcznie. W sytuacji gdy sąd nie zasądził na rzecz syna alimentów od jego matki, a jednocześnie gdy syn stale w nim zamieszkuje należało przyjąć, że zgodnie z tym wyrokiem sąd zobowiązał jego do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania syna. Nie zmienia tego okoliczność przyznania matce dziecka prawa do kontaktów z synem w sytuacji gdy nie orzeczono o sprawowaniu nad nim przez rodziców opieki naprzemiennej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej (dalej jako Kolegium lub SKO) odwołania tego nie uwzględniło i zaskarżoną decyzją z dnia (...) r. nr (...) wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 3, art. 5 i art. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych decyzję organu pierwszej instancji utrzymało w mocy.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia stwierdziło, że materialno-prawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie stanowi ustawa o świadczeniach rodzinnych zgodnie z którą (art. 2 pkt 1) zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego są świadczeniami rodzinnymi. Zasiłek rodzinny i dodatki do niego mają na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka, w przypadku, gdy sytuacja materialna jego rodziców nie pozwala na całkowite poniesienie takich kosztów.

W myśl art. 5 ust. 1 ustawy, zasiłek rodzinny przysługuje osobom uprawnionym jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 674 zł. Z kolei zgodnie z treścią art. 5 ust. 2 ustawy, w przypadku gdy członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności, zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 764 zł.

W art. 7 ustawy wskazany został zamknięty katalog przypadków których wystąpienie (pomijając spełnienie kryterium dochodowego rodziny w przeliczeniu na osobę) powoduje, że zasiłek rodzinny nie przysługuje. W myśl tego przepisu zasiłek rodzinny nie przysługuje, jeżeli:

1) dziecko lub osoba ucząca się pozostają w związku małżeńskim,

2) dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej,

3) osoba ucząca się został umieszczona w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie,

4) pełnoletnie dziecko lub osoba ucząca się jest uprawniona do zasiłku rodzinnego na własne dziecko,

5) osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz dziecka od jego rodzica, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, chyba że:

a) rodzice lub jedno z rodziców dziecka nie żyje,

b) ojciec dziecka jest nieznany,

c) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone,

d) sąd zobowiązał jednego z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka.

e) dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach,

6) członkowi rodziny przysługuje na dziecko zasiłek rodzinny za granicą, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Zgodnie zatem z art. 7 pkt 5 samotny rodzic ubiegający się o przedmiotowe świadczenia jest bezwzględnie zobowiązany do uzyskania orzeczenia sądu w zakresie alimentów na rzecz dziecka, a jedyne odstępstwa w tej mierze określone są w ppkt a do e.

Zdaniem Kolegium w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego należało przyjąć, że w skład rodziny skarżącego wchodzi oprócz niego jego małoletni syn T. H., na rzecz którego nie zostały zasądzone od jego matki alimenty. Do akt sprawy skarżący przedłożył wyrok rozwodowy Sądu Okręgowego w B. z dnia (...) r. sygn. akt (...), którym orzeczono rozwód jego małżeństwa z M. H. Z treści pkt 2 tego wyroku wynika, że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi: T. H. i N. H.Sąd ten powierzył obojgu rodzicom oraz ustalił, iż miejscem zamieszkania małoletniego T. H. jest miejsce zamieszkania ojca, a miejscem zamieszkania małoletniej N. H. jest miejsce zamieszkania matki. W pkt 3 wyroku Sąd orzekł, że obowiązkiem ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania małoletniej córki obciąża obie strony i zasądza od pozwanego na jej rzecz alimenty w wysokości 400 zł miesięcznie płatne do rąk jej matki. Z kolei pkt 4 wyroku zawiera następującą treść: "nie orzeka o obowiązku alimentacyjnym wobec małoletniego T. H." i w pkt 5 wyroku Sąd wskazał, że powódka będzie miała prawo widywać się z małoletnim T. i zabierać syna poza jego miejsce zamieszkania w pierwszy i trzeci tydzień miesiąca od środy od godz. 18.00 do piątku do godz. 18.00, a drugi i czwarty tydzień miesiąca od poniedziałku od godzi 18.00 do niedzieli do godz. 18.00. Podobnie w przypadku kontaktów skarżącego z małoletnią córką N., sąd orzekł o jego prawie do widywania się z nią i zabierania jej poza miejsce zamieszkania w pierwszy i trzeci weekend miesiąca od piątku od godz. 18.00 do niedzieli do godz. 18.00 oraz w drugi i czwarty tydzień miesiąca w środę od godz. 9.00 do 18.00.

Jakkolwiek w pkt 4 przedmiotowego wyroku Sąd rodzinny nie orzekł o obowiązku alimentacyjnym, wobec małoletniego T. H., to jednak w ocenie Kolegium z przedstawionego wyroku rozwodowego nie wynika by "sąd zobowiązał jednego z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka". Oznacza to, iż nie została wyczerpana dyspozycja art. 7 pkt 5 lit. d ustawy, zwalniająca z obowiązku legitymowania się tytułem wykonawczym pochodzącym od sądu lub zatwierdzonym przez sąd, ustalającym alimenty. Należało zatem przyjąć, że skoro skarżącemu jako osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz dziecka T. H. świadczenie alimentacyjne od jego rodzica, to wnioskowane świadczenia rodzinne na okres od 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r. nie przysługuje.

Nadto SKO zwróciło uwagę, że wynikające z powyższego wyroku uprawnienie matki do zabierania syna T. H. poza miejsce zamieszkania w wyznaczonych przez Sąd okresach wskazuje, że w tym czasie matka ponosi koszty jego utrzymania. Analogicznie jest w przypadku, gdy to skarżący ma uprawnienie do zabierania córki poza miejsce jej zamieszkania.

W skardze do sądu administracyjnego na powyższą decyzję SKO z dnia (...) r. reprezentowany przez adwokata skarżący wniósł o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją Prezydenta oraz o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania.

Zarzucił, że decyzja ta została wydana z naruszeniem art. 8 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że wbrew stanowisku orzekających organów w świetle wyroku rozwodowego rodziców małoletniego T. H. z dnia (...) r., należało przyjąć, iż wyrokiem tym sąd rodzinny zobowiązał skarżącego do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania syna i nie zobowiązał jego matki do świadczenia na niego alimentów. Świadczy o tym m.in. również treść pkt 3 tego wyroku oraz fakt ustalenia, że miejscem zamieszkania syna jest miejsce zamieszkania ojca. Odmiennego wniosku nie można wyprowadzać ze sposobu zawartego w tym wyroku uregulowania kontaktów z małoletnimi dziećmi. Prawo do kontaktów nie jest bowiem związane z obowiązkiem alimentacyjnym i kosztami utrzymania małoletnich. W tym względzie pełnomocnik skarżącego zwrócił też uwagę na obowiązek sądu rodzinnego wynikający z treści art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji, akcentując fakt wynikającego z wyroku rozwodowego prawa do zabierania przez matkę (w ramach prawa do kontaktów) małoletniego syna na dłuższe okresy co wiąże się niewątpliwie również z obowiązkiem ponoszenia w tym czasie kosztów jego utrzymania.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga pomimo jej niestarannego przygotowania (została bowiem faktycznie zredagowana jako skarga na decyzję o odmowie przyznania świadczenia wychowawczego, będącego przedmiotem odrębnego postępowania w sprawie tut. Sądu sygn. akt II SA/Gl 1279/19) zasługuje na uwzględnienie.

Podstawę materialnoprawną wydanych decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W stanie faktycznym niniejszej sprawy jej załatwienie w rozumieniu art. 104 k.p.a. uzależnione jest od rozstrzygnięcia kwestii czy w świetle wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w B. z (...) r. sygn. akt (...) można przyjąć, że wyrokiem tym sąd zobowiązał skarżącego do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania jego małoletniego syna T. H. i nie zobowiązał jego matki do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka. Poza sporem pozostaje bowiem prawidłowe zdaniem Sądu ustalenie organów, że w świetle treści tego wyroku nie ma podstaw do przyjęcia, iż małoletni T. miał pozostawać pod opieką naprzemienną obojga rodziców w rozumieniu art. 7 pkt 5 lit. e ustawy (w dacie wydania tego wyroku w polskim systemie prawnym nie było zresztą żadnych regulacji dotyczących opieki naprzemiennej mogących stanowić punkt odniesienia do tej instytucji).

Zdaniem Sądu ustalenia organów obu instancji w tej kwestii nie zasługują na aprobatę, co daje podstawę do przyjęcia, że ich orzeczenia, a nadto decyzja SKO z dnia (...) r. stwierdzająca nieważność decyzji Prezydenta z dnia (...) r. o przyznaniu skarżącemu wnioskowanych świadczeń, zapadły z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem treści art. 7 pkt 5 lit. d ustawy. Analizując przedmiotowy wyrok należy mieć przy tym na uwadze treść art. 58 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym w wyroku orzekającym rozwód Sąd ma obowiązek rozstrzygnąć o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem (dziećmi) obojga małżonków oraz orzec w jakiej wysokości każdy z małżonków obowiązany jest do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowywania dziecka. W świetle treści tego Kodeksu brak jest przy tym możliwości zwolnienia sądu rozwodowego z zawarcia wyrzeczenia w tych kwestiach gdy np. jest władny tak uczynić gdy chodzi o orzeczenie w przedmiocie utrzymania kontaktów rodziców z dzieckiem (art. 58 § 1b k.r.i.o.). Orzekając o obowiązku alimentacyjnym rozwodzących się małżonków wobec wspólnych małoletnich dzieci Sąd nie jest przy tym związany wyrażonym w tym względzie stanowiskiem małżonków (nawet zgodnym). Zgodnie bowiem z treścią art. 135 § 1 k.r.i.o. sąd powinien uwzględnić z urzędu usprawiedliwione potrzeby dzieci jak i możliwości zarobkowe i majątkowe ich rodziców. Należy zatem przyjąć, że w treści tego analizowanego wyroku obowiązek ten został wypełniony, tj. że sąd orzekł nim również o tym kto i w jakim zakresie ponosi koszty utrzymania małoletniego T. H., chociaż w odróżnieniu od kwestii obciążenia kosztami utrzymania małoletniej N. H., nie zawarł w tym względzie bezpośredniego wyrzeczenia. W konsekwencji wbrew stanowisku organów orzekających nie można przyjąć, że z treści pkt 4 tego wyroku wynika, iż sąd nie uregulował nim kwestii ponoszenia kosztów utrzymania małoletniego T. Treść tego punktu wyroku należy bowiem rozumieć łącznie z treścią jego punktu 2 i 3. Zgodnie zaś z pkt 2 sąd ustalił, że miejscem zamieszkania małoletniego T. jest miejsce zamieszkania ojca, co niewątpliwie wiąże się z obowiązkiem ponoszenia przez ojca kosztów jego utrzymania. Zgodnie z pkt 3 wyroku sąd obowiązkiem ponoszenia kosztów utrzymania córki obciążył oboje małżonków. Podobnego zaś wyrzeczenia odnośnie małoletniego ich syna w wyroku tym nie zawarł. Skoro jak wskazano wyżej, sąd miał obowiązek orzec w jakiej wysokości każdy z małżonków ponosi koszty utrzymania małoletniego T. (art. 58 § 1 k.r.i.o.) to odstąpienie w tym względzie w pkt 4 wyroku od orzekania o obowiązku alimentacyjnym na jego rzecz należy odnieść do obowiązku alimentacyjnego jego matki. Oznacza to, że wyrokiem tym sąd zobowiązał skarżącego do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania syna, z którym ten ma mieszkać i jednocześnie nie zobowiązał jego matki do świadczenia alimentacyjnego na jego rzecz. Nie może ulegać wątpliwości, że z faktem zamieszkiwania małoletniego T. ze skarżącym wiąże się jego obowiązek zapewnienia synowi realizacji wszystkich niezbędnych i usprawiedliwionych potrzeb syna i ponoszenia związanych z tymi potrzebami kosztów. W sprawie zachodzi zatem sytuacja o jakiej mowa w art. 7 pkt 4 lit. d ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdy jednocześnie nie było nawet podnoszone aby małoletni T. nie mieszkał z ojcem i nie pozostawał na jego utrzymaniu.

Zdaniem Sądu twierdzenia, że sąd zobowiązał do ponoszenia kosztów utrzymania małoletniego T. również matkę nie można też wyprowadzić z treści pkt 5 analizowanego wyroku rozwodowego, w którym nie zawarto przecież wyrzeczenia w zakresie świadczeń alimentacyjnych wobec małoletniego T. Należy też w tej kwestii podnieść, że przyznanie tym wyrokiem matce prawa do utrzymywania kontaktów z synem nie przesądza, że będzie ona z tego prawa oraz w jakim zakresie korzystać i w konsekwencji, iż przy jego realizacji będzie ponosić jakieś koszty. Gdyby sąd rozwodowy takie ewentualne koszty chciał uwzględnić to powinien to uczynić poprzez stosowne wyrzeczenie w zakresie kosztów utrzymania i wychowania syna skarżącego, czego nie zrobił.

Jak już stwierdzono wcześniej zaskarżona decyzja SKO i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta z dnia (...) r. zapadły po wcześniejszym stwierdzeniu nieważności pozytywnej dla skarżącego decyzji organu pierwszej instancji z dnia (...) r. wydaną na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. decyzją Kolegium z dnia (...) r. nr (...). Oznacza to, iż przedmiotowa decyzja Kolegium z dnia (...) r. została wydana w postępowaniu prowadzonym w granicach sprawy, której dotyczy rozstrzygana niniejszym wyrokiem skarga. Jej wydanie umożliwiło bowiem ponowne rozpoznanie wniosku skarżącego z dnia 18 sierpnia 2017 r. przez wydanie kolejnej decyzji.

Dla końcowego załatwienia sprawy w rozumieniu art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, zwanej dalej ustawa p.p.s.a.) konieczne było zatem usunięcie z obrotu prawnego również ww. decyzji SKO z dnia (...) r. jako wydanej z naruszeniem treści art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Z przyczyn wskazanych wyżej należało bowiem przyjąć, że decyzja Prezydenta z dnia (...) r. wydana została zgodnie z obowiązującym prawem. Tym bardziej brak było podstaw do przyjęcia, zgodnie ze stanowiskiem Kolegium, że zapadła ona z rażącym naruszeniem treści art. 7 pkt 5 lit. d ustawy o świadczeniach rodzinnych. Analiza stanu faktycznego sprawy w oparciu o ww. wyrok rozwodowy z dnia (...) r. w żadnym przypadku w odniesieniu do treści art. 7 pkt 5 lit. d ustawy nie dawała bowiem podstaw do stwierdzenia oczywistości naruszenia tego przepisu jako przesłanki przyjęcia rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Jak wskazano wyżej wykładnia treści tego wyroku na użytek niniejszej sprawy wymagała szerszych rozważań z uwzględnieniem treści Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nawet gdyby przyjąć, że Prezydent decyzję z dnia (...) r. wydał z naruszeniem art. 7 pkt 5 lit. d ustawy o świadczeniach rodzinnych to niewątpliwie nie byłoby podstaw do przyjęcia, że naruszenie to miało rażący charakter.

Z powyższych względów zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta z dnia (...) r. podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy p.p.s.a., zaś decyzja SKO z dnia (...) r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 tej ustawy.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono stosownie do jego wyniku na podstawie art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 ustawy p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie (Dz. U. z 2018. 264).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.