Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2646037

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 14 marca 2019 r.
II OSK 1154/17
Sposób dowodzenia faktów z dziedziny stanu cywilnego.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon.

Sędziowie: NSA Grzegorz Czerwiński (spr.), del. WSA Paweł Groński.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2019 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej H. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 1954/16 w sprawie ze skargi H. M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia (...) czerwca 2016 r. nr (...) w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego

I. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia (...) sierpnia 2014 r., nr (...);

II. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz Hany Melnik kwotę 1020 (jeden tysiąc dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z dnia 24 listopada 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 1954/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę H. M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia (...) czerwca 2016 r. nr (...) w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.

Powyższy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem złożonym w dniu (...) kwietnia 2014 r. H. M., reprezentowana przez pełnomocnika, wystąpiła o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego z uwagi na to, że jej rodzice, pozostający w związku małżeńskim, posiadali polskie obywatelstwo.

Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia (...) sierpnia 2014 r., nr (...) odmówił potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącą.

W odwołaniu skarżąca wniosła o uchylenie ww. decyzji Wojewody Mazowieckiego i potwierdzenie posiadania przez nią obywatelstwa polskiego zarzucając naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia (...) czerwca 2016 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że w toku postępowania przed organem I instancji pełnomocnik skarżącej przedstawił akt jej urodzenia, wydany przez Urząd Stanu Cywilnego (dalej zwany "USC") w U., z którego wynika, że urodziła się (...) stycznia 1948 r., w U. w N., jako C. M., córka S. i F. Skarżąca w dniu (...) października 1969 r., dokonała urzędowej zmiany nazwiska z Z. na M. w związku z zawarciem związku małżeńskiego.

Minister wyjaśnił, że z uwagi na datę urodzenia skarżącej dla ustalenia jej statusu obywatelstwa polskiego zastosowanie mają przepisy ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. RP Nr 7, poz. 44 z późn. zm.) - dalej zwanej "ustawą z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego", która obowiązywała w chwili zaistnienia zdarzeń mających znaczenie dla ustalenia statusu obywatelstwa polskiego skarżącej. Art. 5 ww. ustawy wskazywał, iż "przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, a dzieci nieślubne obywatelstwo matki".

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że skarżąca wskazując jako swego ojca - S. Z. oświadczyła, że posiadał on obywatelstwo polskie. Z akt sprawy wynika, że ojciec skarżącej nabył obywatelstwo polskie na podstawie ustawy z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.

Z uwagi na powyższe organ II instancji stwierdził, że stosownie do przepisów ustawy z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego ustalenia wymagało czy skarżąca urodziła się jako dziecko ślubne i mogła wywodzić obywatelstwo polskie po swoim ojcu. Na potwierdzenie ślubnego pochodzenia skarżącej przedłożony został akt jej urodzenia, który - zdaniem pełnomocnika skarżącej - potwierdza okoliczność zawarcia związku małżeńskiego przez jej rodziców. Z dokumentu tego wynika, że rodzice skarżącej zawarli związek małżeński (...) października 1939 r. w P. w P.

W piśmie z dnia (...) września 2014 r., Minister wystąpił do USC w P. o przesłanie aktu małżeństwa S. Z. z F./Z. R. zawartego (...) października 1939 r. w P. W odpowiedzi USC w P. pismem z (...) września 2014 r., poinformował, że w księdze zawierającej akty małżeństwa zawarte w 1939 r. nie figuruje ww. akt.

Pełnomocnik skarżącej na potwierdzenie ślubnego pochodzenia skarżącej przedstawił również zaświadczenie wydane przez USC w U. o następującej treści: "(...) Akt urodzenia jest dokumentem mającym moc dowodową. Zgodnie z aktem urodzenia Z., C. urodziła się jako ślubne dziecko małżonków F. Z. z domu R. i S. Z., w U.".

Biorąc pod uwagę, że zawarcie związku małżeńskiego przez rodziców skarżącej ma istotne znaczenie dla niniejszego postępowania Minister wystąpił, za pośrednictwem Konsulatu Generalnego RP w M., do USC w U. z zapytaniem, czy rejestrując urodzenie się skarżącej jej rodzice przedłożyli dokument potwierdzający zawarcie związku małżeńskiego przez: S. Z. z F. R. oraz na podstawie jakich informacji stwierdzono pochodzenie małżeńskie skarżącej, a ponadto czy w dokumentach będących w posiadaniu USC w U. znajduje się akt uznania skarżącej. Z odpowiedzi uzyskanej z USC w U. wynika, że nie znaleziono wpisu o zawarciu małżeństwa przez rodziców C. Z.

Organ odwoławczy zaznaczył, iż na etapie postępowania przed organem I instancji pełnomocnik skarżącej był wzywany do przedłożenia aktu małżeństwa rodziców skarżącej lub dokumentów potwierdzających posiadanie obywatelstwa polskiego przez jej matkę, gdyby skarżąca urodziła się jako dziecko nieślubne. W odpowiedzi pełnomocnik oświadczył, iż skarżąca nie będzie załączała do wniosku jakichkolwiek dodatkowych dokumentów.

Oceniając zgromadzony materiał dowodowy organ odwoławczy stwierdził, że z odpisu aktu urodzenia skarżącej, jak również wyjaśnień sporządzonych przez USC w U. nie wynika, aby jej rodzice, rejestrując w USC w U. w N. fakt jej urodzenia, przedłożyli dokument dowodzący wcześniejszego zawarcia przez nich związku małżeńskiego w dniu (...) października 1939 r. w P. w P. Z powyższego dokumentu wynika jedynie, że wg władz niemieckich matka skarżącej nosi nazwisko ojca dziecka, przy czym nie podano, o jakie dowody oparł się niemiecki USC w U. ustalając tę okoliczność na potrzeby ujawnienia tego zapisu w akcie urodzenia skarżącej, a w szczególności, że źródłem tej informacji był przedłożony przez jej rodziców odpis ich aktu małżeństwa z okresu II wojny światowej. Na potwierdzenie swojego stanowiska przywołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 1818/14 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 maja 2015 r., sygn. akt II OSK 2406/13. Jednocześnie Minister podkreślił, iż nie podważa, że biologicznym ojcem skarżącej jest S. Z., jednak dla kwestii związanych z obywatelstwem i nabyciem przez skarżącą obywatelstwa polskiego na podstawie art. 5 ustawy z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, który wskazywał, iż "przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, a dzieci nieślubne obywatelstwo matki" konieczne jest ustalenie ponad wszelką wątpliwość, iż skarżąca urodziła się jako dziecko ślubne.

Organ II instancji stwierdził, że z posiadanych informacji jak również z wyjaśnień stron w podobnych przedmiotowo postępowaniach wynika, iż rejestracja uchodźców w Niemczech i Austrii oraz emigrantów w Izraelu w latach 40-tych XX wieku, którzy nie posiadali żadnych dokumentów tożsamości, następowała wyłącznie na podstawie oświadczeń zainteresowanych osób. Stąd wielokrotnie występują różnice w danych osobowych (w imionach, nazwiskach oraz ich pisowni, jak również w datach i miejscach urodzenia), ale też w deklarowanym wówczas stanie cywilnym tych osób. Powyższe dodatkowo uprawdopodabnia fakt, iż dane te nie miały istotnego znaczenia przy sporządzeniu aktu urodzenia dziecka, a wręcz miały znaczenie marginesowe i pozostawały poza wpływem na treść tych dokumentów, stąd ich weryfikowanie o źródłowe dokumenty (zwłaszcza w specyficznym wczesnym okresie powojennym, kiedy wiele osób nie dysponowało jakimikolwiek dokumentami) nie było praktykowane.

Jak zauważył Minister zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 1741 z późn. zm.; dalej zwanej "Prawo o aktach stanu cywilnego") stanem cywilnym jest sytuacja prawna osoby wyrażona przez cechy indywidualizujące osobę, kształtowana przez zdarzenia naturalne, czynności prawne lub orzeczenia sądów, lub decyzje organów, stwierdzona w akcie stanu cywilnego. Natomiast art. 3 Prawa o aktach stanu cywilnego stwierdza, że akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych; ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Tym samym organ odwoławczy uznał, że akt urodzenia skarżącej może dowodzić faktu jej urodzenia się w określonej dacie i miejscowości z rodziców wskazanych w tym akcie. Jednak nie jest on dowodem na zawarcie związku małżeńskiego przez jej rodziców (por. wyrok NSA z 25 kwietnia 2008 r., sygn. II OSK 172/07).

W oparciu o powyższe - zdaniem organu odwoławczego - skarżąca nie udowodniła stosownym dokumentem, że informacja o zawarciu związku małżeńskiego przez jej rodziców w dniu (...) października 1939 r. w P. (P) jest prawdziwa. Za niezrozumiałą, w tym wypadku, organ uznał postawę pełnomocnika skarżącej, który nie przedłożył dokumentów bardzo istotnych dla sprawy. Tym samym skarżąca nie może oczekiwać, że oświadczenie jej pełnomocnika, iż wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności wynikają z treści wniosku i załączonych do niego dokumentów, będzie uznane za okoliczność przemawiającą na jej korzyść.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że na mocy art. 56 ust. 2 ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, osoba i podmiot występujący z wnioskiem o potwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego są obowiązani dołączyć dokumenty potwierdzające informacje zawarte we wniosku. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy uzyskanie tych dokumentów przez wnioskodawców napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Użycie przez ustawodawcę w ww. przepisie terminu "są obowiązani", przesądza, że niewypełnienie przez strony obowiązku dołączenia dokumentów potwierdzających wymagane dane i informacje zawarte we wniosku, obliguje organ administracji do zakończenia postępowań w omawianych sprawach decyzją negatywną, tj. nie odpowiadającą żądaniu zainteresowanych (np. odmową potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego).

W opinii organu odwoławczego skarżąca nie wykazała zatem, z uwagi na nieprzedłożenie odpisu aktu małżeństwa jej rodziców, tj. S. Z. i F. R., że urodziła się jako dziecko ślubne S. Z. - ówcześnie obywatela polskiego, nabywając po nim w ten sposób obywatelstwo polskie. Tym samym zdaniem Ministra skarżąca, jako dziecko nieślubne, mogła nabyć obywatelstwo polskie wyłącznie po swojej matce F.

We wniosku inicjującym postępowanie pełnomocnik skarżącej wskazał, że jej matka F./Z. Z. (nazwisko rodowe R.) - córka M. R. i C. (nazwisko rodowe J.) - urodziła się (...) października 1916 r. w P. Pełnomocnik przedłożył do wniosku wypis z ksiąg ludności miasta P. dotyczący rodziny R., w którym brak jest jednak matki skarżącej. Znajduje się tam zapis dotyczący F. R. urodzonej (...) grudnia 1916 r. w W., córki T. i C. z domu B. Z uwagi na rozbieżności powyższych danych osobowych - w ocenie Ministra - brak było podstaw do przyjęcia, że załączony dokument dotyczący zamieszkiwania rodziny R. w P., dotyczy rodziny ze strony matki skarżącej.

W oparciu o powyższe organ odwoławczy uznał, że brak jest dowodów na nabycie obywatelstwa polskiego przez matkę skarżącej. W konsekwencji brak jest dowodów, iż skarżąca nabyła obywatelstwo polskie przez urodzenie na podstawie ustawy z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.

Oceniając zgromadzony materiał dowodowy Minister stwierdził, że w aktach sprawy brak jest dowodów na zaistnienie faktów skutkujących nabyciem przez skarżącą obywatelstwa polskiego na podstawie przepisów ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, ustawy z 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim oraz ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie:

1. art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5 względnie art. 4 pkt 2 w zw. z art. 6 ustawy z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego przez przyjęcie, iż skarżąca nie nabyła z chwilą urodzenia obywatelstwa polskiego po ojcu,

2. art. 3 Prawo o aktach stanu cywilnego, art. 76 § 1 k.p.a. oraz art. 1138 k.p.c. poprzez dokonanie ustaleń sprzecznych z treścią niemieckiego aktu urodzenia w zakresie "ślubnego" pochodzenia skarżącej,

3. art. 7, art. 76 § 1, art. 77, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 10 ust. 3 w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy obywatelstwie polskim poprzez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego spowodowaną nieuwzględnieniem treści dokumentu urzędowego i innych dokumentów wskazujących bezpośrednio lub pośrednio na "ślubne" pochodzenie skarżącej, co skutkowało odmową potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.

Zdaniem pełnomocnika skarżącej Minister nie uwzględnił treści dokumentów urzędowych wskazujących bezpośrednio na "ślubne" pochodzenie skarżącej, a wyłącznym powodem nieuwzględnienia wniosku był brak w aktach sprawy odpisu aktu małżeństwa jej rodziców. Powyższe stoi w sprzeczności z ww. przepisami k.p.a. oraz aktualnym orzecznictwem (zob. wyrok WSA w Warszawie z 21 stycznia 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 3278/15, wyrok NSA z 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II OSK 1927/14).

W opinii pełnomocnika skarżącej akt jej urodzenia jest dokumentem urzędowym określającym datę i miejsce urodzenia osoby oraz pochodzenie. Ponadto dokonano rejestracji dziecka "ślubnego" o czym przesądza treść aktu, w którym wymienieni zostali oboje rodzice dziecka jako małżonkowie, nazwisko dziecka tożsame z nazwiskiem ojca, wymienienie nazwiska rodowego matki oraz informacja o zawartym przez rodziców związku małżeńskim w Polsce. Tym samym pełnomocnik skarżącej stanął na stanowisku, że brak jest podstaw prawnych do kwestionowania prawidłowości sporządzenia aktu urodzenia skarżącej i dodatkowej informacji pochodzącej z Urzędu Miasta w U. W Niemczech, jak i w Polsce, można dokonać sporządzenia, ustalenia treści bądź odtworzenia aktu urodzenia na podstawie różnych źródeł dowodowych. Sporządzając akt urodzenia skarżącej niemiecki USC takimi dowodami dysponował i uznał, iż są one wystarczające do ustalenia "ślubnego" pochodzenia skarżącej. W opinii pełnomocnika niedopuszczalne jest kwestionowanie ostatecznych ustaleń dokonanych przez organ innego państwa w zakresie jego właściwości. Urząd Stanu Cywilnego w U. był jedynym, uprawnionym organem do sporządzenia aktu urodzenia i dokonał tego zgodnie z prawem niemieckim.

Ponadto pełnomocnik skarżącej podkreślił, że na zawarcie przez rodziców skarżącej związku małżeńskiego wskazywały także dokumenty pozyskane z B. W dokumentach tych rodzice figurują pod tym samym nazwiskiem jako małżonkowie. Zawierają one tożsame informacje w zakresie danych osobowych rodziców skarżącej, pozostawaniu przez nich w związku małżeńskim oraz miejscu zamieszkania przed i po wojnie z pozostałym zebranym w sprawie materiałem dowodowym tj. dokumentami pochodzącymi z AP w P. oraz aktem urodzenia.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z dnia 24 listopada 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 1954/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia (...) czerwca 2016 r. nr (...) w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.

W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 161) zgodnie z którym, decyzję w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego lub jego utraty wydaje właściwy wojewoda. Decyzja powyższa ma zatem charakter deklaratoryjny. Decyzja o charakterze deklaratoryjnym nie tworzy nowej sytuacji prawnej, ale stwierdza wobec konkretnego adresata, czy i jaki jest w danej sytuacji faktycznej jego stan prawny w sferze prawa administracyjnego. Dopiero wydanie decyzji potwierdza wówczas status określonej osoby co do jej obywatelstwa. Wydanie więc przez wojewodę decyzji w przedmiocie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego winno być poprzedzone przeprowadzeniem wnikliwego postępowania wyjaśniającego z zachowaniem wszystkich reguł postępowania administracyjnego.

Specyfika spraw w przedmiocie obywatelstwa polega na tym, że wniosek skierowany do właściwego organu rozpoznawany jest w świetle przepisów obowiązujących w czasie jego złożenia i orzekania przez organy, jednakże z uwzględnieniem stanu prawnego istniejącego w chwili zdarzenia mającego wpływ czy też mogącego mieć wpływ na status obywatelstwa (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 1692/06).

Skarżąca wskazała swojego ojca jako osobę, po której wywodzi obywatelstwo polskie. Jak wskazano w zaskarżonej decyzji w czasie urodzenia skarżącej obowiązywała ustawa z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 z późn. zm.), a zatem słusznie Minister uznał, że dla stwierdzenia, czy strona posiada obywatelstwo polskie należało rozważyć kryteria nabycia i utraty obywatelstwa określone w tej ustawie. Dokonane w tym zakresie ustalenia organu należy ocenić jako prawidłowe. Stosownie do art. 4 cytowanej ustawy, obywatelstwo polskie nabywało się m.in. przez urodzenie. Zgodnie zaś z art. 5, przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne - obywatelstwo matki. W takiej sytuacji prawidłowo organy przyjęły, że w pierwszej kolejności wyjaśnienia wymagało ustalenie, czy skarżąca urodziła się jako dziecko pochodzące ze związku małżeńskiego.

Z pisma wszczynającego postępowanie w sprawie wynika, że z wnioskiem o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego wystąpiła H. M. Do wniosku został dołączony wyciąg z rejestru ludności wydany przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Państwa I., z którego wynika, że H. M., córka S. i Z., urodziła się w 1948 r., przed zawarciem związku małżeńskiego nosiła nazwisko Z. Z akt sprawy wynika, że ojciec skarżącej - S. Z. nabył obywatelstwo polskie na podstawie ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Na potwierdzenie ślubnego pochodzenia skarżącej przedłożono akt urodzenia nr (...) sporządzony w Urzędzie Stanu Cywilnego w U. w dniu (...) lutego 1948 r. Z aktu tego wynika, że F. Z. z domu R., żona S. Z., w dniu (...) stycznia 1948 r. w Szpitalu Miejskim w U., urodziła dziewczynkę, której nadano imię H. Fakt urodzenia dziecka został zarejestrowany na pisemne zgłoszenie pełnomocnika zarządu szpitala. W akcie tym zawarto informację, że rodzice dziecka zawarli małżeństwo dnia (...) października 1939 r. w P. w P.

Analizując powyższe dokumenty, uznać należy w oparciu o dokument izraelski, że H. M. jest córką S. i Z. Natomiast z odpisu aktu urodzenia sporządzonego w Urzędzie Stanu Cywilnego w U. w N. wynika z kolei, że H. Z. urodziła się jako córka S. Z. i F. Z. Brak zbieżności w imionach matki nie pozwala w ocenie Sądu uznać tożsamości osoby, której dotyczą te dokumenty. Skarżąca nie wyjaśniła, dlaczego w jej akcie urodzenia jako imię matki wpisano F., a w dokumentach izraelskich jako imię jej matki wpisano Z. W aktach brak jest dokumentu potwierdzającego zmianę imienia przez matkę skarżącej.

Zgodnie z art. 56 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim, osoba i podmiot występujący z wnioskiem o potwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego są obowiązani dołączyć dokumenty potwierdzające dane i informacje zawarte we wniosku, chyba że uzyskanie tych dokumentów napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Okoliczności dotyczące stanu cywilnego, w tym urodzenie, zawarcie związku małżeńskiego powinny być dowodzone za pomocą aktów stanu cywilnego. Zgodnie bowiem z art. 3 ustawie z dnia 28 listopada 2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 1741, z późn. zm.), akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych; ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Biorąc jednak pod uwagę, że art. 56 ust. 2 in fine ustawy o obywatelstwie dopuszcza odstępstwo od tej reguły, to w realiach konkretnej sprawy dotyczącej potwierdzenia obywatelstwa polskiego możliwe jest odejście od bezwzględnego obowiązku przedłożenia aktów stanu cywilnego. Również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że w wyjątkowych okolicznościach stan cywilny może być dowodzony także za pomocą innych dowodów niż akty stanu cywilnego (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 kwietnia 2016 r., II OSK 1927/14, CBOSA).

Wprowadzenie do obecnie obowiązującej ustawy o obywatelstwie polskim przepisu o treści zawartej w art. 56 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim w kształcie akcentującym konieczność czynnego udziału przez stronę w postępowaniu należy ocenić jako modyfikację art. 7 i 77 k.p.a., która jednak nie znosi nałożonego na organ obowiązku podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz wyczerpującego zebrania materiału dowodowego. Analizowany przepis wskazuje jedynie, że ciężar przedstawienia dokumentów w zakresie określonym w art. 56 ust. 1 ustawy, korespondujących z informacjami i oświadczeniami strony zawartymi we wniosku, spoczywa na wnioskodawcy (por wyrok NSA z 26 lutego 2015 r., II OSK 1674/13).

Biorąc powyższe pod uwagę, zdaniem Sądu, zasadnie organ odwoławczy podjął z urzędu czynności dowodowe mające na celu potwierdzić stanowisko skarżącej, nie popartego aktem stanu cywilnego, że jest dzieckiem pochodzącym ze związku małżeńskiego S. Z. i F./Z. R. zawartego w dniu (...) października 1939 r. w P. W tym celu Minister zwrócił się do Urzędu Stanu Cywilnego w P. o nadesłanie kserokopii aktu stanu cywilnego aktu małżeństwa S. Z, syna M. Z. i T. Ś. ur. (...) maja 1911 r. w P. z F./Z. R., córką M. R. i C. J., ur. (...) października 1916 r. w P. W odpowiedzi na to wystąpienie Urząd Stanu Cywilnego w P. poinformował, że w księdze zawierającej akty małżeństwa zawarte w 1939 r. nie figuruje ww. akt. Ta odpowiedź, oparta o wpisy zawarte w księdze stanu cywilnego, nie potwierdza informacji zawartej we wniosku, że rodzice skarżącej pozostawali w związku małżeńskim oraz informacji zawartej w akcie urodzenia z (...) lutego 1948 r. sporządzonym w Urzędzie Stanu Cywilnego w U. co do daty i miejsca zawarcia związku małżeńskiego rodziców skarżącej. W ocenie Sądu, w sytuacji takiej jak w przedmiotowej sprawie, fakt pozostawania rodziców skarżącej w związku małżeńskim, nie może opierać się na dowodach, w których zawarte informacje dotyczące tej okoliczności nie zostały poparte aktem stanu cywilnego, skoro z Urzędu Stanu Cywilnego gdzie taki akt mógłby być zarejestrowany wynika, że nie figuruje w jego księgach. W sytuacji takiej należy dać pierwszeństwo braku dowodu w postaci aktu stanu cywilnego, a nie dowodom mającym w sposób pośredni potwierdzać tę okoliczność, opartym jedynie na złożonym oświadczeniu.

Skarżąca w toku postępowania nie podnosiła innej daty i miejsca zawarcia związku małżeńskiego przez rodziców niż dzień (...) października 1939 r. w P.

Sąd stwierdził, że podziela stanowisko Ministra, iż akt urodzenia skarżącej może dowodzić faktu jej urodzenia się w określonej dacie i miejscowości z rodziców wskazanych w tym akcie. Nie jest on jednak dowodem na zawarcie związku małżeńskiego przez jej rodziców, skoro istnieje w sprawie bezpośredni dowód, który nie potwierdza tej okoliczności. W świetle pisma Urzędu Stanu Cywilnego w P. z (...) września 2014 r., dowodem na pozostawanie w związku małżeńskim rodziców skarżącej nie mogą być również informacje zawarte w dokumentach z B. zawierające dane podane przez osoby zainteresowane. Zwrócić jedynie należy uwagę na niewykorzystaną przez skarżącą informację zawartą w dokumentach z B., z których wynika, że S. Z. i F. Z. mieli jeszcze córkę T. Z. urodzoną (...) lutego 1941 r. w P. w P.

Wobec faktu nieudokumentowania rozbieżności w imionach matki skarżącej oraz braku aktu stanu cywilnego potwierdzającego zawarcie związku małżeńskiego przez S. Z. i F. Z. z domu R. stwierdzić należy, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji dokonał prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, że nie daje on podstaw do stwierdzenia, że skarżąca nabyła i posiadała obywatelstwo polskie.

Organ odwoławczy zasadnie uznał również, że przedłożone przez skarżącą przy wniosku wypisy z ksiąg ludności miasta P. nie potwierdzają nabycia obywatelstwa polskiego przez F. Z. z domu R.

W ocenie Sądu, powyższe pozwala stwierdzić, że kontrolowana decyzja została wydana przy uwzględnieniu zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zawartych w art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Z tego też względu zarzuty skargi w zakresie naruszenia procedury administracyjnej nie zasługują na uwzględnienie.

Od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wniosła H. M. podnosząc zarzuty naruszenia:

1) art. 4 pkt 1 i 2 w zw. z art. 5 względnie art. 4 pkt 2 w zw. z art. 6 ustawy z dnia 20 lutego 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego poprzez przyjęcie, że skarżąca nie nabyła z chwilą urodzenia obywatelstwa polskiego po ojcu,

2) art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 1741), art. 76 § 1 k.p.a. oraz art. 1138 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na zanegowaniu wiarygodności i dokonanie ustaleń sprzecznych z treścią niemieckiego aktu urodzenia w zakresie "ślubnego" pochodzenia skarżącej,

3) art. 141 § 4 p.p.s.a., art. 134 p.p.s.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 151 p.p.s.a. oraz art. 7, art. 16 § 1, art. 76 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 10 ust. 3 w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim poprzez dokonanie błędnych ustaleń w zakresie ustalenia pochodzenia skarżącej spowodowanego zanegowaniem wiarygodności zgromadzonych w sprawie dokumentów urzędowych wskazujących bezpośrednio bądź pośrednio na "ślubne" jej pochodzenie.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia (...) czerwca 2016 r. a ponadto wystąpiła o zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych. Zwróciła się o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej została przedstawiona argumentacja mająca, w ocenie skarżącej kasacyjnie, uzasadniać postawione zarzuty.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej jako p.p.s.a.), z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnymi jej podstawami, określonymi w art. 174 p.p.s.a. Nadto, zgodnie z treścią art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną, jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarga kasacyjna wniesiona przez H. M. ma usprawiedliwione podstawy.

Za zasadny uznać należy zarzut naruszenia art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23, dalej jako k.p.a.), to jest niewłaściwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału co w konsekwencji miało wpływ na poczynione przez organ administracji ustalenia faktyczne.

Zgodnie z treścią art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (tekst jedn.: Dz. U. z 1920 r. Nr 7, poz. 44 z późn. zm.), który to przepis ma zastosowanie w niniejszej sprawie, przez urodzenie dzieci ślubne nabywały obywatelstwo ojca, zaś dzieci nieślubne - obywatelstwo matki. Skarżąca kasacyjnie swoje prawo do obywatelstwa polskiego wywodzi z faktu, że jej ojciec był obywatelem polskim. Kwestią mającą zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy jest więc ustalenie, czy skarżąca kasacyjnie jest dzieckiem ślubnym. Zdaniem organu administracji skarżąca nie wykazała, że jest dzieckiem ślubnym, gdyż brak jest dowodów na to, że sporządzony został akt małżeństwa jej rodziców. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko prezentowane przez organ administracji i zaakceptowane przez Sąd I instancji nie ma zastosowania w realiach niniejszej sprawy.

Kwestia mocy dowodowej aktu małżeństwa była przedmiotem szczegółowej analizy przez Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie o sygn. akt II OSK 430/15. W sprawie tej wyrażony został pogląd, że fakty z dziedziny stanu cywilnego istnieją i mogą wywierać skutki prawne od chwili, gdy nastąpiło zdarzenie fizyczne lub gdy dokonano określonej czynności prawnej, a nie od chwili dokonania wpisu do ksiąg stanu cywilnego (sporządzenia aktu). Nie ma znaczenia konstytutywnego sporządzenie aktu małżeństwa - znaczenie takie ma złożenie przez przyszłych małżonków zgodnego oświadczenia woli w sposób prawnie określony. Czym innym jest natomiast moc dowodowa aktów stanu cywilnego. Od wejścia w życie dekretu z dnia 25 września 1945 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (dekret wszedł w życie z dniem 1 stycznia 1946 r.) akty stanu cywilnego są przede wszystkim kwalifikowanym dowodem zdarzeń w nich stwierdzonych. Szczególna moc dowodowa aktów stanu cywilnego rozciąga się na akty stanu cywilnego sprzed wejścia w życie dekretu z dnia 25 września 1945 r. Moc dowodową aktów stanu cywilnego, a więc tym samym rolę stanu zarejestrowanego, określa się jako wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych. Akty te stanowią dokumenty urzędowe i są kwalifikowanym dowodem stanu cywilnego, w tym sensie, że złożenie wypisu takiego aktu zwalnia od składania innych dowodów dla wykazania stanu cywilnego. W piśmiennictwie prawniczym przyjmuje się jednak, że wyjątkowo stan cywilny może być dowodzony za pomocą innych dowodów (J. Litwin, Prawo o aktach stanu cywilnego, Komentarz, Warszawa 1960 r., str. 203 i następne; System prawa rodzinnego i opiekuńczego, Warszawa 1985 r., str. 80 i następne). Taka wyjątkowa sytuacja może być wiązana ze stanem w okresie II wojny światowej, przed wejściem w życie dekretu z dnia 25 września 1945 r., w okresie obowiązywania na ziemiach polskich rozproszonych przepisów dotyczących stanu cywilnego, uchylonych dekretem z dnia 25 września 1945 r. Przepisy wprowadzające prawo o aktach stanu cywilnego, ale także z sytuacją osobistą osób pochodzenia żydowskiego w okresie wojny.

Przytoczony wyżej pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego należy w pełni podzielić. Ma on odpowiednie zastosowanie również w niniejszej sprawie. Brak aktu małżeństwa nie może być przeszkodą w ustaleniu, że małżeństwo to zostało zawarte. Z oświadczenia ojca skarżącej złożonego w trakcie sporządzania aktu urodzenia wynika, że związek małżeński z matką skarżącej kasacyjnie zawarty został w formie religijnej. Małżonkowie byli osobami pochodzenia żydowskiego. Zgodnie z treścią art. 46 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 października 1927 r. o uporządkowaniu stanu prawnego w organizacji gmin wyznaniowych żydowskich na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej z wyjątkiem województwa śląskiego (tekst jedn.: Dz. U. z 1928 r. Nr 52, poz. 500) rabin miał wyłączne prawo udzielania ślubów i rozwodów w obrębie swojej gminy, z zastrzeżeniem praw rabinów stowarzyszeń wyznaniowych. Zawarcie związku małżeńskiego miało mieć miejsce w dniu (...) października 1939 r. Było to więc już w okresie niemieckiej okupacji Polski. Stosunek okupacyjnych władz niemieckich do ludności żydowskiej jest powszechnie znany i nie wymaga wyjaśnienia. Nawet jeśli w październiku 1939 r. funkcjonowała jeszcze administracja polska, to wątpliwym jest, by ślub zawarty przez osoby pochodzenia żydowskiego został zarejestrowany i został wystawiony na jego potwierdzenie akt małżeństwa. Faktem powszechnie znanym jest bowiem też, że już w październiku 1939 r. w P. utworzone zostało przez okupacyjne władze niemieckie pierwsze na ziemiach polskich getto, w którym zgromadzona została ludność żydowska. Z dokumentu znajdującego w aktach administracyjnych (k - 20, 21) wynika, że ojciec skarżącej kasacyjnie został aresztowany pod koniec 1939 r. i w grudniu 1939 r. umieszczony w Getcie w P. Jest więc wysoce prawdopodobne, że ojciec skarżącej kasacyjnie musiał się ukrywać przed władzami niemieckimi. W takiej sytuacji, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, niemożliwością było podjęcie przez osobę narodowości żydowskiej próby zgłoszenia faktu zawarcia małżeństwa. Nie można w tej sytuacji uznać, że brak aktu małżeństwa musi skutkować niemożnością ustalenia faktu małżeństwa rodziców skarżącej kasacyjnie. Fakt zawarcia małżeństwa przez rodziców skarżącej kasacyjnie może być dowodzony także za pomocą innych dowodów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dowody takie zostały przez skarżącą kasacyjnie przedstawione. Dowodem tym jest jej akt urodzenia, z którego wynika, że ojciec skarżącej kasacyjnie pozostawał w związku małżeńskim z jej matką i skarżąca kasacyjnie jest dzieckiem ślubnym. Przy sporządzaniu aktu urodzenia fakt zawarcia związku małżeńskiego przez rodziców skarżącej kasacyjnie zapewne został ustalony w oparciu o oświadczenie złożone przez jej ojca. Oświadczenie takie także może być uznane za dowód zawarcia związku małżeńskiego w tak nietypowej sytuacji w jakiej znaleźli się rodzice skarżącej kasacyjnie. Nie ma dowodów, które wskazywałyby na to, że ojciec skarżącej kasacyjnie w związku z koniecznością sporządzenia aktu urodzenia dziecka złożył nieprawdziwe oświadczenie w kwestii pozostawania w związku małżeńskim z matką skarżącej kasacyjnie.

Zarzut naruszenia art. 80 k.p.a. sam w sobie był wystarczający do uwzględnienia skargi kasacyjnej jak również do uwzględnienia skargi wniesionej do Sądu I instancji. W tej sytuacji dokonywanie oceny zasadności pozostałych podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów stało się zbędne.

Z przytoczonych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 203 pkt 1 p.p.s.a. oraz art. 200 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.