Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNKW 1974/3/50

Wyrok
Sądu Najwyższego
z dnia 22 sierpnia 1973 r.
II KR 62/73

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia dr T. Majewski (sprawozdawca). Sędziowie: K. Wagner, M. Krydus.

Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Kubicki.

Sentencja

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Jana K., Ignacego K., Pauliny J. i Włodzimierza W., oskarżonych z art. 201 k.k. w związku z art. 200 § 1 i art. 246 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez prokuratora co do oskarżonych Jana K., Ignacego K. i Pauliny J. oraz na podstawie art. 384 k.p.k. co do Włodzimierza W. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 29 grudnia 1972 r.

uchylił zaskarżony wyrok co do oskarżonych Jana K., Ignacego K., Pauliny J. i Włodzimierza W. i w tym zakresie przekazał sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie faktyczne

Sąd Wojewódzki w Opolu rozpoznał sprawę:

1) Jana K., oskarżonego o to, że:

I) w latach 1960 r. do listopada 1970 r., jako kierownik Banku Spółdzielczego w G., będąc odpowiedzialny w związku z zajmowanym stanowiskiem za ochronę i nadzór nad mieniem społecznym, zagarnął na szkodę tegoż banku za pomocą pobrania pożyczek na nazwiska różnych osób oraz niewpłacenia zadłużeń przekazywanych mu przez klientów banku ogólną kwotę 162.068 zł, tj. o czyn określony w art. 201 k.k. w związku z art. 200 § 1 k.k. z zastosowaniem art. 10 § 2 k.k.,

II) w latach 1960 r. do listopada 1970 r., jako kierownik Banku Spółdzielczego w G., w celu osiągnięcia dla siebie i innych osób korzyści majątkowych, przekraczając zakres swoich uprawnień, udzielał swoim znajomym wysokich pożyczek bez należytego zabezpieczenia ich ściągalności, bez rozliczenia własnych zadłużeń pobierał pożyczki dla siebie i ich nie spłacał, a ponadto nie dopełniając swoich obowiązków zaniechał prowadzenia terminarza płatności kredytów, co spowodowało przeterminowanie oraz nieściągalność niektórych zadłużeń, przez co naraził bank na straty w wysokości 365.803,47 zł, tj. o czyn określony w art. 246 k.k.;

2) Ignacego K., oskarżonego o to, że:

III) w latach 1962 r. do 1971 r., jako kierownik sekcji kredytowej w Banku Spółdzielczym w G., będąc odpowiedzialny w związku z zajmowanym stanowiskiem za ochronę i nadzór nad mieniem, zagarnął na szkodę tegoż banku za pomocą wystawienia fikcyjnych dowodów spłaty pożyczek oraz pobierania pożyczek na nazwiska różnych osób ogólną kwotę 142.277 zł, tj. o czyn określony w art. 201 k.k. w związku z art. 200 § 1 k.k. z zastosowaniem art. 10 § 2 k.k.,

IV) w latach 1962 r. do 1971 r., jako kierownik sekcji kredytowej Banku Spółdzielczego w G., w celu osiągnięcia dla siebie i innych osób korzyści majątkowej, przekraczając zakres swoich uprawnień, udzielał swoim znajomym oraz krewnym wysokich pożyczek bez należytego zabezpieczenia ich ściągalności, bez uprzedniego rozliczenia własnych zadłużeń pobierał pożyczki dla siebie i ich nie spłacał, a ponadto niedopełniając swoich obowiązków zaniechał prowadzenia terminarza płatności kredytów, co spowodowało przeterminowanie niektórych zadłużeń, przez co naraził bank na straty w wysokości 191.680 zł, tj. o czyn określony w art. 246 § 2 k.k.;

3) Pauliny J., oskarżonej o to, że:

V) w okresie od lipca 1970 r. do sierpnia 1971 r., jako referent kredytowy oraz kasjer kredytowy i kasjer Banku Spółdzielczego w G., będąc odpowiedzialna w związku z pełnionymi funkcjami za nadzór i ochronę nad mieniem społecznym, zagarnęła na szkodę tegoż banku za pomocą fikcyjnych dowodów wypłaty gotówki ogólną kwotę 29.500 zł, tj. o czyn określony w art. 200 § 1 k.k.;

4) Danuty S., oskarżonej o to, że:

VI) w marcu 1970 r., jako kasjer Banku Spółdzielczego w G., będąc odpowiedzialna w związku z zajmowanym stanowiskiem za ochronę i nadzór nad mieniem społecznym, zagarnęła na szkodę tegoż banku za pomocą sfałszowanego dowodu wypłaty gotówki wystawionego na nazwisko Władysława Z. kwotę 15.000 zł, tj. o czyn określony w art. 200 § 1 k.k.;

5) Włodzimierza W., oskarżonego o to, że:

VII) w latach 1963 r. do 1970 r., pełniąc obowiązki głównego księgowego Banku Spółdzielczego w G., nie dopełniając ciążących na nim obowiązków służbowych albo też przekraczając swe uprawnienia w zakresie nadzoru nad prawidłowością dokumentacji i operacji kasowych oraz wstępnej kontroli formalnej i merytorycznej dokumentów będących podstawą do przeprowadzenia operacji akceptował do wypłaty pożyczki dla osób nieupoważnionych do ich otrzymania i bez należytego zabezpieczenia w zakresie windykacji należności przeterminowanych zaniechał prowadzenia terminarza płatności kredytów, dopuścił do wypłacenia z banku pożyczek bez należytego ich zabezpieczenia oraz bez wymaganej dokumentacji osobom nieuprawnionym do ich otrzymywania, przeterminowania płatności pożyczek i ich nieściągalności, w wyniku czego umożliwił pracownikom banku - Janowi K. i innym - popełnienie nadużyć na szkodę banku, przez co działał na szkodę dobra społecznego, tj. o czyn określony w art. 246 § 1 k.k.

Po rozpoznaniu tej sprawy wyrokiem z dnia 29 grudnia 1972 r. Sąd Wojewódzki w Opolu:

1) uznał oskarżonego Jana K. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu opisanego w pkt I aktu oskarżenia z tą różnicą, że zagarnął na szkodę Banku Spółdzielczego w G. oraz rolników i innych osób łącznie kwotę 154.642 zł, i za to na podstawie art. 201, 36 § 3, art. 40 § 1 pkt 3 i art. 46 § 1 pkt 2 k.k. skazał go na karę 10 lat pozbawienia wolności, 30.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując 1 dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie 100 zł, orzekł pozbawienie praw publicznych na okres 5 lat oraz konfiskatę mienia w całości;

2) uznał oskarżonego Jana K. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu opisanego w pkt II aktu oskarżenia z tą różnicą, że naraził Bank Spółdzielczy w G. na straty na około 300.000 zł, i za to na podstawie art. 246 § 2 i art. 36 § 3 k.k. skazał go na karę 3 lat pozbawienia wolności i 10.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując 1 dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie 100 zł;

3) na podstawie art. 66 i 70 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego Jana K. jedną karę łączną w rozmiarze 10 lat pozbawienia wolności, 30.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując 1 dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie 100 zł, pozbawienie praw publicznych na okres 5 lat, konfiskatę mienia w całości;

4) uznał oskarżonego Ignacego K. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu opisanego w pkt III aktu oskarżenia z tą różnicą, że zagarnął na szkodę Banku Spółdzielczego w G. oraz rolników i innych osób łącznie 132.777 zł, i za to na podstawie art. 201, 36 § 3, art. 40 § 1 pkt 3 oraz art. 46 § 1 pkt 2 k.k. skazał go na karę 9 lat pozbawienia wolności, 20.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując 1 dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie 100 zł, orzekł pozbawienie praw publicznych na okres lat 5 oraz konfiskatę mienia w całości;

5) uznał oskarżonego Ignacego K. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu opisanego w pkt IV aktu oskarżenia z tą różnicą, że naraził Bank Spółdzielczy w G. na straty w wysokości około 200.000 zł, i za to na podstawie art. 246 § 2 i art. 36 § 3 k.k. skazał go na karę 3 lat pozbawienia wolności i 5.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując 1 dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie 100 zł;

6) na podstawie art. 66 i 70 § 1 k.k. orzekł co do oskarżonego Ignacego K. jedną karę łączną w rozmiarze 9 lat pozbawienia wolności, 20.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując 1 dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie 100 zł, pozbawienie praw publicznych na okres 5 lat, konfiskatę mienia w całości;

7) uznał oskarżoną Paulinę J. za winną popełnienia zarzucanego jej czynu opisanego w pkt V aktu oskarżenia z tą różnicą, że zagarnęła około 23.000 zł, i za to na podstawie art. 200 § 1, art. 36 § 3 k.k. skazał ją na karę 2 lat pozbawienia wolności, 10.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na karę zastępczą pozbawienia wolności, przyjmując 1 dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie 100 zł,

8) na podstawie art. 73 i 74 § 1 k.k. warunkowo zawiesił oskarżonej Paulinie J. wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności na okres 3 lat;

9) na podstawie art. 75 § 1 pkt 1 k.k. zobowiązał oskarżoną Paulinę J. do wyrównania szkody przez wpłacenie kwoty 23.000 zł do Banku Spółdzielczego w G. w terminie do dnia 1 grudnia 1973 r.

10) uznał oskarżoną Danutę S. za winną popełnienia zarzucanego jej czynu opisanego w pkt VI aktu oskarżenia i za to na podstawie art. 200 § 1, art. 36 § 3 k.k. skazał ją na karę 2 lat pozbawienia wolności i 5.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując 1 dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie 100 zł;

11) na podstawie art. 73 i 74 § 1 k.k. warunkowo zawiesił oskarżonej Danucie S. wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności na okres 3 lat;

12) na podstawie art. 75 § 1 pkt 1 k.k. zobowiązał oskarżoną Danutę S. do wyrównania szkody na rzecz Banku Spółdzielczego w G. w wysokości 8.000 zł w terminie do dnia 1 grudnia 1973 r.;

13) uznał oskarżonego Włodzimierza W. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu opisanego w pkt VII aktu oskarżenia i za to na podstawie art. 246 § 1 k.k. skazał go na karę 2 lat pozbawienia wolności;

14) na podstawie art. 73, 74, 75 § 1 k.k. warunkowo zawiesił oskarżonemu Włodzimierzowi W. wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności na okres 4 lat, orzekł 10.000 zł grzywny z zamianą w razie niezapłacenia w terminie na zastępczą karę pozbawienia wolności, przyjmując 1 dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie 100 zł (...).

Powyższy wyrok został zaskarżony rewizją prokuratora (w części dotyczącej wymiaru kary orzeczonej względem oskarżonych Jana K. i Ignacego K.) oraz rewizjami oskarżonych: Jana K., Ignacego K. i Pauliny J. (...).

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwżyszy zważył, co następuje:

Przypisanie zagarnięcia mienia społecznego uzależnione jest pod względem przedmiotowym od ustalenia uszczerbku w mieniu społecznym, a pod względem podmiotowym - od ustalenia, że sprawca działał w zamiarze zagarnięcia.

Ustalenia zaskarżonego wyroku nie dają wyraźnej odpowiedzi na pytanie, czy zostały spełnione powyższe znamiona tego przestępstwa. Czyniąc te ustalenia, sąd pierwszej instancji nie uwzględnił różnicy między mieniem banku jako mieniem społecznym a mieniem rolników, którzy korzystali z usług tego banku.

Przestępstwo określone w art. 201 k.k. polega na zagarnięciu mienia społecznego o wartości przekraczającej 100.000 zł. Nie może to być więc mienie, które częściowo tylko ma charakter mienia społecznego. Pod tym względem ustawowy stan faktyczny określony w art. 201 k.k. różni się w sposób zasadniczy od stanu faktycznego przewidzianego w art. 202 k.k., który to przepis obejmuje ochronę zarówno mienia społecznego, jak i mienia indywidualnego stanowiącego własność nabywców lub dostawców.

Obowiązkiem sądu orzekającego w tej sprawie było więc określenie rzeczywistego uszczerbku, którego doznał Bank Spółdzielczy w G., a jednocześnie ustosunkowanie się do kwestii, czy i w jakim zakresie przedmiotem wyłudzenia było mienie należące do rolników, którzy występowali w charakterze pożyczkobiorców.

Ustalenie natomiast zamiaru zagarnięcia pieniędzy bankowych (albo wyłudzenie pieniędzy stanowiących własność rolników) wymagało wskazania dowodów przemawiających za tezą, że oskarżeni działali w przestępnym zamiarze przysporzenia sobie korzyści majątkowej, a nie kierowali się tylko chęcią zaciągania pożyczek z myślą o zwróceniu pożyczonych pieniędzy.

Sąd pierwszej instancji błędnie zastosował art. 246 k.k. do czynów, które polegały na narażeniu banku na straty w następstwie niedopełnienia obowiązków służbowych lub przekroczenia uprawnień.

Przepis art. 246 k.k. ma zastosowanie do funkcjonariusza publicznego, który ze swej winy działa na szkodę dobra społecznego lub jednostki, nie ma natomiast zastosowania do czynów, które godzą w system socjalistycznego gospodarowania i system ochrony mienia społecznego przed wszelką niegospodarnością.

Tego rodzaju czyny zostały zaliczone do przestępstw gospodarczych i ich znamiona określone zostały w ustawowych stanach faktycznych zawartych w rozdziale XXX kodeksu karnego.

Działanie na szkodę dobra społecznego lub jednostki nie występuje jako znamię przestępstw gospodarczych, gdyż w tej kategorii przestępstw kodeks karny ustanawia większe wymagania pod względem skutków (spowodowanie "poważnej szkody", "wielkiej szkody" lub nastąpienie "istotnego niedoboru").

Klauzula subsydiarności przewidziana w art. 246 § 4 k.k. wyłącza stosowanie norm art. 246 § 1-3 do czynów, których znamieniem jest przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków (patrz OSNKW 1972, z. 4, poz. 58).

Dopuszczenie zatem do powstania "poważnej szkody" lub "istotnego niedoboru" może być rozpatrywane w ramach art. 217 lub 218 k.k. jako przestępstwo gospodarcze.

Różnica między tymi dwoma przepisami polega przede wszystkim na tym, że art. 217 k.k. obejmuje ochronę mienia społecznego w procesie "prawidłowego gospodarowania" (szkoda może polegać na zmarnotrawieniu środków, które powinny zapewnić przyrost mienia, nie zaś jego ubytek), natomiast art. 218 k.k. (przestępstwo niedoboru) chroni mienie społeczne w postaci substancji przed nastąpieniem w niej ubytku.

Jeżeliby zostało ustalone, że oskarżeni z winy umyślnej nie dopełnili obowiązków lub przekroczyli uprawnienia w zakresie dysponowania funduszami banku i w ostatecznym rezultacie wynikł z tego istotny niedobór (a więc nie tylko "narażenie na szkodę"), to tego rodzaju przestępne działanie oskarżonych mogłoby być zakwalifikowane z art. 218 k.k.

Z wyżej przytoczonych względów należało zaskarżony wyrok uchylić i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania, przy czym w stosunku do oskarżonego Włodzimierza W., który nie wniósł rewizji, podstawa uchylenia wyroku wynika z przesłanek wskazanych w art. 384 k.p.k.

Ustosunkowanie się do zarzutów rewizji prokuratora w zakresie wymiaru kary stało się bezprzedmiotowe wobec uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.