II OSK 136/20, Trwałe opuszczenie miejsca stałego pobytu. - Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3052085

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2020 r. II OSK 136/20 Trwałe opuszczenie miejsca stałego pobytu.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski.

Sędziowie: NSA Anna Łuczaj (spr.), del. WSA Piotr Korzeniowski.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej k.c. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 sierpnia 2019 r. sygn. akt II SA/Sz 387/19 w sprawie ze skargi A. C. na decyzję Wojewody (...) z dnia (...) lutego 2019 r. nr (...) w przedmiocie odmowy wymeldowania

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od k.c. na rzecz A. C. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, wyrokiem z dnia 7 sierpnia 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 387/19, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. C. na decyzję Wojewody (...) z dnia (...) lutego 2019 r. nr (...) w przedmiocie odmowy wymeldowania, uchylił zaskarżoną decyzję i zasądził od Wojewody (...) na rzecz skarżącej A. C. zwrot kosztów postępowania.

Zaskarżoną decyzją Wojewoda (...) - po rozpatrzeniu odwołania k.c. - uchylił w całości decyzję Prezydenta Miasta (...) z dnia (...) grudnia 2018 r. orzekającą o wymeldowaniu k.c. z miejsca pobytu stałego w lokalu przy ul. (...) (...) w (...) i orzekł o odmowie wymeldowania k.c. z pobytu stałego z ww. lokalu. W ocenie organu odwoławczego zastosowane wobec skarżącego środki zapobiegawcze w toku postępowania karnego mają charakter przejściowy, a ich stosowanie nie jest od skarżącego zależne. Nie było zatem podstaw do uznania, że w okresie od sierpnia 2017 r. do chwili obecnej nie zaistniały okoliczności, które uzasadniałyby stwierdzenie, że skarżący spełnił przesłankę opuszczenia przedmiotowego lokalu w rozumieniu art. 35 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1382 z późn. zm.). Organ podkreślił, że skarżący opuścił wprawdzie przedmiotowy lokal, lecz uczynił to na skutek nakazu prokuratora, a zatem w sposób niedobrowolny i nie mieszka w tym lokalu, ale tylko dlatego, że nie może do niego powrócić, gdyż w przedmiotowym lokalu mieszka wnioskodawczyni, a skarżący ma zakaz zbliżania się do tej osoby na odległość mniejszą niż 50 metrów. Bezspornym zatem jest, że jeżeli skarżący naruszy ten zakaz, to mógłby z tego powodu ponieść określone konsekwencje prawne. Faktem jednak jest, że skarżący nie utracił zamiaru powrotu do miejsca jego stałego zameldowania, co zdaniem organu oznacza, że orzekanie o jego wymeldowaniu w chwili obecnej jest przedwczesne.

W skardze A. C. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, zrzucając naruszenie art. 35 ustawy o ewidencji ludności oraz art. 7 w zw. z art. 77 § 1 z zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 6 k.p.a.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda (...) wniósł o jej oddalenie.

Pismem z dnia 11 lipca 2019 r.k.c. wniósł o oddalenie skargi i dopuszczenie dowodu z szeregu dokumentów na okoliczność tego, że czynił starania w celu odzyskania dostępu do mieszkania oraz prowokowania przez skarżącą kolejnych postępowań w celu ograniczenia mu dostępu do nieruchomości.

Uzasadniając uchylenie zaskarzonej decyzji przywołanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji stwierdził, że narusza ona prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obiegu prawnego. Sąd wskazał, że uczestnik postępowania opuścił lokal mieszkalny w dniu 10 sierpnia 2017 r. w związku z zastosowaniem wobec niego środków zapobiegawczych w postaci natychmiastowego okresowego opuszczenia lokalu oraz zakazu zbliżania się do skarżącej i dzieci. Nie ulega zatem wątpliwości, że opuszczenie lokalu przez uczestnika, w świetle powyższych okoliczności nie miało charakteru dobrowolnego, było bowiem skutkiem decyzji procesowych podjętych w toczącym się przeciwko niemu postępowaniu karnym, które na dzień orzekania - jak wynika z oświadczenia pełnomocnika uczestnika - nie zostało zakończone. Okolicznością niekwestionowaną jest, iż w dalszym ciągu uczestnik jest objęty zakazem zbliżania się do skarżącej i dzieci, co oznacza, że pomimo upadku nakazu natychmiastowego okresowego opuszczenia lokalu, w dalszym ciągu nie może on przebywać w miejscach, w których przebywa jego żona i dzieci, co czyni niemożliwym wspólne zamieszkanie uczestnika i jego rodziny. Stan taki trwa od dnia 10 sierpnia 2017 r., to jest od opuszczenia przez k.c. wspólnego mieszkania. Sąd zaznaczył, że co prawda k.c. deklaruje, że w dalszym ciągu posiada tytuł prawny do lokalu i chciałby w nim zamieszkać, jednak z przyczyn wskazanych wyżej nie jest to możliwe. Brak jest również w chwili obecnej możliwości określenia, czy, a jeżeli tak, to kiedy ustaną przyczyny uniemożliwiające uczestnikowi zamieszkanie w lokalu. W ocenie Sądu zachodziły zatem przesłanki do tego, aby uznać, że aktualnie związki uczestnika z lokalem ustały - nie mieszka pod adresem stałego zameldowania, nie posiada w nim rzeczy osobistych, co wynika z poczynionych przez organ I instancji ustaleń i nie ma możliwości w nim przebywania, z uwagi na zastosowane środki zapobiegawcze. Oznacza to, że ziściły się przesłanki, o których mowa w art. 35 ustawy o ewidencji ludności, warunkujące wymeldowanie z pobytu stałego. Oceny tej nie zmienia, zdaniem Sądu, podnoszona przez skarżącego okoliczność, iż zamierza korzystać z lokalu pod nieobecność skarżącej i dzieci, a także że ma zamiar powrócić do mieszkania po zakończeniu toczących się postępowań. O zameldowaniu na pobyt stały nie przesądza posiadanie tytułu prawnego do lokalu, czy też zamiar przebywania pod określonym adresem, ale faktyczne zamieszkanie połączone z koncentracją w określonym miejscu interesów życiowych. W ocenie Sądu ma rację organ odwoławczy, że sytuacja uczestnika ma charakter przejściowy, jednak nie ulega wątpliwości, iż jej ostateczne uregulowanie jest odsunięte w czasie i uzależnione od wyniku toczących się postępowań sądowych. Wymeldowanie z pobytu stałego stanowi więc w badanej sprawie potwierdzenie określonego stanu rzeczy i doprowadzenie do zgodności tego stanu z danymi widniejącymi w ewidencji. Jednocześnie czynność ta nie pozbawia uczestnika prawa do lokalu, bowiem zameldowanie bądź wymeldowanie nie narusza istniejących stosunków własnościowych. Nie ma również charakteru nieodwracalnego, bowiem w przypadku zmiany stanu faktycznego uczestnik będzie mógł ponownie zameldować się na pobyt stały w lokalu, z którego został wymeldowany.

Skargą kasacyjną k.c. zaskarżył powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie:

1) przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.), poprzez niewłaściwą kontrolę legalności działalności administracji publicznej wyrażającą się w zawężeniu zakresu kontroli wyłącznie do wybranych dowodów wskazywanych przez A. C. oraz faktu obowiązywania środka zapobiegawczego, prowadzącą do uwzględnienia skargi na decyzję Wojewody (...) z dn. (...).02.2019 r.;

b) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., poprzez niedochowanie wymogów sporządzania uzasadnienia wyroku, wyrażające się w niekonsekwentnym i nielogicznym rozumowaniu w przedmiocie zastosowanych wobec uczestnika środków zapobiegawczych oraz w jedynie szczątkowym odniesieniu się do ustaleń faktycznych poczynionych przez organ i stanowiska prezentowanego w toku postępowania przez skarżącego kasacyjnie, a w konsekwencji prowadzące do niemożności dokonania jednoznacznej rekonstrukcji przesłanek, którymi kierował się Sąd uwzględniając skargę A. C. i uznając decyzję Wojewody (...) z (...).02.2019 r. za niezgodną z prawem;

c) art. 106 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., poprzez oddalenie na rozprawie w dn. 7 sierpnia 2019 r. wniosków dowodowych skarżącego kasacyjnie zawartych w pkt 3 lit. a) - c) pisma z dn. 11 lipca 2019 r., złożonych na okoliczność czynienia starań o uzyskanie dostępu do nieruchomości oraz prowokowania przez A. C. kolejnych postępowań, celem utrudnienia skarżącemu kasacyjnie dostępu do lokalu w sytuacji, gdy dla oceny okoliczności związanych z opuszczeniem przez daną osobę miejsca stałego zameldowania konieczne jest ustalenie, czy w sprawie mamy do czynienia z trwałym opuszczeniem dotychczasowego miejsca pobytu, wyrażającym się między innymi w zerwaniu związków z dotychczasowym lokalem, co w konsekwencji doprowadziło do uwzględnienia skargi A. C.,

2) prawa materialnego, tj. art. 35 w zw. z art. 25 ust. 1 i art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że obowiązywanie wobec skarżącego kasacyjnie środków zapobiegawczych w niezakończonym jeszcze postępowaniu karnym, jest równoznaczne z ustaniem związków z lokalem i stanowi o trwałym opuszczeniu miejsca stałego pobytu oraz pozwala na pominięcie przesłanki dobrowolności przy ocenie okoliczności sprawy, a w konsekwencji uwzględnienie skargi A. C. wobec uznania, iż warunki wymeldowania z pobytu stałego zostały spełnione.

Z uwagi na powyższe zarzuty w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu, a w przypadku uwzględnienia zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego - o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a., a także zasądzenie od skarżącej A. C. na rzecz skarżącego kasacyjnie k.c. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, z uwzględnieniem zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych. Jednocześnie skarżący kasacyjnie oświadczył, iż zrzeka się rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. C. wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od skarżącego kasacyjnie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.

W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw zaskarżenia.

Przede wszystkim nie jest zasadny zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego - art. 35 w zw. z art. 25 ust. 1 i art. 27 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności poprzez przyjęcie, że obowiązywanie wobec skarżącego kasacyjnie środków zapobiegawczych w postępowaniu karnym jest równoznaczne z ustaniem związków z lokalem i stanowi o trwałym opuszczeniu miejsca stałego pobytu oraz pozwala na pominięcie przesłanki dobrowolności opuszczenia lokalu.

Przepis art. 35 ustawy o ewidencji ludności (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1382 z późn. zm.) stanowi, że organ gminy, o którym mowa w art. 28 ust. 1, wydaje z urzędu lub na wniosek właściciela lub podmiotu wskazanych w art. 28 ust. 2, decyzję w sprawie wymeldowania obywatela polskiego, który opuścił miejsce pobytu stałego albo opuścił miejsce pobytu czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu i nie dopełnił obowiązku wymeldowania się. Zgodnie z treścią art. 25 ust. 1 tej ustawy, pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. W myśl zaś art. 27 ust. 2 ustawy równocześnie można mieć jedno miejsce pobytu stałego i jedno miejsce pobytu czasowego.

Przesłankę wymeldowania z pobytu stałego stanowi przede wszystkim trwałość opuszczenia lokalu, rozumiana jako przebywanie poza miejscem stałego zameldowania z równoczesnym zerwaniem związków z lokalem dotychczasowym. Brak cechy dobrowolności nie zawsze natomiast stanowi przeszkodę do wymeldowania. Co prawda regułą jest, że opuszczenie lokalu powinno być konsekwencją zachowania samego wymeldowanego i nosić cechy dobrowolności, jednak w sytuacjach nietypowych, gdy osoba podlegająca wymeldowaniu na skutek stosowania odpowiednich norm prawa rodzinnego bądź karnego nie może przebywać w lokalu, konieczna jest konsekwencja w tym przedmiocie także na gruncie prawa administracyjnego. Oznacza to, że na równi z dobrowolnością opuszczenia lokalu należy traktować te sytuacje, w których osoba podlegająca wymeldowaniu nie może zgodnie z prawem lub na skutek okoliczności faktycznych dalej zamieszkiwać w miejscu, w którym była zameldowana (np. nakaz eksmisji, odbywanie kary pozbawienia wolności, nakaz opuszczenia lokalu, zakaz zbliżania się do członków rodziny). Także więc w sytuacji, gdy opuszczenie lokalu było następstwem zawinionych działań osoby, której dotyczy postępowanie, bez znaczenia jest, czy było ono dobrowolne.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, opuszczenie miejsca stałego pobytu, o którym mowa w art. 35 ustawy o ewidencji ludności, obejmuje zatem przypadek opuszczenia miejsca stałego pobytu pod przymusem realizowanym przez upoważnione do tego organy państwa. Obowiązek meldunkowy ma charakter ewidencyjny ukierunkowany na rejestrację danych o miejscu pobytu osób i nic nie przemawia za tym, aby w razie opuszczenia miejsca pobytu w wyniku przymusu państwowego utrzymywać w rejestrze dane, które są niezgodne z rzeczywistym stanem rzeczy.

Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Skarżący kasacyjnie nie przebywa w lokalu przy ul. (...) (...) w (...) od dnia 10 sierpnia 2017 r. w związku z wydaniem przez Prokuratura Prokuratury Rejonowej (...) postanowienia o zastosowaniu wobec skarżącego kasacyjnie środka zapobiegawczego w postaci nakazu natychmiastowego okresowego opuszczenia przez niego ww. lokalu mieszkalnego do dnia 10 października 2017 r. oraz zakazu kontaktowania się z żoną A. C. oraz dziećmi k.c., W. C. i P.C. (zamieszkującymi przedmiotowy lokal) oraz zakazu zbliżania się do ww. osób na odległość mniejszą niż 50 metrów. Zaznaczyć należy, iż jak wynika z pisma Prokuratury Rejonowej (...) z dnia 24 września 2018 r. i z pisma Sądu Rejonowego (...) i (...) Wydział VI Karny wraz z aktem oskarżenia przekazano do tegoż Sądu zastosowane postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2017 r. środki zapobiegawcze. Powyższe postanowienie nie zostało uchylone. Należy zatem podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w okolicznościach tej sprawy skarżący kasacyjnie opuścił w sposób trwały dotychczasowe miejsce zameldowania (pod adresem ul. (...) (...) w (...)), co obligowało organ do wymeldowania k.c. z miejsca pobytu stałego w przedmiotowym lokalu.

Z tych względów niezasadny jest przywołany na wstępie powyższych rozważań zarzut dotyczący naruszenia przepisów prawa materialnego.

Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził też naruszenia przywołanych w podstawach skargi kasacyjnej art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.

Zgodnie z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg m.in. na decyzje administracyjne (art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a.). Naruszenie ww. przepisu ma miejsce wówczas, gdy sąd rozpoznający sprawę uchyli się od obowiązku wykonania kontroli zaskarżonej decyzji. Tak się w niniejszej sprawie nie stało, bowiem zaskarżony wyrok został wydany po rozpoznaniu skargi na decyzję Wojewody (...) z dnia (...) lutego 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie przeprowadził zatem kontrolę aktu objętego zakresem właściwości tego sądu, stosując w tym zakresie wyłącznie kryterium zgodności z prawem. Okoliczność, że skarżący kasacyjnie nie zgadza się z wynikiem tej kontroli nie stanowi naruszenia tego przepisu.

Odnośnie zarzutu naruszenia art. 106 § 3 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez oddalenie wniosków dowodowych skarżącego kasacyjnie, zawartych w pkt 3 lit. a-c pisma z dnia 11 lipca 2019 r. - tj. o dopuszczenie dowodu z dokumentów: wyroku Sądu Rejonowego (...)-(...) w (...) z dnia 17 kwietnia 2019 r. na okoliczność czynienia starań o uzyskanie dostępu do nieruchomości; wezwania do wydania kluczy do lokalu na okoliczność czynienia starań o uzyskanie należnego dostępu do nieruchomości; pisma A. C. z dnia 3 sierpnia 2018 r. na okoliczność prowokowania przez skarżącą kolejnych postępowań, celem utrudnienia skarżącemu kasacyjnie dostępu do lokalu - wskazać należy, że przywołane powyżej dowody znajdują się w aktach sprawy, lecz nie miały wpływu na wynik sprawy, a to wobec braku możliwości powrotu k.c. do lokalu przy ul. (...) (...) w (...) z uwagi na orzeczony wobec niego zakaz zbliżania się do osób w tym lokalu zamieszkujących i zakaz kontaktowania się z żoną i dziećmi. Nadto wyrok Sądu Rejonowego (...)-(...) w (...) z dnia 17 kwietnia 2019 r., wydany po rozpoznaniu skargi k.c., dotyczy nakazu wydania lokalu przez osobę zamieszkującą w tym lokalu, a nieposiadającą do tego uprawnień. Wyrok ten nie zmienia natomiast relacji k.c. z żoną i dziećmi i nie niweczy orzeczonych wobec skarżącego kasacyjnie środków zapobiegawczych. Przypomnieć przy tym należy, że wymeldowanie jest aktem rejestracji danych dotyczących pobytu określonej osoby i jako takie nie rodzi żadnych uprawnień do lokalu, ani też nie przesądza o ich utracie.

Chybiony jest także zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 141 § 4 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.

Stosownie do treści art. 141 § 4 p.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Zarzut naruszenia tego przepisu byłby zatem skuteczny wówczas, gdyby Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił w sposób adekwatny do celu, jaki wynika z tego przepisu, dlaczego uwzględnił skargę. Sąd pierwszej instancji ocenił legalność zaskarżonej decyzji i podał motywy podjętego rozstrzygnięcia. Z naruszeniem art. 141 § 4 p.p.s.a. mamy do czynienia w przypadku, gdy uzasadnienie nie odpowiada wymogom tego przepisu, przy czym nie każde naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić skuteczną podstawę skargi kasacyjnej a jedynie takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wymogom art. 141 § 4 p.p.s.a. Okoliczność, że stanowisko zajęte przez Sąd pierwszej instancji jest odmienne od prezentowanego przez stronę skarżącą kasacyjnie nie oznacza, że takie uzasadnienie wyroku nie odpowiada wymogom ustawowym. Okoliczność, że strona nie zgadza się ze stanowiskiem i argumentami Sądu pierwszej instancji stanowi podstawę do postawienia innych zarzutów kasacyjnych niż oparte na art. 141 § 4 p.p.s.a.

Postawione w skardze kasacyjnej zarzuty nie są usprawiedliwione.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i § 3 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.