Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2757095

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 7 listopada 2019 r.
II FSK 3869/17
Wadliwość uzasadnienia wyroku jako podstawa kasacyjna.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Sokołowska.

Sędziowie: NSA Jacek Brolik (spr.), WSA (del.) Dominik Gajewski.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2019 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Szefa Krajowej Administracji Skarbowej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 29 sierpnia 2017 r. sygn. akt I SA/Gd 972/17 w sprawie ze skargi W. C. na indywidualną interpretację Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy działającego z upoważnienia Ministra Rozwoju i Finansów z dnia 17 lutego 2017 r. nr 0461-ITPB2.4511.962.2016.1.RS w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych

1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku,

2) zasądza od W.

C. na rzecz Szefa Krajowej Administracji Skarbowej kwotę 580 (słownie: pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z 29 sierpnia 2017 r., I SA/Gd 972/17, w sprawie ze skargi W. C. (dalej: skarżący) na interpretację indywidualną Ministra Finansów i Rozwoju z 17 lutego 2017 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 146 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 dalej: "p.p.s.a.") uchylił zaskarżoną interpretację.

Stan faktyczny sprawy przedstawiony przez Sąd pierwszej instancji przedstawia się następująco.

We wniosku z 16 listopada 2016 r. o wydanie interpretacji indywidualnej skarżący wskazał, że nabył w drodze dziedziczenia 1/2 wierzytelności o zapłatę przysługującej zmarłej matce skarżącego w stosunku do siostry matki skarżącego (ciotki skarżącego) z tytułu dokonanego postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z 24 czerwca 2003 r. zniesienia współwłasności nieruchomości, w którym to postanowieniu Sąd orzekł, że ciotka skarżącego jest zobowiązana do zapłaty na rzecz matki skarżącego kwoty 155.000 zł, tytułem spłaty jej udziału wprawie własności nieruchomości w terminie jednego miesiąca od daty uprawomocnienia się postanowienia wraz z ustawowymi odsetkami na wypadek opóźnienia w zapłacie. Postanowienie to zostało zmienione postanowieniem Sądu Okręgowego w G. z 23 maja 2007 r. w ten sposób, że wartość udziału matki skarżącego w prawie własności nieruchomości oraz wysokość spłaty, do której została zobowiązana ciotka skarżącego została ustalona na kwotę 279.200 zł. Matka skarżącego zmarła w dniu 23 lutego 2008 r. Postanowieniem z 13 czerwca 2008 r. Sąd Rejonowy w G. stwierdził, że skarżący i jego siostra nabyli spadek na podstawie ustawy - każde z nich w 1/2. W skład masy spadkowej wchodziła opisana powyżej wierzytelność o zapłatę z tytułu zniesienia współwłasności wraz z odsetkami do dnia otwarcia spadku. Skarżący złożył zeznanie SD-Z1 w podatku od spadków i darowizn obejmujące m.in. ww. wierzytelność i skorzystał ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn na podstawie przepisu art. 4a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768 z późn. zm., dalej: "u.p.s.d."). Kolejno, w dniu 9 marca 2016 r. zmarła siostra matki skarżącego (ciotka skarżącego) - nie dokonując wcześniej spłaty skarżącego z tytułu ww. wierzytelności. Dług w stosunku do skarżącego wszedł zatem do masy spadkowej. Spadek po zmarłej ciotce skarżącego nabyła w całości z dobrodziejstwem inwentarza jej córka (kuzynka skarżącego).

Kuzynka skarżącego dokonała w 2016 r. spłaty skarżącego z tytułu ww. wierzytelności zarówno w zakresie należności głównej, jak i w zakresie odsetek w wysokości ustawowej w tym odsetek po dniu nabycia wierzytelności przez skarżącego (otwarcia spadku po matce skarżącego).

W związku z powyższym opisem zadano następujące pytania:

1) Czy należność główna wraz z odsetkami do dnia otwarcia spadku tj. wierzytelność nabyta przez skarżącego w drodze dziedziczenia, która wchodziła w skład masy spadkowej podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych w momencie jej zapłaty na podstawie przepisu art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2012 r. poz. 361 z późn. zm., dalej: "u.p.d.o.f.") czy też jest zwolniona z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych na podstawie przepisu art. 2 ust. 1 pkt 3) u.p.d.o.f.?

2) Czy odsetki od należności głównej naliczone od dnia otwarcia spadku do dnia zapłaty będą stanowiły inne źródło dochodu, o którym mowa w przepisie art. 20 ust. 1 u.p.d.o.f. podlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych czy też są zwolnione z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych na podstawie przepisu art. 2 ust. 1 pkt 3) u.p.d.o.f.?

W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, iż w ocenie skarżącego otrzymane przez niego środki pieniężne tytułem zapłaty należności głównej oraz odsetki naliczone do dnia otwarcia spadku po zmarłej matce skarżącego nie będą opodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Skarżący podkreślił, że nie ulega wątpliwości, że przedmiotowa wierzytelność o zapłatę z tytułu zniesienia współwłasności nieruchomości została przez niego nabyta w drodze dziedziczenia po zmarłej matce i podlegała przepisom ustawy o podatku od spadków i darowizn. Co więcej, skarżący zgodnie z przepisami złożył deklarację w podatku od spadków i darowizn z tytułu nabycia tej wierzytelności, w której zgłosił nabycie w drodze spadku ww. wierzytelności o zapłatę. Obowiązek podatkowy w zakresie podatku od spadków i darowizn powstał stosownie do przepisu art. 6 ust. 1 pkt 1 u.p.s.d. z chwilą przyjęcia spadku, a zatem w 2008 r. skarżący zgłosił i skorzystał ze zwolnienia z podatku od spadku na podstawie przepisu art. 4a ust. 1 pkt 1 u.p.s.d. zgodnie z którym zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego powstałego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2-8 i ust. 2, a w przypadku nabycia w drodze dziedziczenia w terminie miesiąca od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, z zastrzeżeniem ust. 2 i 4. W konsekwencji, mając na uwadze, że nabycie przedmiotowej wierzytelności o zapłatę podlegało przepisom ustawy o podatku od spadków i darowizn zdaniem skarżącego kwota przychodu otrzymanego przez skarżącego z tytułu spłaty przez następcę prawnego dłużniczki, spadkodawczyni skarżącego nie będzie podlegała opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Ponadto skarżący zwrócił uwagę, że nawet gdyby przedmiotowa wierzytelność mogła podlegać opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych (z czym skarżący się nie zgadza jak wskazano powyżej) to w stosunku do przedmiotowej wierzytelności nabytej przez skarżącego w drodze dziedziczenia w 2008 r. nastąpiłoby przedawnienie zobowiązania podatkowego.

W zakresie pytania drugiego skarżący wskazał natomiast, że w jego ocenie odsetki od należności głównej naliczone od dnia otwarcia spadku do dnia zapłaty - jako imannentnie związane z należnością główną nabytą przez skarżącego w drodze dziedziczenia, również nie będą stanowiły innego źródła dochodu, o którym mowa w przepisie art. 20 ust. 1 u.p.d.o.f., a tym samym nie będą one podlegały opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

W wydanej w dniu 17 lutego 2017 r. interpretacji indywidualnej Minister Rozwoju i Finansów uznał stanowisko skarżącego za nieprawidłowe. W uzasadnieniu interpretacji organ podatkowy wskazał, że w jego ocenie przepis art. 2 ust. 1 pkt 3 u.p.d.o.f. nie ma zastosowania, gdy spadkobierca w związku z odziedziczonym prawem majątkowym w okresie późniejszym uzyskuje środki pieniężne z realizacji tego prawa stanowiące przychody podlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Zdaniem organu podatkowego ponieważ w skład nabytego przez skarżącego spadku wchodziło prawo majątkowe, a nie środki pieniężne z tytułu spadku należy uznać, że kwota należności głównej wraz z odsetkami nie podlega regulacjom ustawy o podatku od spadków i darowizn i tym samym może podlegać przepisom ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Organ podatkowy wskazał, że prawa majątkowe są prawami podmiotowymi, realizującymi interes ekonomiczny uprawnionego i składający się na jego majątek. Co do zasady mają one wymiar pieniężny, ale służą jedynie do realizacji konkretnego zachowania ze strony zobowiązanego i samo nabycie prawa majątkowego nie oznacza jednoczesnego nabycia przedmiotu zobowiązania czy też jego realizacji. Podsumowując, organ podatkowy doszedł do przekonania, że skarżący uzyskując w 2016 r. środki pieniężne tytułem zapłaty należności głównej uzyskał przychód z praw majątkowych w rozumieniu art. 18 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 7 u.p.d.o.f.

Nie zgadzając się z powyższym stanowiskiem pismem z 7 marca 2017 r. skarżący wniósł wezwanie do usunięcia naruszenia prawa w myśl art. 52 § 3 p.p.s.a.

W wyniku ponownej analizy sprawy, Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej stwierdził brak podstaw do zmiany indywidualnej interpretacji przepisów prawa podatkowego, co przedstawił w odpowiedzi na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa z 12 kwietnia 2017 r.

W dniu 24 maja 2017 r. do Krajowej Informacji Skarbowej wpłynęła skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na interpretację indywidualną przepisów prawa podatkowego z 17 lutego 2017 r., której skarżący zarzucił błędną wykładnię przepisów art. 2 ust. 1 pkt 3 u.p.d.o.f.; art. 10 ust. 1 pkt 7 i 9 w zw. z art. 18 w zw. z art. 20 ust. 1 u.p.d.o.f.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uwzględniając skargę wskazał, że zasadniczy spór w sprawie niniejszej sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii dotyczącej klasyfikacji przychodów, jakie otrzymał skarżący tytułem zapłaty wierzytelności, nabytej w drodze dziedziczenia od osoby zaliczanej do kategorii osób, o których mowa w art. 4a ust. 1 u.p.s.d.

W ocenie Sądu, jest niesporne, że kwota wierzytelności jest prawem majątkowym i wchodzi do spadku po zmarłej. Oznacza to, że jako prawo majątkowe wchodzi do spadku i w konsekwencji z chwilą śmierci przechodzi na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów w dziedziczeniu (art. 922 § 1 k.c.). Tym samym równowartość tej wierzytelności jako prawo majątkowe, które wchodzi w skład spadku podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn.

Zrealizowanie tej wierzytelności nie będzie oznaczać, że w tym momencie powstanie nowy przychód, który podlegać będzie, jako należność pieniężna, opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Nie sposób twierdzić, że w przypadku gdy do spadku wchodzi określona rzecz, np. własność nieruchomości, to spadkobiercy przysługiwać będzie roszczenie o jej wydanie, jeżeli znajduje się ona we władaniu osoby trzeciej, co oznaczałoby, iż do spadku zaliczyć należy tylko to roszczenie, a w przypadku jego zrealizowania, tj. wydania nieruchomości podlegałaby ona opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, jako przychód z praw majątkowych (prawo własności a także roszczenie o wydanie nieruchomości są także prawami majątkowymi). Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 3 u.p.d.o.f.: "Przepis ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych nie stosuje się do przychodów podlegających przepisom o podatku od spadków i darowizn". Roszczenie i jego realizacja przez spadkobierców jest jednym i tym samym przychodem, który nie może podlegać opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, gdyż jako wchodzące do spadku prawo majątkowe podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn.

Realizacja roszczenia, czyli wykonanie prawa majątkowego, jest tylko technicznym etapem jego istnienia. Nie jest to odrębny akt obrotu, ani odrębna czynność prawna.

Wobec powyższego Sąd administracyjny pierwszej instancji uznał za nieprawidłowe stanowisko organu, polegające na rozdzieleniu nabycia wierzytelności o spłatę jako składnika majątkowego wchodzącego w skład spadku od momentu jego realizacji i w rezultacie uznanie, że otrzymane środki finansowe z tytułu realizacji przedmiotowej wierzytelności nie podlegają opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn.

W ocenie Sądu prawidłowe jest stanowisko polegające na przyjęciu, że skoro przepisy u.p.s.d. stosuje się do nabycia praw majątkowych w drodze dziedziczenia, zaś nabyte przez spadkobierców roszczenie o otrzymanie spłaty równowartości wierzytelności zmarłej wchodzi do spadku po zmarłej, to przychody z tytułu nabycia tego prawa majątkowego podlegają opodatkowaniu na podstawie powyższej ustawy.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji w sytuacji otrzymania przez spadkobierców spłaty, jako pieniężnego surogatu wierzytelności zmarłego, należy stosować przepisy u.p.s.d.

W związku z powyższym Sąd za zasadny uznał zarzut skargi dot. naruszenia art. 18 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 7 u.p.d.o.f. i art. 2 ust. 1 pkt 3 u.p.d.o.f., poprzez błędne zastosowanie w niniejszej sprawie i przyjęcie, że otrzymane przez spadkobiercę środki pieniężne z tytułu spłaty wierzytelności po zmarłej, stanowią przychody z praw majątkowych, podlegających opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Sąd zwrócił uwagę, że przyjęcie poglądu zaprezentowanego przez organ prowadziłoby do dwukrotnego opodatkowania tego samego przychodu, tj. raz podatkiem od spadków, drugi raz podatkiem dochodowym. W opinii Sądu, takie opodatkowanie godzi w przepisy Konstytucji RP, tj. w art. 84 Konstytucji RP. W tym stanie rzeczy Sąd stwierdził, że organ interpretacyjny dopuścił się naruszenia wskazanych przepisów prawa materialnego, poprzez błędną ich wykładnię i zastosowanie oraz pominięcie przy dokonywaniu interpretacji normy art. 2 ust. 1 pkt 3 u.p.d.o.f Organ interpretacyjny wniósł skargę kasacyjną i zaskarżył powyższy wyrok w całości zarzucając mu na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. naruszenie:

1. prawa materialnego, tj. a) art. 2 ust. 1 pkt 3 u.p.d.o.f. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwą ocenę możliwości zastosowania do przedstawionego we wniosku stanu faktycznego sprawy, w części dotyczącej opodatkowania odsetek naliczonych od dnia otwarcia spadku do dnia ich faktycznej zapłaty, z uwagi na nieprawidłowe przyjęcie przez Sąd, że roszczenie i jego realizacja przez spadkobierców jest jednym i tym samym przychodem, który nie może podlegać opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, gdyż jako wchodzące do spadku prawo majątkowe podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, podczas gdy odsetki te stanowią przychód z innych źródeł określony w art. 10 ust. 1 pkt 9 w zw. z art. 20 ust. 1 u.p.d.o.f. i w związku z tym nie weszły w skład masy spadkowej ponieważ zostały naliczone już po śmierci matki skarżącego bezpośrednio na jego rzecz,

b) art. 20 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 9 u.p.d.o.f. poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie z uwagi na nieprawidłowe uznanie przez Sąd, że wypłacone spadkobiercy odsetki naliczone od wierzytelności od dnia otwarcia spadku do dnia ich faktycznej zapłaty nie stanowią przychodu z innych źródeł podlegających opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

2. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak w uzasadnieniu wyroku analizy i oceny sprawy w kontekście art. 20 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 9 u.p.d.o.f., które to przepisy miały istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia i były przedmiotem oceny przez organ podatkowy w wydanej interpretacji indywidualnej z uwagi na objęcie ich stanem faktycznym opisanym w złożonym wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej.

W konsekwencji wniesiono o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylenie wyroku w całości i rozpoznanie skargi, względnie o jego uchylenie na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna w zakresie przedstawionego w niej zarzutu kasacyjnego naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.

Przedmiotem ocenianego przez Sąd pierwszej instancji postępowania podatkowego była zasadnicza kontrowersja prawna odnośnie do zakwalifikowania odziedziczonego i następnie otrzymanego przez osobę fizyczną świadczenia: na podstawie regulacji prawnych ustawy o podatku od spadków i darowizn i/lub ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Przedmiotem zaskarżenia kasacyjnego było natomiast wyłącznie zagadnienie zakwalifikowania prawnego i spornego opodatkowania otrzymanych przez podatnika odsetek od odziedziczonych wartości, to jest opodatkowania odsetek: naliczonych od dnia otwarcia spadku do dnia ich faktycznej zapłaty. W tym obszarze Sąd pierwszej instancji zasadniczo się nie wypowiedział, w każdym razie nie sporządził i nie przedstawił jednoznacznego uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

Z uzasadnienia tego nie wynika w szczególności, czy sporne w wymienionym zakresie odsetki stanowiły przedmiot dziedziczenia, czy należy je zaliczyć, a jeżeli tak, to na jakiej podstawie prawnej, do masy spadkowej, czy też miały charakter odszkodowawczy w relacji do upływu czasu od otwarcia spadku do wypłacenia świadczeń stanowiących niewątpliwie przedmiot spadkobrania. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest w tym zakresie niepełne, niejednoznaczne, nie odnosi się dostatecznie konkretnie do stanu faktycznego sprawy.

Przywołane luki, zaniechania, wadliwości uzasadnienia zaskarżonego wyroku naruszają poważnie i niewątpliwie art. 141 § 4 p.p.s.a.; nie mogły zostać naprawione w postępowaniu kasacyjnym. Sąd administracyjny drugiej instancji nie może sporządzić za Sąd pierwszej instancji prawidłowego uzasadnienia zaskarżonego wyroku, czyniąc przez to ex post bezprzedmiotowym trafny i uzasadniony zarzut kasacyjny naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Ponadto, zastąpienie przez Sąd drugiej instancji Sądu pierwszej instancji w ocenie prawnej merytorycznego przedmiotu sprawy stanowiłoby faktycznie odebranie obu stronom postępowania jednej instancji zgodnego z prawem - dwuinstancyjnego postępowania sądowego. Wobec powyższego, merytoryczne rozpoznanie pozostałych - poza podnoszącym naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. - zarzutów kasacyjnych byłoby przedwczesne.

Z tych powodów, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. i art. 203 pkt 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok, przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.