Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 54498

Postanowienie
Sądu Najwyższego
z dnia 18 kwietnia 2002 r.
II CZ 24/02

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: SSN Helena Ciepła.

Sędziowie SN: Mirosław Bączyk, Kazimierz Zawada (sprawozdawca).

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia 28 czerwca 2000 r. Sąd Rejonowy w K. otworzył postępowanie układowe Cukrowni i Rafinerii "W." - Spółki Akcyjnej w W. W dniu 19 marca 2001 r. odbyło się zgromadzenie wierzycieli. Z powodu zgłoszenia przez dłużnika nowych, mniej korzystnych dla wierzycieli propozycji układowych, sędzia-komisarz zwołał ponowne zgromadzenie wierzycieli na 23 kwietnia 2001 r. Wobec niestwierdzenia w dniu 23 kwietnia 2001 r. większości wymaganej do podjęcia uchwały o przyjęciu układu, Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 28 maja 2001 r. umorzył postępowanie układowe. Zażalenie dłużnika na to postanowienie zostało oddalone przez Sąd Okręgowy w Ł. postanowieniem z dnia 28 września 2001 r.

Skargę kasacyjną dłużnika na postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 28 września 2001 r. sąd ten odrzucił postanowieniem z 8 stycznia 2002 r. W uzasadnieniu wyjaśnił, że w sprawie nie ma zastosowania art. 24 ust. 3 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. o postępowaniu układowym (Dz. U. Nr 93, poz. 836 ze zm.); dalej: p.p.u. Przepis ten dotyczy rozstrzygnięcia o podaniu o otwarcie postępowania układowego. Tymczasem podanie dłużnika, Cukrowni i Rafinerii "W." - Spółki Akcyjnej w W., o otwarcie postępowania układowego zostało uwzględnione. Umorzenie, którego dotyczyło zażalenie rozpoznane przez Sąd Okręgowy, normuje art. 60 p.p.u. Według tego przepisu, jeżeli układ nie dojdzie do skutku, sąd umorzy postępowanie. Przepis ten nie reguluje trybu zaskarżenia, należy więc przyjąć, że na rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji co do umorzenia przysługuje zażalenie, natomiast skarga kasacyjna na rozstrzygnięcie sądu drugiej instancji w tym samym przedmiocie jest niedopuszczalna. Stanowisko to jest w pełni zbieżne z tezą wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 1938 r., C III 3090/37, Zb. Urz. OSN 1938, poz. 558), zgodnie z którą "skarga kasacyjna nie jest dopuszczalna na postanowienie, umarzające postępowanie układowe z powodu niedojścia układu do skutku".

Zażalenie dłużnika kwestionujące trafność odrzucenia wniesionej przez niego skargi kasacyjnej jest zasadne.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na różnicę istniejącą między stanem prawnym obowiązującym w czasie wydania powołanego orzeczenia Sądu Najwyższego a stanem prawnym obowiązującym w czasie, kiedy orzekał Sąd Okręgowy.

Art. 13 § 1 p.p.u. w pierwotnym brzmieniu stanowił, że jeżeli co innego nie wynika z prawa niniejszego, na postanowienie sądu okręgowego służy zażalenie do sądu apelacyjnego, a od postanowienia sądu apelacyjnego nie ma środka odwoławczego (według pierwotnego tekstu prawa o postępowaniu układowym, do przeprowadzenia tego postępowania właściwy był sąd okręgowy - art. 6). Art. 24 § 3 p.p.u. w pierwotnym brzmieniu przewidywał zaś, że: 1) na postanowienie uwzględniające podanie o otwarcie postępowania układowego nie ma zażalenia, 2) na postanowienie sądu apelacyjnego oddalające podanie służy skarga kasacyjna. Ponadto, zgodnie z art. 66 p.p.u. w pierwotnym brzmieniu, skarga kasacyjna służyła na postanowienie sądu apelacyjnego odmawiające zatwierdzenia układu. Powołane orzeczenie Sądu Najwyższego wyrażało więc pogląd najzupełniej oczywisty w świetle stanu prawnego obowiązującego w czasie jego wydania. Jeżeli według przytoczonej regulacji skarga kasacyjna służyła tylko na wydane przez sąd drugiej instancji postanowienia w przedmiocie oddalenia podania o otwarcie postępowania układowego i postanowienia w przedmiocie odmowy zatwierdzenia układu, to niedopuszczalne było - rzecz jasna - wniesienie skargi kasacyjnej na jakiekolwiek inne wydane przez sąd drugiej instancji postanowienie, także więc postanowienie co do umorzenia postępowania, w tym umorzenia z powodu niedojścia układu do skutku.

Art. 13 § 1 p.p.u. w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 1996 r. ogranicza się do stwierdzenia, że jeżeli prawo niniejsze nie stanowi inaczej, na postanowienie sądu pierwszej instancji służy zażalenie. Przepis ten nie zawiera więc regulacji dotyczącej dopuszczalności skargi kasacyjnej w postępowaniu układowym. Jednakże i w obecnym stanie prawnym, tak samo jak w wynikającym z pierwotnego brzmienia art. 13 § 1 p.p.u. skarga kasacyjna w postępowaniu układowym przysługuje tylko w przypadkach przewidzianych w przepisach normujących to postępowanie. Dopuszczalność bowiem środków zaskarżenia jest regulowana w zasadzie w każdym postępowaniu w sposób szczególny, to znaczy, że zasadniczo nieaktualne są w tym względzie przepisy odsyłające zawarte w art. 13 § 2 k.p.c., art. 68 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. nr 118, poz. 512 ze zm.) i art. 7 p.p.u. (zob. co do postępowań, których dotyczą specjalne przepisy określające dopuszczalność skargi kasacyjnej, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZ 4/01, OSNC 2001, nr 12, poz. 184, i cytowane tam orzecznictwo).

Znacznie natomiast w porównaniu z pierwotnym tekstem różni się aktualne brzmienie art. 24 § 3 i art. 66 p.p.u., obowiązujące od 1 lipca 1996 r. Według pierwszego z nich: 1) na postanowienie uwzględniające podanie o otwarcie postępowania układowego nie ma zażalenia, 2) na postanowienie sądu drugiej instancji oddalające takie podanie oraz umarzające postępowanie służy kasacja. Zgodnie zaś z drugim z tym przepisów, na postanowienie sądu drugiej instancji zatwierdzające układ i odmawiające jego zatwierdzenia służy kasacja. Ponadto art. 24 § 4 w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 1996 r. stanowi, że postanowienie uwzględniające podanie o otwarcie postępowania układowego dotyczące przedsiębiorstwa państwowego oraz postanowienie oddalające takie podanie, jak również umarzające postępowanie może być zaskarżone odpowiednio zażaleniem i kasacją przez organ założycielski lub organ reprezentujący Skarb Państwa. W obowiązującym obecnie stanie prawnym skarga kasacyjna w postępowaniu układowym jest więc dopuszczalna w szerszym zakresie niż była dopuszczalna według pierwotnego tekstu prawa o postępowaniu układowym. W szczególności - co ma istotne znaczenie w niniejszej sprawie - art. 24 § 3 zd. 2 p.p.u. dopuszcza skargę kasacyjną nie tylko na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie oddalenia podania o otwarcie postępowania układowego, ale i na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie umorzenia postępowania. Wskazana różnica między stanem prawnym obowiązującym w czasie orzekania przez Sąd Okręgowy a stanem prawnym obowiązującym, kiedy zapadło orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 1938 r., C III 3090/37, sprawia, że wyrażony w tym orzeczeniu pogląd utracił aktualność.

Rozstrzygnięcie obecnie kwestii dopuszczalności skargi kasacyjnej na postanowienie sądu drugiej instancji co do umorzenia postępowania układowego z powodu niedojścia układu do skutku zakłada ustalenie zakresu hipotezy normy wyrażonej w art. 24 § 3 zd. 2 in fine p.p.u. Czy norma ta, wbrew brzmieniu końcowej części art. 24 § 3 zd. 2 p.p.u. dotyczy niektórych tylko przypadków umorzenia postępowania, do których nie należy umorzenie z powodu niedojścia układu do skutku, czy też norma ta, zgodnie z brzmieniem końcowej części art. 24 § 3 zd. 2 p.p.u., dotyczy wszelkich przypadków umorzenia postępowania, także zatem umorzenia z powodu niedojścia układu do skutku.

Zamieszczenie w art. 24 § 3 zd. 2 p.p.u. regulacji dotyczącej skargi kasacyjnej na postanowienie co do umorzenia postępowania, obok regulacji dotyczącej skargi kasacyjnej na postanowienie co do oddalenia podania o otwarcie postępowania układowego, mogłoby przemawiać za wyrażonym - jak się wydaje - w zaskarżonym postanowieniu stanowiskiem, zgodnie z którym zasięgiem zastosowania normy przewidzianej w art. 24 § 3 zd. 2 in fine byłyby objęte tylko przypadki umorzenia postępowania przed otwarciem postępowania układowego (etap od złożenia podania o otwarcie postępowania układowego do wydania postanowienia o otwarciu postępowania układowego). Z unormowanych w prawie o postępowaniu układowym przypadków umorzenia chodziłoby tu więc o umorzenie postępowania w przedmiocie otwarcia postępowania układowego z powodu niezgłoszenia przez spadkobiercę zmarłego dłużnika we właściwym czasie wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania (art. 14 p.p.u.) oraz o umorzenie postępowania w przedmiocie otwarcia postępowania układowego z powodu cofnięcia przez dłużnika podania o otwarcie postępowania układowego (art. 23 p.p.u.). Nie byłyby natomiast objęte wspomnianą normą przypadki: umorzenia postępowania z powodu odmowy przez dłużnika złożenia przyrzeczenia, że niczego ze swego majątku nie zataił i że wymienił wierzycieli i dłużników z całą dokładnością (art. 10 p.p.u.), umorzenia postępowania mającego za przedmiot zawarcie układu z powodu niezgłoszenia przez spadkobiercę zmarłego dłużnika we właściwym czasie wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania (art. 14 p.p.u.), umorzenia postępowania mającego za przedmiot zawarcie układu z powodu cofnięcia przez dłużnika podania o otwarcie postępowania układowego (art. 23 p.p.u.), umorzenia postępowania z powodu działań dłużnika niezgodnych z zarządzeniami sędziego komisarza lub nadzorcy albo utrudniania przez dłużnika nadzorcy sprawowania prawidłowego nadzoru bądź działania przez dłużnika na szkodę wierzycieli (art. 34 p.p.u.), umorzenia postępowania z powodu niewzięcia udziału w zgromadzeniu wymaganej liczby wierzycieli (art. 51 i art. 52 § 2 p.p.u.), umorzenia postępowania z powodu nieusprawiedliwionego niestawiennictwa dłużnika na zgromadzeniu wierzycieli (art. 53 p.p.u.), umorzenia postępowania z powodu niedojścia układu do skutku (art. 60 p.p.u.).

Dla takiego jednak zróżnicowania dopuszczalności skargi kasacyjnej na wydane przez sąd drugiej instancji postanowienia co do umorzenia postępowania nie ma racjonalnego uzasadnienia. Nie sposób uznać, że dwa przypadki umorzenia, które według omawianego stanowiska byłyby objęte zasięgiem zastosowania normy wyrażonej w art. 24 § 3 zd. 2 in fine p.p.u., mają większą wagę od pozostałych, nie mieszczących się według tego stanowiska w hipotezie wspomnianej normy. Jest raczej odwrotnie. Szczególnie trudno przy tym usprawiedliwić odmienne potraktowanie z punktu widzenia dopuszczalności skargi kasacyjnej umorzenie postępowania w przedmiocie otwarcia postępowania układowego z powodu cofnięcia przez dłużnika podania o otwarcie postępowania układowego (tu skarga kasacyjna na postanowienie sądu drugiej instancji co do umorzenia byłaby dopuszczalna) i umorzenie postępowania mającego za przedmiot zawarcie układu z powodu cofnięcia przez dłużnika podania o otwarcie postępowania układowego (tu skarga kasacyjna na postanowienie sądu drugiej instancji co do umorzenia byłaby niedopuszczalna).

Oprócz nieracjonalności powyższego zróżnicowania, przeciwko omawianemu stanowisku przemawia to, że w rozdziale III prawa o postępowaniu układowym (otwarcie postępowania układowego), w którym ulokowany jest art. 24 § 3 zd. 2 in fine, znajdują się także przepisy dotyczące umorzenia postępowania na etapie zawarcia układu. Przepisy takie zawierają mianowicie art. 23 i 34 p.p.u. Fakt zamieszczenia art. 24 § 3 zd. 2 in fine w rozdziale, w którym normuje się zarówno umorzenie postępowania w przedmiocie otwarcia postępowania układowego, jak i umorzenie postępowania toczącego się po otwarciu postępowania układowego, uzasadnia stosowanie wymienionego przepisu do umorzenia postępowania na jednym i drugim etapie. Obojętne przy tym powinno być, czy umorzenie nastąpiło na podstawie przepisów rozdziału II (przepisy ogólne o postępowaniu), rozdziału III, czy też rozdziału V (zgromadzenie wierzycieli i układ).

W konsekwencji należy przyjąć, że art. 24 § 3 zd. 2 in fine p.p.u. dopuszcza skargę kasacyjną na wszystkie wydane przez sąd drugiej instancji postanowienia co do umorzenia postępowania (orzekające o umorzeniu lub utrzymujące w mocy orzeczenie sądu pierwszej instancji o umorzeniu) - także zatem na postanowienie sądu drugiej instancji oddalające zażalenie na umorzenie postępowania przez sąd pierwszej instancji z powodu niedojścia układu do skutku.

Wypada jeszcze zwrócić uwagę na wieloznaczność określenia mówiącego o niedojściu układu do skutku: jego szerokie i wąskie znaczenie. W szerokim znaczeniu, używanym w piśmiennictwie, obejmuje ono wiele różnych przypadków skutkujących umorzeniem postępowania przed przyjęciem układu, a mianowicie: cofnięcie przez dłużnika po otwarciu postępowania układowego podania, niestawienie się na zgromadzeniu wymaganej liczby wierzycieli, nieusprawiedliwione niestawiennictwo dłużnika na zgromadzeniu wierzycieli, nieosiągnięcie podczas głosowania nad układem większości określonej w art. 57 p.p.u. W wąskim natomiast znaczeniu, użytym w art. 60 p.p.u., określenie to obejmuje tylko nieosiągnięcie podczas głosowania nad układem większości określonej w art. 57 p.p.u. Zgodnie z wcześniejszymi wyjaśnieniami, we wszystkich wskazanych wyżej przypadkach niedojścia układu do skutku przysługuje skarga kasacyjna na postanowienie sądu drugiej instancji co do umorzenia postępowania.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 386 § 4 w związku z art. 39318 § 1 i § 3 oraz art. 7 p.p.u.).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów Sądu Najwyższego.