Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2958421

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 4 lutego 2020 r.
II OSK 3159/19

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak (spr.).

Sędziowie: NSA Teresa Zyglewska, del. WSA Piotr Korzeniowski.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 4 lutego 2020 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 19 czerwca 2019 r. sygn. akt II SA/Sz 470/19 w sprawie ze skargi A.D. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) marca 2019 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z 19 czerwca 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, po rozpoznaniu skargi A.D. (dalej: skarżący) uchylił zaskarżoną decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z (...) marca 2019 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarżący zwrócił się do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu przebywania w okresie okupacji w obozie w Pruszkowie oraz wysiedlenia i wykonywania przez rodziców pracy przymusowej na terenie Dmosina, przewidzianych ustawą z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2014 r. poz. 1206 z późn. zm., dalej: ustawa o kombatantach).

Decyzją z 2 kwietnia 2015 r. organ odmówił przyznania skarżącemu uprawnień kombatanckich. Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z (...) maja 2015 r. organ utrzymał w mocy decyzję własną z (...) kwietnia 2015 r. Skarżący wniósł skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z 4 listopada 2015 r. sygn. akt II SA/Sz 843/15 uchylił zaskarżoną decyzję.

Decyzją z dnia (...) czerwca 2016 r. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie utrzymał w mocy decyzję własną z (...) kwietnia 2015 r.

Organ wyjaśnił, że wypełniając zalecenia wyroku z 4 listopada 2015 r., zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej z pytaniem, czy obóz w Pruszkowie może zostać uznany za tzw. inny obóz w pierwszym tygodniu jego funkcjonowania (od dnia powstania do 5 sierpnia 1944 r.). W nadesłanej opinii Wydziału Badań Naukowych Instytutu Pamięci Narodowej podkreślono, że pierwszym zarządcą obozu był Sturmbannfuhrer SS, a załogę obozu stanowiła żandarmeria, będąca częścią policji porządkowej, która stanowiła organ wykonawczy władz administracyjnych. Sam obóz został zorganizowany przez okupanta dla ludności cywilnej wysiedlanej z powstańczej Warszawy w celu przeprowadzenia selekcji do pracy w Rzeszy lub do umieszczenia na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Oznacza to, że Dulag 121 również w pierwszych dniach funkcjonowania obozu nie spełniał warunków z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach.

Skarżący ponownie wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Wyrokiem z 22 lutego 2017 r. sygn. akt II SA/Sz 962/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę. Skarżący złożył skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z 7 września 2018 r. sygn. Akt II OSK 1283/17 uchylił zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że decyzja została wydana w oparciu o notatkę sporządzoną przez pracownika Instytutu Pamięci Narodowej, pozbawioną odniesień do jakichkolwiek informacji źródłowych i publikacji naukowych.

Decyzją z (...) marca 2019 r. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z 2 kwietnia 2015 r.

Organ wyjaśnił, że wykonując zalecenia Naczelnego Sądu Administracyjnego ponownie podjął działania zmierzające do rozstrzygnięcia charakteru obozu w Pruszkowie o oznaczeniu Dulag (Durchsgangslager) 121. W tym celu zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej o nadesłanie opinii, czy obóz w Pruszkowie był miejscem odosobnienia określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b lub c) ustawy o kombatantach oraz o wskazanie dokumentów źródłowych, na podstawie których opinia została sporządzona.

Pismem z 16 stycznia 2019 r. Instytut Pamięci Narodowej nadesłał ekspertyzę w sprawie obozu przejściowego w Pruszkowie, z treści której wynika, że Dulag 121 był obozem przejściowym i jako taki nie spełnia warunków, o których stanowi art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy, ponieważ nie był obozem utworzonym ani również podporządkowanym nazistowskiemu aparatowi SS i policji. Instytut Pamięci Narodowej podał również dokumenty źródłowe, na podstawie których ekspertyza została sporządzona.

Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

Uwzględniając skargę Sąd I instancji wskazał, że organ oparł ustalenia jedynie na ekspertyzie, z pominięciem dowodów znajdujących się w aktach sprawy, tj. opracowania naukowego "Durchgangslager 121" Niemiecka zbrodnia specjalna, Zdzisław Zaborski oraz opracowania naukowego Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk "Exodus Warszawy Ludzie i Miasto po Powstaniu 1944" (tom I, III, V).

W ocenie Sądu I instancji, z opracowań tych wynika, że obóz Dulag 121 spełnia warunki z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b, ponieważ panowały tam warunki pobytu nie różniące się od warunków w obozach koncentracyjnych, zarówno ze względów sanitarnych, jak i ze względu na to, jak były traktowane osoby tam osadzone. Ponadto osoby znajdujące się obozie pozostawały do dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, takich jak gestapo lub SD. Sąd zacytował fragmenty opracowania E. Kołodziejczyka, "Tryptyk Warszawski wypędzenie, Dulag 121, tułaczka" oraz "Exodus Warszawy - ludzie i miasto po Powstaniu 1944". Na tej podstawie Sąd I instancji stwierdził, że warunki panujące w obozie miały charakter eksterminacyjny. Wskazuje na to dokonywana selekcja, w obozowych szpitalach pozostawali starzy, słabi oraz niezdolni do pracy. Szpitale obozowe z uwagi na ciężkie warunki oraz brak zaopatrzenia pełniły funkcję "umieralni". Władze niemieckie z powodu przeludnienia obozu wywoziły niekiedy nieprzydatne jednostki do okolicznych wiosek. Ponadto w oparciu o cytowane fragmenty z literatury Sąd I instancji wskazał, że obóz od początku był kontrolowany przez służby podległe władzom niemieckim. Gestapo przynależało do szeroko rozumianych władz niemieckich, była to komórka organizacyjna należąca do policji i aparatu bezpieczeństwa III Rzeszy. Osoby przebywające w obozie Dulag 121 pozostawały więc w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Władze niemieckie prowadziły obserwację obozu w sposób bezwzględny za pomocą terroru i okrucieństwa.

Sąd I instancji uznał, że zebrany przez organ materiał dowodowy był kompletny, ale został potraktowany wybiórczo. Organ oparł rozważania na jednej ekspertyzie, nie dostrzegając innych, istotnych dokumentów w sprawie. Natomiast w świetle dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, znajduje potwierdzenie stanowisko skarżącego dotyczące charakteru obozu w Pruszkowie. Panowały w nim takie same warunki w znaczeniu przypisanym ustawowo, nie różniące się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych, a osoby tam przebywające pozostawały w dyspozycji hitlerowskiego aparatu bezpieczeństwa.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł organ.

Organ zarzucił naruszenie przepisów postępowania.

Po pierwsze, niewłaściwe zastosowanie art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.). Polegało to na niewykonaniu wskazań zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 września 2018 r. sygn. II OSK 1283/17. Organ w wykonaniu tych właśnie wskazań dopuścił dowód z opinii Instytutu Pamięci Narodowej w sprawie obozu przejściowego w Pruszkowie (Dulag 121) i charakteru tego miejsca odosobnienia. Z opinii sporządzonej po przeprowadzeniu stosownej ekspertyzy, popartej odniesieniami do źródeł historycznych, wynika, że obóz ten nie był obozem utworzonym ani podporządkowanym nazistowskiemu aparatowi SS i Policji. Oznacza to, że nie spełniał warunków uznania za miejsce odosobnienia, o którym stanowi art. 4 ust. 1 lit. b lub c) ustawy o kombatantach.

Po drugie, naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 i 3 p.p.s.a. polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji z powołaniem się na te przepisy w sytuacji, w której podnoszone przez Sąd I instancji naruszenie art. 153 p.p.s.a. nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy.

Po trzecie, naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na zaniechaniu wyjaśnienia, jakiego rodzaju kroki powinien podjąć organ w wykonaniu wyroku, w sytuacji, w której Sąd I instancji zarzucił organowi jedynie naruszenie art. 7 k.p.a. Jednocześnie Sąd I instancji stwierdził, że materiał dowodowy zebrany przez organ jest kompletny.

Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie, a ponadto o zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę.

W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Po pierwsze, zasadny jest zarzut kasacyjny, który podnosi niewłaściwe zastosowanie art. 153 p.p.s.a., ponieważ Sąd I instancji nieprawidłowo zrealizował ocenę prawną i wskazania dotyczące dalszego postępowania wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 września 2018 r. sygn. akt II OSK 1283/17, które wiążą w tej sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, a także Sąd I instancji zgodnie również z dyspozycją art. 190 p.p.s.a. Wynika to z tego, że Naczelny Sąd Administracyjny sformułował wytyczne dotyczące uzupełnienia materiału dowodowego o nowe źródła wiedzy w celu ustalenia czy warunki w obozie przejściowym w Pruszkowie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych jak i czy osoby tak osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Dlatego też właściwy organ ponownie rozpatrując tę sprawę i realizując powyższe wytyczne Sądu dopuścił dowód z opinii Instytutu Pamięci Narodowej w sprawie obozu przejściowego w Pruszkowie (Dulag 121) jak i charakteru danego miejsca odosobnienia. Z treści opinii opracowanej po przeprowadzeniu odpowiedniej ekspertyzy oraz z odpowiednimi odniesieniami do źródeł historycznych, wynika, że obóz ten nie był obozem utworzonym jak i podporządkowanym nazistowskiemu aparatowi SS i Policji. Dlatego też nie mógł spełniać warunków uznania za miejsce odosobnienia, o którym stanowi art. 4 ust. 1 pkt 1it. b) lub c) ustawy o kombatantach w odniesieniu do osadzenia skarżącego z rodzicami w przedstawionym w aktach sprawy okresie.

W szczególności należy podkreślić, że był to obóz przejściowy dla ludności cywilnej wysiedlonej po Powstaniu Warszawskim, a jedynie początkowo zarządzanym przez SS i niemiecką żandarmerię, lecz już od 11 sierpnia 1944 r. przez Wehrmacht, a komendantem obozu był oficer Wehrmachtu pułkownik (oberst) Kurt Sieber. Oznacza to, że nie był obozem koncentracyjnym (zagłady) jak i nie został umieszczony w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. z 2001 r. Nr 106, poz. 1154 z późn. zm.; dalej: rozporządzenie), jako obóz spełniający przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 kwietnia 2015 r. sygn. akt II OSK 2323/13). Należy więc podkreślić, że obóz przejściowy w Pruszkowie nie był obozem utworzonym jak i podporządkowanym aparatowi SS i Policji. Ponadto osoby w nim przebywające z reguły po krótkim osadzeniu były zwalniane lub wywożone do wybranych miejscowości w GG, tak jak w przypadku skarżącego i jego rodziców lub kierowane do robót przymusowych w Niemczech czy też po stosownej selekcji były właśnie dopiero wywiezione do wybranego obozu koncentracyjnego. Oznacza to, że osadzenie w obozie w Pruszkowie było ograniczone czasowo, co wynikało z jego charakteru przejściowego. Dlatego też nie zostały spełnione w odniesieniu do skarżącego przesłanki podnoszące, że warunki w tym obozie przejściowym jako miejscu odosobnienia nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych jak i że osoby w tym obozie osadzone w przypadku skarżącego i Jego rodziców pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Ponadto należy podkreślić, że zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach powinno nastąpić łącznie spełnienie powyższych ustawowych warunków, co w tej sprawie nie nastąpiło.

Po drugie, biorąc pod uwagę powyższe okoliczności prawne i faktyczne zasadny jest również zarzut kasacyjny, który podnosi naruszenie przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 i 3 p.p.s.a., także biorąc pod uwagę, że nie nastąpiło naruszenie art. 153 p.p.s.a. Oznacza to, że brak jest podstaw do stwierdzenia naruszenia przez właściwy organ przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, jak i naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ obóz przejściowy w Pruszkowie w odniesieniu do osadzenia skarżącego, nie spełniał warunków z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach. Dlatego też nastąpiło również naruszenie przez Sąd I instancji art. 141 § 4 p.p.s.a., biorąc pod uwagę, że uzasadnienie wyroku Sądu nie zawiera prawidłowych wskazań co do dalszego postępowania. Nie wystąpiło również naruszenie przez właściwy organ art. 7 k.p.a. w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym w tej sprawie, co do którego nawet Sąd I instancji stwierdził, że zebrany materiał dowodowy jest kompletny.

Z tych względów i na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 151 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.