Orzeczenia sądów
Opublikowano: ONSA 1988/2/91

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego (do 2003.12.31) w Warszawie
z dnia 29 listopada 1988 r.
II SA 1315/88

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia NSA W. Ryms.

Sędziowie NSA: M. Flasiński (sprawozdawca), I. Śmietanka-Szwaczkowska.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi Zbigniewa A. na decyzję Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk z dnia 21 października 1988 r. w przedmiocie zakazu publikacji pracy i na podstawie art. 207 § 1 i 2 pkt 3 k.p.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Okręgowego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk w W., nie orzekając w przedmiocie kosztów.

Uzasadnienie faktyczne

Pełnomocnik dyrektora Instytutu Polskiej Akademii Nauk przedstawił w imieniu Instytutu do kontroli przez Okręgowy Urząd Publikacji i Widowisk maszynopis pracy dr Zbigniewa A. pt. "Polityka zagraniczna Kuby 1959-1975" z zaznaczeniem, że praca ta została wykonana w ramach realizacji planu badawczego. Praca ta miała zostać wydrukowana w nakładzie 1440 + 60 egz., na co Instytut miał zgodę Departamentu Książki Ministerstwa Kultury i Sztuki.

Okręgowy Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk w W. zasięgnął opinii Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które wyraziło pogląd, że opinia autora oraz cytowane w książce materiały źródłowe, odnoszące się w szczególności do stosunków Kuby z krajami socjalistycznymi, a przede wszystkim z ZSRR i z partiami komunistycznymi krajów Ameryki Łacińskiej, wymagałyby odpowiednich weryfikacji i komentarzy. Z powyższych względów publikacja w przesłanej do oceny wersji mogłaby spowodować interwencję ze strony władz kubańskich, a także wpłynąć niekorzystnie na stan wzajemnych stosunków. Ministerstwo proponowało rozważenie możliwości wykorzystania książki jako publikacji "do użytku wewnętrznego".

Decyzją z dnia 7 września 1988 r. Okręgowy Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk w W. zakazał publikacji powyższej książki, twierdząc, że "Zakwestionowana publikacja zawiera oceny autora i materiały źródłowe odnoszące się do stosunków Kuby z krajami socjalistycznymi, a przede wszystkim z ZSRR, jak i partiami komunistycznymi krajów Ameryki Łacińskiej. Materiały te nie zostały opublikowane od chwili obecnej ani przez Kubę, ani przez ZSRR. W tej sytuacji rozpowszechnianie publikacji byłoby sprzeczne z zasadami sojuszniczych stosunków łączących Kubę i Polskę. Z tego względu na podstawie art. 2 pkt 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk zakaz jej rozpowszechniania stał się konieczny".

Od tej decyzji odwołał się autor zakwestionowanej pracy zarzucając, że twierdzenie Okręgowego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk nie są prawdziwe, gdyż: wszystkie wykorzystane w książce materiały były publikowane; w zdecydowanej większości publikacje te znajdują się w bibliotekach kubańskich, bynajmniej nie w postaci prohibitów, wiele z tych publikacji znajduje się w polskich bibliotekach, również ogólnie dostępnych. Wątpliwości budzi rozumowanie Urzędu, w myśl którego publikacja prac naukowych, traktujących o innych krajach socjalistycznych, zanim zawarte w niej informacje ukażą się w tych krajach, jest sprzeczną z zasadami sojuszniczych stosunków. Konsekwentne stosowanie tej zasady, wątpliwej nawet na obszarze codziennej publicystyki prowadzi do oczywistego zatarcia określonych obszarów w zakresie badania współczesnej historii politycznej. Zdrowy rozsądek podpowiada, że tak być nie powinno. Tym bardziej, że coraz częściej rozlegają się głosy wskazujące na potrzebę zmiany sposobu pisania o krajach socjalistycznych, odejścia od pochwalno-laurkowej propagandy.

Decyzją z dnia 21 października 1988 r. nr DIN-028/26/88/30 Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, twierdząc, że w zakwestionowanej publikacji zawarte są krytyczne oceny i opinie dotyczące stosunków Kuby z ZSRR i innymi krajami socjalistycznymi w latach 1959-1975. Publikowanie tego rodzaju ocen może być potraktowane przez Kubę i ZSRR jako ingerencja w sprawy stosunków sojuszniczych między tymi państwami, które z kolei pozostają w analogicznych stosunkach z PRL. Z tych względów rozpowszechnianie publikacji naruszałoby zasady polityki zagranicznej PRL. Uzasadniony zatem jest zakaz jej rozpowszechniania, wydany na podstawie art. 2 pkt 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk.

W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego autor - Zbigniew A. - wskazał, że z treści zaskarżonej decyzji widać, iż zawarte w jego książce oceny nie są kwestionowane z punktu widzenia ich prawdziwości i wiarygodności. Z argumentacji Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk wynika, że nie można publikować krytycznych, choć prawdziwych ocen polityki zagranicznej krajów socjalistycznych, gdyż może być to uznane za ingerencję w stosunki między tymi krajami, a opublikowanie krytycznych, chociaż prawdziwych ocen polityki zagranicznej innych państw socjalistycznych naruszałoby zasady polityki zagranicznej PRL, gdyż godziłoby to w konstytucyjne zasady i sojusze. Autor wywodził, że na miejscu byłoby pytanie, którym to konstytucyjnym zasadom - zdaniem cenzury - tak szkodzi opublikowanie prawdziwych, obiektywnych informacji. Czy wynika to z obowiązujących zasad prawnych lub traktatowych. Innym istotnym pytaniem jest to, czy rzeczywiście publikowanie książki, do której nie zostały sformułowane zastrzeżenia co do prawdziwości zawartych w niej informacji i opinii, jest nadużyciem w korzystaniu z konstytucyjnej zasady wolności słowa i druku. Przeciwieństwem naukowego, to jest obiektywnego i krytycznego pisania o innych krajach, w tym również socjalistycznych, jest kultywowanie pochwalno-laurkowej propagandy. Czy cenzura postuluje taki właśnie sposób uprawiania nauki? Czy zbliżenie między narodami państw socjalistycznych ma się opierać na panegirycznej wiedzy, niewiele mającej wspólnego z rzeczywistością.

Odpowiadając na skargę Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk wniósł o jej oddalenie ze względu na argumenty, które przytoczone były w jego decyzji, a także ze względu na opinię Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 31 lipca 1981 r. o kontroli publikacji i widowisk (Dz. U. Nr 20, poz. 99 z późn. zm.) nie podlegają kontroli wstępnej publikacje naukowe i dydaktyczne między innymi placówek Polskiej Akademii Nauk, z wyjątkiem kontroli mającej na celu zapobieżenie ujawnieniu tajemnic państwowych albo tajemnic służbowych dotyczących obronności i Sił Zbrojnych.

Na podstawie § 3 ust. 2a Regulaminu sprawowania kontroli publikacji i widowisk (uchwała Rady Państwa z dnia 17 września 1981 r. - Dz. U. Nr 24, poz. 126 z późn. zm.) przedstawiając do kontroli publikacje, o których mowa, wydawca jest obowiązany ponadto załączyć pismo dyrektora Instytutu PAN, stwierdzające, że publikacja jest publikacją naukową lub dydaktyczną.

W rozpoznawanej sprawie pełnomocnik dyrektora Instytutu PAN, w którym powstała praca dr Zbigniewa A. na temat Kuby i który miał być też wydawcą tej pracy, zgłosił ją do kontroli Okręgowemu Urzędowi Kontroli Publikacji i Widowisk w W. W piśmie zaznaczono, że powyższa praca "została wykonana w ramach realizacji planu badawczego" Instytutu.

Jest powszechnie wiadome, że - zgodnie z prawidłami nauki - każde opracowanie naukowe, realizowane w jakimkolwiek instytucie, uczelni wyższej i temu podobnych, po przedstawieniu przez autora jest poddane ocenie naukowej (recenzje) i dopiero w razie pozytywnej opinii zostaje przyjęte do ewentualnej publikacji. Inaczej mówiąc, dzieło Zbigniewa A. - przed przedstawieniem go do kontroli wstępnej - musiało uzyskać pozytywne recenzje naukowe, musiało zatem być uznane za wartościowe dzieło naukowe.

Mając powyższe na uwadze, organy kontroli publikacji i widowisk - jeśli powzięły jakąkolwiek wątpliwość co do charakteru przedstawionego przez Instytut PAN dzieła - miały, wynikający z dyrektyw zawartych w art. 7, 77 § 1 k.p.a., obowiązek zwrócenia się z urzędu do dyrektora Instytutu o wyjaśnienie tej wątpliwości. Dopiero po wyjaśnieniu sprawy, że przedłożone dzieło nie ma charakteru naukowego, dopuszczalna byłaby jego kontrola wstępna dla oceny, czy nie narusza ono zakazów wymienionych w art. 2 ustawy o kontroli publikacji i widowisk (z wyjątkiem zakazu wymienionego w art. 2 pkt 5), a w konsekwencji także zakaz publikacji z tych powodów.

Naruszenie wskazanych wyżej przepisów procesowych mogło mieć wpływ zarówno na treść zaskarżonej decyzji, jak i utrzymanej przez nią w mocy decyzji organu I instancji, i dlatego na podstawie art. 207 § 1 i 2 pkt 3 k.p.a. obie te decyzje zostały uchylone.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ kontroli publikacji i widowisk wyjaśnić musi kwestię "naukowości" przedstawionej publikacji, mając ponadto na względzie, że żadne dzieło z dziedziny nauk społecznych, w tym przede wszystkim z zakresu historii państw i narodów, nie może być uznane za wartościowe, jeśli przedstawi ustalenia jednostronne, eliminując prawdziwe fakty tylko dlatego, że ich przypomnienie może się komukolwiek nie podobać. Rzecz tylko w tym, by nie miało to charakteru publicystycznej napaści na inne państwa, naród lub grupę ludności, gdyż takie postępowanie godzi w konstytucyjne zasady polityki zagranicznej PRL. Należy także mieć na względzie, że w żadnym demokratycznym kraju dzieło naukowe, powstałe w warunkach wolności myśli i słowa, nie może być identyfikowane ze stanowiskiem rządu lub innego organu reprezentującego państwo. Powyższa prawidłowość jest powszechnie znana i szanowana w demokratycznym świecie.

W licznych międzynarodowych aktach prawnych i politycznych Polska zobowiązała się przestrzegać tych prawidłowości służących praktycznej realizacji wolności słowa i druku. Nieprzestrzeganie tych zobowiązań przez organy państwa mogłoby być właśnie uznane za godzenie w konstytucyjne zasady polityki zagranicznej PRL*.

_______________

* Publikacja: OSP 1990, nr 9.