Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1640593

Postanowienie
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 28 stycznia 2015 r.
II OZ 43/15
Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy (art. 246 p.p.s.a.).

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łuczaj.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 814/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia (...) maja 2014 r. nr (...) w przedmiocie warunków zabudowy postanawia: oddalić zażalenie

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 814/14wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił Bartoszowi Maciołkowi przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia (...) maja 2014 r. nr (...) w przedmiocie warunków zabudowy.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że B. M. (dalej skarżący) wniósł skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia (...) maja 2014 r. utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy P. z dnia (...) listopada 2013 r. w sprawie odmowy ustalenia warunków zabudowy dla inwestycji polegającej na budowie altany ogrodowej na działce nr (...) w obrębie S. gmina P. Skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 500 zł.

W odpowiedzi na niniejsze wezwanie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Z oświadczenia skarżącego wynika, że posiada udział - wraz ze swoją mamą - w części nieruchomości lokalowej o pow. 37 m2, działkę rolna o powierzchni 1000 m2 oraz budynek i obiekt małej architektury, którego dotyczy zaskarżona decyzja. Podał, że poza tym nie posiada majątku pozwalającego bez uszczerbku na zapłatę wpisu sądowego oraz opłacenie radcy prawnego, który zapewniłby mu należytą ochronę jego praw, w tym prawa własności. Wyjaśnił, że w celu sporządzenia skargi zmuszony był do zapożyczenia się u rodziny, aby skorzystać z fachowej pomocy. Poinformował, że obecnie mieszka we Wrocławiu, gdzie studiuje zaocznie. Podał, że uzyskuje dochód z tytułu umowy o dzieło w wysokości 3200 zł oraz z tytułu umowy o prace na 1/16 etatu w wysokości 130 zł. Prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z narzeczoną, która obecnie nie pracuje. Wskazał, że miesięczne opłaty za mieszkanie wynoszą ok. 800 zł, a opłata za studia 395 zł. Ponosi też wydatki na opłaty za przejazdy do pracy, jak i na uczelnię. Pozostałą kwotę przeznacza na życie. Wskazał także, że nie może liczyć na pomoc ze strony rodziców. W związku z tym opłata sądowa, jak i opłata za radcę prawnego byłaby dla wnioskodawcy ogromnym uszczerbkiem w budżecie.

Zarządzeniem z dnia 6 listopada 2014 r. wezwano skarżącego o nadesłanie zaświadczeń o wysokości wynagrodzenia, wyciągów bankowych, rachunków potwierdzających wydatki poniesione na mieszkanie i studnia, a także oświadczenia o dokładnej wysokości wydatków za dojazd do pracy i uczelnię.

W odpowiedzi skarżący nadesłał własne oświadczenie o wysokości uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków i wyciągi z rachunku bankowego za okres 3 miesięcy: sierpień, wrzesień, października 2014 r.

Sąd I instancji odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wskazał, że skarżący został wezwany do nadesłania dokumentów, w tym zaświadczeń o wysokości wynagrodzenia za ostatnie trzy miesiące, a także rachunków opłat za mieszkanie i za studia, lecz dokumentów tych nie nadesłał. Co więcej z analizy operacji na rachunku skarżącego za okres trzech miesięcy nie wynika, aby ponosił wydatki na mieszkanie, czyli wskazywane przez skarżącego opłaty eksploatacyjne, fundusz remontowy i media, których wysokość zadeklarował na kwotę około 615 zł miesięcznie. Z wyciągu bankowego nie wynika bowiem, aby były wykonywane jakiekolwiek przelewy na konto zarządcy, czy też na konto dysponentów mediów. Analiza wysokości wypłat gotówkowych z bankomatu nie wskazuje, aby były to kwoty przeznaczane na uregulowanie przedmiotowych należności. Sąd podniósł, że wprawdzie skarżący twierdzi, że nie dysponuje środkami finansowymi pozwalającymi na uiszczenie opłat sądowych i opłacenie profesjonalnego pełnomocnika, lecz z rachunku bankowego wynika, że np. w dniu 13 października 2014 r., a więc już po wniesieniu sprzeciwu w niniejszej sprawie, dokonał zakupu w Sklepie B. za kwotę 569 zł. Z informacji internetowej wynika, że sklep ten zajmuje się sprzedażą odzieży, obuwia i akcesoriów do biegania. Nie były to zatem zakupy związane z zaspokojeniem podstawowych potrzeb bytowych. Ponadto w dniu 25 sierpnia 2014 r., a zatem już po wniesieniu skargi do Sądu, skarżący dokonał zakupów na Allegro, uiszczając kwotę 1629 zł. Okoliczności te wskazują, że podawane przez skarżącego okoliczności co do jego sytuacji finansowej nie są wiarygodne. Nie bez znaczenia jest też okoliczność, że zgodnie z twierdzeniem skarżącego prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z narzeczoną - Justyną Maciejewską, która obecnie nie pracuje. Tymczasem w dniu 27 sierpnia 2014 r. J. M. przelała na konto skarżącego kwotę 219 zł, mimo że z oświadczenia skarżącego, zawartego w formularzu PPF wynika, że nie osiąga ona żadnych dochodów. Nie jest także wiarygodne twierdzenie skarżącego, że nie może uzyskać pomocy od rodziców, skoro w dniu (...) września 2014 r., czyli także już w toku postępowania sądowego, na konto skarżącego wpłynęła kwota 500 zł z tytułu przelewu dokonanego przez matkę skarżącego - I. M.

Sąd podkreślił, że prawo pomocy może być przyznane tylko wtedy, gdy strona wiarygodnie wykaże, że nie posiada wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. Jeżeli zatem strona - pomimo wezwania Sądu - nie przedkłada wszystkich żądanych dokumentów to uniemożliwia ocenę jej sytuacji pod kątem istnienia przesłanek warunkujących przyuczanie prawa pomocy. Także jeżeli fakty, które wnioskodawca podaje, nie znajdują pokrycia nawet w przedstawionej częściowo dokumentacji, to nie można stwierdzić, że skarżący wykazał, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy.

W zażaleniu na powyższe orzeczenie B. M. wniósł o jego uchylenie bądź zmianę przez przyznanie prawa pomocy w formie całkowitego zwolnienia z kosztów postępowania oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnienia niniejszego zażalenia skarżący wskazał, że Sąd I instancji "nie mając wystarczających danych dokonał własnej, dowolnej interpretacji, a nawet nadinterpretacji dostarczonych przez skarżącego wyciągów bankowych." Skarżący wyjaśnił, że zakup w Sklepie B. dokonał w imieniu członka rodziny, natomiast zakup na Allegro dotyczył rzeczy gospodarstwa domowego niezbędnych do zaspokajania podstawowych potrzeb bytowych.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.

Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).

W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym lub całkowitym.

Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym - pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym - pkt 2).

Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Podkreślić należy, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Natomiast według oświadczenia skarżącego w skład jego miesięcznego dochodu wchodzi wynagrodzenie z tytułu umowy o dzieło - 3200 zł brutto i umowy o pracę w wymiarze 1/16 etatu - 130 zł. Koszty miesięcznego utrzymania wynoszą 2948 zł (czesne - 398 zł, koszty przejazdów dom - praca - uczelnia - ok. 100 zł, opłaty eksploatacyjne, fundusz remontowy i media - ok. 615 zł, telefon i Internet - ok. 135 zł, koszty wyżywienia, ubrania, wizyty lekarskie - ok. 1700 zł). Z przedstawionych wyciągów bankowych wynika, że skarżący opłatę w wysokości 398 zł dokonał jedynie we wrześniu 2014 r.

Rację ma Sąd pierwszej instancji, że brak było uzasadnienia dla uwzględnienia złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie przedstawił kompletu dokumentów, do których złożenia wzywał Sąd. Również wyjaśnienia skarżącego, że opłaty za czynsz i media wykonuje gotówkowo są niewystarczające. Z przedstawionych wyciągów nie wynika, że skarżący wypłacał kwoty wystarczające na pokrycie wyżej wskazanych opłat. Z przedmiotowych wydruków wynika zaś, że przez 3 miesiące skarżący, poza zakupami w sklepach spożywczych (wynoszących w październiku 1015,06 zł; w sierpniu 513,59 zł; we wrześniu 1541,19 zł), wydał przeszło 1233,07 zł na jedzenie w "Fast foodach". W związku z powyższym nie można stwierdzić, że skarżący jest osobą ubogą, która ze względu na okoliczności życiowe pozbawiona jest środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe.

Nie można podzielić poglądu skarżącego, że Sąd pierwszej instancji winien zażądać dodatkowych wyjaśnień, w zakresie comiesięcznych opłat jak i zakupów w Sklepie B. oraz Allegro.

W tym miejscu należy wskazać, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.