Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2168510

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 20 października 2016 r.
II FSK 2831/14
Wygaśnięcie wierzytelności wskutek dobrowolnej zapłaty.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Sokołowska.

Sędziowie NSA: Stefan Babiarz (sprawozdawca), del. Jan Grzęda.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 20 października 2016 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej E. L. i L. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 20 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Gd 87/14 w sprawie ze skargi E. L. i L. L. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Gdańsku z dnia 4 grudnia 2013 r., nr (...) w przedmiocie określenia wysokości kwoty nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności

1)

oddala skargę kasacyjną,

2)

zasądza od E. L. i L. L. na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w Gdańsku kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

1. Wyrokiem z dnia 20 maja 2014 r., I SA/Gd 87/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę E. L. i L. L. (zwanych dalej skarżącymi) na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Gdańsku z dnia 4 grudnia 2013 r. w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty przez dłużnika zajętej wierzytelności.

2. Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd pierwszej instancji wynika, że na podstawie tytułów wykonawczych Naczelnik Urzędu Skarbowego wszczął postępowanie egzekucyjne do majątku J. S. (dalej określana jako zobowiązana).

Na podstawie zawiadomienia z dnia 2 listopada 2007 r. organ zajął wierzytelności zobowiązanej z obrotu gospodarczego ze spółką cywilną, której wspólnikami byli skarżący (dalej jako dłużnik zajętej wierzytelności). Odpis zawiadomienia doręczono dłużnikowi zajętej wierzytelności w dniu 2 stycznia 2008 r.

Dłużnik zajętej wierzytelności, w piśmie z dnia 4 stycznia 2008 r., poinformował organ egzekucyjny, że spór w zakresie wierzytelności pomiędzy nim a zobowiązaną toczy się przed Sądem Rejonowym, wzajemne roszczenia będą mogły być uregulowane po wydaniu przez sąd wyroku w tej sprawie.

Naczelnik US pismem z dnia 31 października 2012 r. zwrócił się do dłużnika zajętej wierzytelności o udzielenie informacji w przedmiocie wydania przez sąd postanowienia w sprawie sporu ze zobowiązaną dotyczącego wierzytelności.

W odpowiedzi na powyższe dłużnik zajętej wierzytelności, pismem z dnia 20 listopada 2012 r., zawiadomił organ egzekucyjny, że rozliczenia pomiędzy spółką cywilną, a zobowiązaną zostały zakończone. Wyjaśnił, że spółka nie była dłużnikiem zobowiązanej, a pomiędzy podmiotami istniały tylko sprawy niewyjaśnione. Do pisma dołączono oświadczenie zobowiązanej z dnia 1 marca 2010 r., z treści którego wynikało, że pokwitowała ona odbiór od spółki kwoty 14.124 zł za fakturę, oświadczając iż nie ma wobec spółki cywilnej ani jej wspólników (skarżących) żadnych roszczeń finansowych, jest całkowicie rozliczona oraz zobowiązuje się do wycofania tytułu wykonawczego od Komornika Sądowego i pokrycia ewentualnych kosztów z tym związanych.

Postanowieniem z dnia 3 października 2013 r., wydanym na podstawie art. 71a § 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r. poz. 1015 z późn. zm. - dalej jako u.p.e.a.) Naczelnik US określił dłużnikowi zajętej wierzytelności wysokość nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu należności w kwocie 14.124 zł. Organ egzekucyjny stwierdził, że wierzytelność w kwocie 14.124 zł istniała po skutecznym doręczeniu dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia z dnia 2 listopada 2007 r., a zatem bezpodstawnie uchylił się on od wpłaty zajętej wierzytelności na konto organu egzekucyjnego.

W zażaleniu strona podniosła, że nie można jej zarzucić bezpodstawnego uchylania się od obowiązku spłaty wierzytelności. Okolicznością uzasadniającą zachowanie dłużnika zajętej wierzytelności był toczący się przed sądem gospodarczym spór pomiędzy nim, a zobowiązaną. Wskazał, że w wyniku niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia sądu, zobligowany został do zapłaty, której kwota w całości zaspokoiła roszczenie wierzyciela (zobowiązanej) i skutkowała całkowitym rozliczeniem między stronami, uwalniając spółkę od długu wobec zobowiązanej. Załączono kopię pisma zobowiązanej z dnia 3 marca 2010 r. adresowanego do komornika sądowego z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego wobec wspólników spółki na podstawie wyroku sądu rejonowego.

3. Zaskarżonym postanowieniem Dyrektor Izby Skarbowej w utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji. Podkreślił, że z akt sprawy wynika jednoznacznie, iż pomiędzy dłużnikiem zajętej wierzytelności, a zobowiązaną toczył się spór sądowy, którego przedmiotem była zajęta wierzytelność.

W dniu 1 marca 2010 r. zobowiązana pokwitowała odbiór środków pieniężnych w wysokości 14.124 zł tytułem zapłaty za fakturę, oświadczając że nie ma wobec spółki ani jej wspólnika żadnych roszczeń finansowych. Tymczasem w zawiadomieniu o zajęciu z dnia 2 listopada 2007 r. organ egzekucyjny wezwał dłużnika, aby ten należnej kwoty do wysokości egzekwowanej należności wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia przez zobowiązaną należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanej, lecz przekazał ją organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności.

4. Skargę na powyższe postanowienie wnieśli wspólnicy spółki cywilnej, zarzucając, że kwota zajętej wierzytelności została przez nich przekazana bezpośrednio zobowiązanej w dniu 1 marca 2010 r. To skutkowało wygaśnięciem wierzytelności wskutek dobrowolnej zapłaty. Taka forma zapłaty miała na celu uniknięcie kosztów egzekucyjnych powstałych w wyniku egzekucji prowadzonej przez komornika sądowego. Zdaniem skarżących okoliczność, że zobowiązana nie przekazała uiszczonej przez nich kwoty wierzytelności do urzędu skarbowego, nie może ich obciążać. Istota formułowanych w skardze zarzutów sprowadza się zatem do twierdzenia, że kwota zobowiązania została przez skarżących uregulowana poprzez zapłatę bezpośrednio zobowiązanej. W ocenie skarżących, nie uchylają się oni bezpodstawnie od przekazania zajętej wierzytelności, jak stanowi art. 71a § 9 u.p.e.a. Zobowiązanie w tym zakresie wygasło, a egzekucja stała się bezprzedmiotowa.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

5. Sąd oddalając skargę wskazał, że skoro strona-wbrew jasno określonym obowiązkom płynącym od organu - wpłaciła kwotę zajętej wierzytelności zobowiązanej, a nie organowi, to organ ten był zobowiązany i uprawniony wydać postanowienie w trybie art. 71a § 9 u.p.e.a. Wyjaśnienia zaś strony skarżącej, że przekazała kwotę 14.124 zł na rzecz zobowiązanej (będącej zarazem wierzycielem skarżących), są bezprzedmiotowe. Zgodnie bowiem z art. 89 § 1 i 2 u.p.e.a. - z chwilą dokonania zajęcia wierzytelności pieniężnej dłużnik zajętej wierzytelności traci wszelkie uprawnienia do dysponowania zajętą wierzytelnością, a jego rola ogranicza się jedynie do przekazania kwoty zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu.

Sąd wskazał, że strona skarżąca nie może żądać uchylenia zgodnego z prawem postanowienia tylko z tego powodu, iż wskutek własnych uchybień naruszyła normy ustawowe w sposób jasny określające zasady jej działania i naraziła się na określone (negatywne) konsekwencje tego uchybienia.

6. Powyższy wyrok skarżący zaskarżyli w całości skargą kasacyjną, zarzucając sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm. - dalej: p.p.s.a.) w związku z art. 71a § 9 u.p.e.a. - poprzez błędną wykładnię i uznanie, że wyrażona w tym przepisie norma znajduje zastosowanie w analizowanym stanie faktycznym.

Mając powyższe na uwadze, wnieśli o:

- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku z pozostawieniem temu sądowi orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o:

- oddalenie skargi kasacyjnej,

- zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu

7. Zgodnie ze znajdującym w sprawie zastosowanie art. 71a § 9 u.p.e.a - jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Na postanowienie w sprawie wysokości nieprzekazanej kwoty przysługuje zażalenie. Wydanie postanowienia w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym wymaga stwierdzenia, że zostały spełnione wymogi wynikające z wyżej cytowanego przepisu. Pierwszym z nich jest wystąpienie bezpodstawnego uchylania się dłużnika zajętej wierzytelności od jej przekazania organowi egzekucyjnemu w całości bądź w części. Drugim natomiast przeprowadzenie czynności kontrolnych, na podstawie których organ dojdzie do przekonania, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od wpłaty zajętej wierzytelności na wskazane przez organ egzekucyjny konto.

O ile pierwsza z wymienionych przesłanek jest obligatoryjna i nie może być pominięta przez organ egzekucyjny, o tyle wystąpienie drugiej nie będzie konieczne, gdy materiał dowodowy sprawy - zgromadzony przy uwzględnieniu regulacji wynikających z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. - pozwoli na niewątpliwe stwierdzenie, że doszło do bezpodstawnego uchylania się przez dłużnika od wpłaty zajętej wierzytelności. Pogląd taki wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 stycznia 2012 r., II GSK 1515/10, Lex. 113880 w następującej tezie: "Jeżeli zostaje zrealizowany cel, dla którego zostało przewidziane przeprowadzenie kontroli, o której mowa w art. 71a § 1 u.p.e.a., bez konieczności jej przeprowadzenia, a w szczególności gdy sam dłużnik zajętej wierzytelności informuje organ egzekucyjny o przekazaniu zobowiązanemu ściśle określonej kwoty i jednocześnie wskazuje okoliczności, które doprowadziły do przekazania tej kwoty, to można uznać, że nieprzeprowadzenie tej kontroli nie stanowi przeszkody do wydania postanowienia o jakim mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a". Wprowadzenie przesłanki przeprowadzenia kontroli przed wydaniem postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej kwoty miało na celu ustalenie ponad wszelką wątpliwość wysokości nieprzekazanej kwoty oraz przesłanki uchylania się od jej przekazania organowi egzekucyjnemu. Zgodnie bowiem z art. 71a § 1 u.p.e.a. organy egzekucyjne są uprawnione do przeprowadzenia u dłużników zajętych wierzytelności - z wyłączeniem banków - kontroli prawidłowości zastosowanego środka egzekucyjnego, z zastrzeżeniem § 2 (zastrzeżenie to nie ma w sprawie zastosowania). Oznacza to, że skoro przeprowadzenie kontroli jest uprawnieniem organu egzekucyjnego, to tym samym nie jest ona w każdym przypadku obligatoryjna. Zatem z wykładni art. 71a § 1 i § 9 u.p.e.a. wynika, że postanowienie określające wysokość nieprzekazanej - a uprzednio zajętej przez organ egzekucyjny kwoty wierzytelności u dłużnika, u którego została zajęta - może być wydane także bez przeprowadzenia kontroli, o ile uchylanie się tego dłużnika od jej przekazania organowi egzekucyjnemu - w świetle przeprowadzonych dowodów - nie budzi wątpliwości.

W świetle powyższego trafne jest stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wyrażone w zaskarżonym wyroku, że zebrany w sprawie materiał dowodowy, w szczególności treść składanych przez skarżących pism i dołączanych do nich dokumentów w sposób wystarczający potwierdzał, iż skarżący bezpodstawnie uchylili się od przekazania organowi egzekucyjnemu zajętej wierzytelności. Tym samym brak jest podstaw do wyeliminowania zaskarżonych postanowień z obrotu prawnego.

Podkreślenia wymaga, że w niniejszej sprawie-jak trafnie zauważył sąd pierwszej instancji - skarżący, prowadzący działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej - uznali istnienie wierzytelności, wskazując w piśmie z dnia 4 stycznia 2008 r., że pomiędzy stronami toczy się przed sądem powszechnym spór o zapłatę i z tego względu wzajemne roszczenia będą mogły zostać uregulowane dopiero po wydaniu przez sąd orzeczenia w tej sprawie. Strona skarżąca zatem błędnie wywodzi, że zajęta wierzytelność miała charakter sporny i nie została uznana. We wnoszonych środkach zaskarżenia strona skarżąca podnosiła, że odnośnie wierzytelności przysługującej zobowiązanej prowadzona była egzekucja przez komornika sądowego. Jednocześnie do kopii zażalenia z dnia 28 października 2013 r. na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego (które wpłynęło do Dyrektora Izby Skarbowej w dniu 14 listopada 2013 r.) strona skarżąca załączyła kserokopię wniosku zobowiązanej z dnia 3 marca 2010 r., złożonego do komornika sądowego w dniu 10 marca 2010 r., o umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec skarżących. Z treści powyższego pisma jednoznacznie wynika, że przedmiotowa wierzytelność wynikała z wyroku Sądu Rejonowego z dnia 18 maja 2005 r., zaopatrzonego w klauzulę wykonalności z dnia 14 marca 2006 r.

Wobec powyższego za chybione należy uznać zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące spornego charakteru zajętej wierzytelności, jak również nieskuteczności dokonanego przez organ egzekucyjny zajęcia w stosunku do skarżących.

8. W zakresie zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego niewystąpienia w sprawie przesłanki bezpodstawnego uchylania się od przekazania zajętej wierzytelności, określonej w art. 71a § 9 u.p.e.a. należy zwrócić uwagę, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, iż podstawą do uchylania się przez dłużnika zajętej wierzytelności od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu - w rozumieniu powołanego przepisu - mogą być tylko takie okoliczności prawne, które umożliwiają mu skuteczne uchylanie się od wykonania zobowiązania względem wierzyciela, jak na przykład zarzut przedawnienia, potrącenia, itp. (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2007 r., I FSK 984/06).

Zgodnie natomiast z treścią art. 89 § 1 u.p.e.a. - organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej innej, niż określona w art. 72-85, przez przesłanie do dłużnika zobowiązanego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego. Jednocześnie wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby należnej od niego kwoty do wysokości egzekwowanej należności wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanemu, lecz należną kwotę przekazał organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności. Zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu. Zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, ą powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług (art. 89 § 2 u.p.e.a.). Jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył oświadczenie dotyczące tego czy a) uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego, b) przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania, i c) w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność (art. 89 § 3 pkt 1 u.p.e.a.). Jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1 powołanego przepisu organ egzekucyjny zawiadamia zobowiązanego, że nie wolno mu zajętej kwoty odebrać ani też rozporządzać nią (art. 89 § 3 pkt 2 u.p.e.a.). Zawiadomienie wystosowane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w dniu 2 listopada 2007 r. zawierało pouczenie o treści cytowanych wyżej przepisów skierowane zarówno do dłużnika zajętej wierzytelności, jak i do zobowiązanego.

9. W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku prawidłowo stwierdził w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że skoro strona wbrew jasno określonym obowiązkom dokonała wypłaty kwoty objętej zajętą wierzytelnością na rzecz zobowiązanej, a okoliczność ta została stwierdzona przez organ egzekucyjny, to organ ten był zobowiązany i uprawniony wydać postanowienie w trybie art. 71a § 9 u.p.e.a. i skierować je do strony. Natomiast wyjaśnienia strony skarżącej, że przekazała kwotę 14.124 zł na rzecz zobowiązanej (będącej zarazem wierzycielem skarżących), w świetle przedstawionych uregulowań prawnych, uznać należy za bezprzedmiotowe. Zgodnie bowiem z procedurą przewidzianą w art. 89 § 1 i 2 u.p.e.a. - z chwilą dokonania zajęcia wierzytelności pieniężnej dłużnik zajętej wierzytelności traci wszelkie uprawnienia do dysponowania zajętą wierzytelnością, a jego rola ogranicza się jedynie do przekazania kwoty zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu.

10. Chybione jest także - wyrażone w uzasadnieniu skargi kasacyjnej - stanowisko skarżących co do obowiązku zastosowania przez organ egzekucyjny środka prawnego przewidzianego w art. 168e § 1 u.p.e.a., czyli kary pieniężnej do wysokości 3.800 zł. Porównanie hipotez tego przepisu i art. 71a § 9 u.p.e.a. wskazuje, że ten pierwszy przepis został umieszczony w dziale IV A rozdziale 2, traktującym o odpowiedzialności porządkowej za naruszenie przepisów ustawy, a konkretnie za niewykonanie lub nienależyte wykonanie ciążących na dłużnikach zajętej wierzytelności obowiązkach związanych z egzekucją lub zabezpieczeniem wierzytelności lub prawa majątkowego. Dla przykładu obowiązków przewidzianych w art. 89 § 3, art. 94 § 2 u.p.e.a. Gdyby skarżący nie wykonali obowiązków przewidzianych w art. 89 § 3 pkt 1 lit. a-c) u.p.e.a., to mogłaby na nich zostać nałożona także kara pieniężna. Oznacza to, że środki przewidziane w art. 71a § 9 u.p.e.a. i w art. 168e § 1 u.p.e.a. to różne środki prawne. Między art. 71a § 9 u.p.e.a. i art. 168e § 1 u.p.e.a. nie zachodzi stosunek wyłączania się przepisów, a może zachodzić stosunek ich krzyżowania się.

11. W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a., a w zakresie zasadzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 210 § 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit.c) i ust. 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 490 z późn. zm.).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.