Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1467720

Postanowienie
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 7 maja 2014 r.
II OZ 414/14
Charakter działalności stowarzyszenia a przyznanie prawa pomocy.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Leszek Kamiński.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia... na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 marca 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 41/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia... na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 7 listopada 2013 r. nr KOC 2195/Oś/13 w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: oddalić zażalenie

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 31 marca 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 41/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu... przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 7 listopada 2013 r. nr KOC 2195/Oś/13 w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z 22 stycznia 2014 r., regulaminu Stowarzyszenia... oraz nadesłanego na wezwanie dodatkowego oświadczenia z 4 lutego 2014 r. wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków (pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia). Aktualnie stowarzyszenie liczy trzynastu członków, dodatkowo współpracują z nim dwaj wolontariusze. Obowiązująca składka członkowska wynosi 10 zł miesięcznie, jednak realne wydatki przypadające na jednego członka w 2013 r. wyniosły około 60 zł miesięcznie.

W piśmie z 4 lutego 2014 r. Stowarzyszenie wskazało, że aktualnie składkę opłaciło 7 członków, zaś reszta członków zapowiada wycofanie się z działalności stowarzyszenia twierdząc, że "w tym kraju na działalność społeczną szkoda czasu i pieniędzy". Pieniądze zebrane w styczniu bieżącego roku zostały przeznaczone na wniesienie skargi kasacyjnej w innej sprawie. Stowarzyszenie ma długi w wysokości 300 zł oraz musi zapłacić wpisy od skarg kasacyjnych w kwocie 500 zł. W 2013 r. wydatkowało na sprawy sądowe 3.034 zł. Wydatki na znaczki, telefony, opłaty za informację publiczną ponoszą członkowie stowarzyszenia z własnych środków, stąd realna wartość wydatkowanych przez nich środków jest znacznie wyższa niż wysokość składki członkowskiej. Stowarzyszenia pozyskało do współpracy prawnika, który zgodził się na świadczenie bezpłatnych usług prawnych.

W uzasadnieniu przedmiotowego wniosku podało ponadto, że od września ubiegłego roku działalność Stowarzyszenia była finansowana ze zwrotów za wygrane sprawy, jednakże środki te okazały się niewystarczające na wniesienie opłat we wszystkich sprawach, co skutkowało odrzuceniem skarg przez Sąd w czternastu sprawach z kolei.

Referendarz sądowy postanowieniem z 14 lutego 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 41/14 odmówił przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.

Pismem z 28 lutego 2014 r. Stowarzyszenie wniosło sprzeciw od powyższego postanowienia.

W uzasadnieniu sprzeciwu Stowarzyszenie wniosło o wzięcie pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, iż skarżący wpłacił już łącznie ponad 4.000 zł do kasy sądowej na opłaty sądowe, uzasadnienia wyroków, skargi kasacyjne (średnio ok. 50 zł na miesiąc na członka stowarzyszenia). Poinformował, że w ostatnim okresie stowarzyszenie nie było w stanie zdobyć środków na wniesienie opłaty sądowej w wielu sprawach w związku z tym, kolejne jego skargi były przez Sąd odrzucane. Podkreślił, że od września 2013 r. Stowarzyszenie czerpało środki wyłącznie ze zwrotów za wygrane sprawy. Obecnie składki za styczeń i luty wydatkowane zostały w całości na opłaty od skarg kasacyjnych w wysokości 235 zł w sprawach o sygn. IV SA/Wa 795/13 i IV SA/Wa 2430/12 oraz na dwie opłaty sądowe (200 zł).

W ocenie Sądu Wojewódzkiego skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale także w znacznej wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności. Sąd wskazał, że przesłany regulamin Stowarzyszenia zakłada w pkt 7, że działalność Stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej jej członków. Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie Stowarzyszenia, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. Ponieważ skarżące Stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Przyznanie skarżącemu prawa pomocy w sytuacji rezygnacji z podjęcia uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale również na odpowiednio wysokim poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności - albowiem biorąc pod uwagę cel działania Stowarzyszenia, dobrowolna składka członkowska w wysokości nawet 50,-zł miesięcznie nie powinna stanowić nadmiernego obciążenia finansowego członka Stowarzyszenia - stanowiłoby de facto przeniesienie ciężaru prowadzenia działalności statutowej Stowarzyszenia na Skarb Państwa, podczas gdy Stowarzyszenie powinno było co do zasady we własnym zakresie zabezpieczyć środki na swoją działalność, w tym na występowanie do sądów administracyjnych z pismami, które podlegają opłacie sądowej.

Sąd wskazał, że przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują ustawowego, ogólnego zwolnienia organizacji społecznych z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a zatem jedyną drogą uzyskania takiego zwolnienia jest ubieganie się o możliwość skorzystania z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. Jednocześnie jednak ustawa w sposób wyraźny jako zasadę wskazuje, że w kosztach postępowania obowiązana jest partycypować strona, a prawo pomocy jest ściśle rozumianym wyjątkiem od tejże zasady. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby wnioskodawca przez wprowadzenie odpowiedniej wysokości składki członkowskiej zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Możliwe jest również przekształcenie zwykłego Stowarzyszenia... w stowarzyszenie rejestrowe, które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową.

Sąd podkreślił, że w związku z licznymi wnioskami o przyznanie prawa pomocy składanymi przez skarżącego, w orzeczeniach Sądu Wojewódzkiego wielokrotnie już wskazywano na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Tymczasem argumentacja zawarta w przedmiotowym wniosku wskazuje, że członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa

Pozytywnego dla strony orzeczenia nie może uzasadniać fakt poniesienia w wydatków na opłaty sądowe w wysokości ponad 4.000 zł, oraz fakt, że każdy jego członek z własnych środków wydał ok. 50 zł miesięcznie. Wnioskodawca pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Z przytoczonego powyżej przepisu wynika, że ubiegającego się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, że znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym, w tym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że sytuacja materialna skarżącego Stowarzyszenia nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Z przedstawionej przez skarżące Stowarzyszenie sytuacji finansowej nie można bowiem przyjąć, że nie jest ono w stanie ponieść kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Wojewódzki zbadał sytuację materialną strony i poddał ją wszechstronnej analizie również z punktu widzenia działalności organizacyjnej Stowarzyszenia wynikającej z regulaminu strony wnioskującej. Po pierwsze, z treści art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 z późn. zm.) wynika, że skarżące Stowarzyszenie jako stowarzyszenie zwykłe może uzyskiwać środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Wynika z tego, że stowarzyszenie zwykłe winno zapewnić środki na prowadzenie swojej działalności poprzez utrzymanie wysokości składek członkowskich na odpowiednim poziomie. Co prawda we wniosku skarżące Stowarzyszenie wskazało na ograniczone zasoby finansowe członków, jednak tego stwierdzenia nie poparło żadnymi konkretami. Dodatkowo wskazania wymaga, że w zażaleniu skarżące Stowarzyszenie przyznało, że zwiększyła się liczba jego członków, co niewątpliwie wiąże się z pozyskaniem dodatkowych środków finansowych od nowych członków. Po drugie, w związku z celami statutowymi skarżące Stowarzyszenie winno liczyć się z konsekwencjami podejmowanych działań. Za nieuprawnione należy uznać stanowisko strony skarżącej, zgodnie z którym członkowie Stowarzyszenia nie mogą w nieskończoność zwiększać wydatków na jego działalność. Jeżeli, jak twierdzi skarżące Stowarzyszenie, jego działalność ekologiczna stała się "rozległa", to nie ulega żadnych wątpliwość, na co zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki, że w takiej sytuacji skarżące Stowarzyszenie winno przewidzieć tego skutki tak aby zapewnić odpowiednie środki finansowe na prowadzenie swojej "rozległej" działalności. Nie ma tu znaczenia duża ilość spraw prowadzonych przez Stowarzyszenie, ponieważ mając na względzie obowiązujące przepisy prawa oraz zakres działalności statutowej Stowarzyszenia winno ono wygospodarować środki finansowe celem pokrycia kosztów sądowych.

A zatem sam charakter działalności Stowarzyszenia nie może uzasadniać przyznanie prawa pomocy, tym bardziej, że z oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wynika w sposób jednoznaczny, aby skarżące Stowarzyszenie nie było w stanie ponieść kosztów postępowania.

Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi pomoc państwa dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej - gdy wykażą, że nie mają dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stowarzyszenie ubiegające się o taką pomoc winno najpierw poczynić kroki celem skutecznego uzyskania odpowiednich środków finansowych od jego członków.

Z taką sytuacją z całą pewnością nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, ponieważ skarżące Stowarzyszenie takich działań nie poczyniło, twierdząc, że nawet dopuszczalna prawem forma uzyskiwania środków finansowych (ze składek członkowskich) nie może być realizowana przez członków w nieskończoność. Takie stanowisko strony skarżącej nie świadczy o wystąpieniu nadzwyczajnych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, tym bardziej, że w oparciu o informacje zawarte we wniosku trudno też uznać, że wszyscy członkowie mają ograniczone zasoby finansowe, uniemożliwiające pozyskanie odpowiednich środków finansowych na prowadzenie działalności skarżącego Stowarzyszenia. We wniosku tego nie wykazano.

W tych warunkach Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, że wnioskodawca nie wykazał obiektywnych okoliczności wskazujących, że zdobycie środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych jest rzeczywiście niemożliwe. Ponadto na obecnym etapie postępowania, celem zagwarantowania realizacji statutowej działalności Stowarzyszenia, wymagany koszt sądowy to 100 złotych wpisu sądowego od skargi. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że nie jest w stanie wygospodarować takiej kwoty.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.