Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2866157

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 2 października 2019 r.
I SA/Wa 930/19

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Monika Sawa.

Sędziowie WSA: Anna Falkiewicz-Kluj (spr.), Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 października 2019 r. sprawy ze skargi I. D. i W. W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia (...) marca 2019 r. nr (...) w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) marca 2019 r. (...), Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 2096), dalej: "k.p.a.", oraz art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 2097), dalej: "ustawa"., po rozpatrzeniu odwołania od decyzji Wojewody (...) z dnia (...) stycznia 2019 r., znak: (...), w sprawie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty po nieruchomości pozostawionej przez J. K. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości H., gm. (...), pow. (...), woj. (...), dalej "nieruchomość", utrzymał ją w mocy wraz z postanowieniem Wojewody (...) z dnia (...) listopada 2018 r., znak: (...).

Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący.

(...) lutego 1988 r. H. W. wystąpiła o wypłacenie ekwiwalentu za mienie pozostawione przez J. K. na byłym terenie państwa polskiego. Przedmiotowe postępowanie nie zostało zakończone w trybie uprzednio obowiązujących przepisów przez organ je prowadzący, a akta zostały przekazane według właściwości Wojewodzie (...). Zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. postępowania w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczęte a nie zakończone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy prowadzi się na podstawie jej przepisów.

Wojewoda (...) decyzją z (...) października 2016 r., znak: (...), odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z uwagi na nieudowodnienie, iż właściciel nieruchomości repatriował się z byłych terenów II RP., gdyż jego przedwojenne "centrum życiowe" znajdowało się w M. (miejscowość oddalona około 40 km na wschód od (...)). Minister Skarbu Państwa rozpoznając odwołanie spadkobierców J. K., decyzją z dnia (...) grudnia 2016 r., znak: (...) utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody (...).

Wyrokiem WSA w Warszawie z dnia 23 maja 2017 r., sygn. akt I Sa/Wa 404/17 Ich skarga została oddalona. Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił natomiast skargę kasacyjną i wyrokiem z 12 kwietnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2310/17, uchylił zaskarżony wyrok, a także obie decyzje administracyjne. Następnie Wojewoda (...) wydał postanowienie z dnia (...) listopada 2018 r., znak: (...), którym uchylił z urzędu swoje postanowienie nr (...) z dnia (...) maja 2014 r., znak: (...) oraz postanowienie nr (...) z dnia (...) kwietnia 2015 r., znak: (...) o spełnieniu przez spadkobierców przesłanek formalnych do potwierdzenia prawa do rekompensaty. Ponadto w dniu (...) stycznia 2019 r. wydał decyzję znak: (...), którą ponownie odmówił potwierdzenia Panu A. K., Pani I. D., Panu K. K., Panu W. W., Panu R. K. i Pani K. N., prawa do rekompensaty za pozostawione mienie. Zdaniem organu nie udowodniono, że J. K. można zaliczyć do grona osób repatriowanych, a ponadto szereg dokumentów wskazuje na to, że jego "centrum życiowe" miało miejsce na obecnych terenach państwa polskiego.

Od przedmiotowej decyzji pełnomocnik stron w dniu (...) stycznia 2019 r. wniósł odwołanie, w uzasadnieniu którego wskazał, iż organ wojewódzki błędnie rozpatrzył materiał dowodowy, a także w swojej decyzji naruszył zasadę prawomocności wyroku NSA oraz związania jego wykładnią prawa. Dodatkowo do ww. odwołania został załączony nowy materiał dowodowy w postaci wniosku skierowanego od Pani Z. D. do Sądu Powiatowego dla (...), Oddział Ksiąg Wieczystych, o wykreślenie hipoteki kaucyjnej, oraz kserokopia deklaracji Banku (...) odnośnie zgody na wykreślenie hipoteki kaucyjnej na nieruchomości pod nazwą "(...) n. (...). 1 czerwca 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935). Zgodnie z art. 16 tej ustawy do postępowań administracyjnych wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie ostateczną decyzją lub postanowieniem stosuje się przepisy k.p.a. w brzmieniu dotychczasowym. W niniejszej sprawie postępowanie administracyjne zostało wszczęte i niezakończone ostateczną decyzją lub postanowieniem przed dniem 1 czerwca 2017 r., a zatem przy jej rozpatrywaniu zastosowano przepisy k.p.a. w brzmieniu dotychczasowym.

Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:

a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580);

b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934);

c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489)

- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie.

W dniu 27 lutego 2014 r. weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Znowelizowany art. 2 pkt 1 ustawy wskazuje przedwojenne przepisy, na podstawie których należy badać przesłankę miejsca zamieszkania. Stosownie do art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580), "miejscem zamieszkania (...) jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania - właściwe jest prawo miejsca, w którem skupia się główny i przeważający zakres jego działalności (pkt 1 ww. ustawy). Zgodnie z art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), "miejscem zamieszkania jest miejscowość, w której pozwany przebywa z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli pozwany ma zamieszkanie w kilku miejscach, powód może wytoczyć powództwo według któregokolwiek z tych miejsc." § 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489, dalej: rozporządzenie z dnia 23 maja 1934 r.), wskazują, że przez zamieszkanie w gminie rozumie się fakt zajmowania w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych". Natomiast zgodnie z § 9 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. "za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania". Od tak rozumianego zamieszkania odróżnić należy pojęcie czasowego pobytu, które zgodnie z § 3 pkt 3 ww. rozporządzenia obejmuje stan przebywania w jakimkolwiek domu bez zamiaru obrania sobie tam miejsca zamieszkania. Natomiast stosownie do treści § 5 lit. c ww. rozporządzenia do czasowo nieobecnych w miejscu swego zamieszkania zalicza się m.in. osoby, przebywające w innej gminie dla wypoczynku, kuracji itp., albo w szpitalach i innych tym podobnych zakładach publicznych lub prywatnych dla poprawy zdrowia.

Uwzględniając powyższe organ stwierdził, że w rozumieniu przedwojennych przepisów, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Tym samym fakt, iż właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał przez wybuchem drugiej wojny światowej na obecnym terytorium RP nie wyklucza, że właściciel taki posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Niezależnie od liczby posiadanych miejsc zamieszkania każde z nich powinno spełniać kryteria określone w jednym z ww. przepisów, tj. być miejscem na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszkał z zamiarem stałego pobytu" (art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych) lub miejscowością, w której pozwany przebywał z zamiarem stałego pobytu (art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego - Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) lub zajmowaniem w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych (§ 3 pkt 2 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r.). Zamieszkiwanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do danego miejsca, na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości (corpus) oraz wola, zamiar stałego pobytu (animus). Oba te elementy muszą występować łącznie. W prowadzonym postępowaniu należy ustalić, czy osoba pozostawiająca mienie na byłym obszarze RP miała zarówno tzw. corpus (faktycznie zamieszkiwała) w danej miejscowości oraz animus (wolę stałego pobytu w niej).

W zebranym materiale dowodowym nie ma przekonywujących informacji, iż ześrodkowane centrum życiowe Pana J. K., tj. miejsce gdzie koncentrowało się jego życie osobiste, zawodowe i rodzinne, było na terenie II Rzeczypospolitej Polskiej nie wchodzącym obecnie w skład terytorium państwa polskiego. Szereg dokumentów wskazuje raczej za tym, że pracował on i mieszkał na terenie obecnego państwa polskiego (kopia zaświadczenia Zarządu Miejskiego (...) z dnia (...) marca 1945 r., Nr (...), dotyczącego pełnienia przez Pana J. K. funkcji Administracyjnych Dóbr (...), protokół z przesłuchania Pani H. W. sporządzony w dniu (...) maja 2011 r., kserokopie dokumentów z koperty dowodu osobistego Pani M. K.).

Organ uznał te dowody za wiarygodne. Wynika z nich, że kwestie zawodowe jak i życie rodzinne Pana J. K. związane były wyłącznie z terenami należącymi do obecnego terytorium państwa polskiego. Dotyczy to osób najbliższych dla Pana J. K., tj. żony i jednego z dzieci, których wiedza na temat prowadzonego życia ich rodziny w latach przedwojennych jest wiarygodna. Uwierzytelniona kopii zaświadczenia Zarządu Miejskiego (...) z dnia (...) marca 1945 r., Nr (...), jest dokumentem urzędowym, stwierdzającym jednoznacznie historię zatrudnienia Pana J. K. Poza tym zostało odebranie i pokwitowanie przez Pana J. K. Wynika z powyższego, że Pan J. K. odbierając powyższe zaświadczenie, zaznajomił się z jego treścią i się z nią w pełni zgadzał, co świadczy o jego prawdziwości.

Organ ocenił także ogólnodostępne źródła informacji dotyczących życia Pan J. K. w dwudziestoleciu międzywojennym, którą to wiedzę zaczerpnął z publikacji pt.: "Ziemianie polscy XX wieku: słownik biograficzny. Cz. 7". Cytując jej zapisy wskazał, że w 1925 r. J. K. zarządzał majątkiem (...) R. K. Z powodu trudności finansowych tj. niewypłacalności K., J. K. odkupił administrowany majątek. W 1933 r. wydzierżawił (...) swojemu koledze z wojska, a sam rozpoczął administrację majątkami BGK: (...) i (...) na (...) (pow. (...)). W 1936 r. przeniósł się bliżej (...) i rozpoczął zarządzanie co trwało do 1941 r. Został wówczas zadenuncjowany pod fałszywym zarzutem zastrzelenia niemieckiego kolonisty i przez blisko rok przetrzymywany był na (...). Po "wykupieniu" przez żonę w 1942 r. wydzierżawił (z prawem pierwokupu) majątek (...) ((...) ha) J. S., położony niedaleko (...). Następnie uciekając przed frontem, znalazł się z rodziną w W. w swoim mieszkaniu przy placu (...). Po powstaniu, przez obóz w P., pojechał z rodziną do (...) i pod koniec 1944 r. do (...) a następnie na wybrzeże. Organ uznał tę publikację za wiarygodny dowód w sprawie i przyjął, że majątek pozostawiony poza obecnymi granicami Polski kupił wyłącznie w celach inwestycyjnych, wcale tam nie mieszkał i się nim nie zajmował od momentu kiedy stał się jego właścicielem. Dlatego też nie można powiedzieć, że (...) stanowiły "centrum życiowe" czy chociażby drugie miejsce zamieszkania dla niego lub dla członków jego rodziny, gdyż była ona w faktycznym władaniu jego kolegi. Prawdopodobnie Pan J. K. mógł jedynie czerpać pożytki w postaci czynszu dzierżawnego. Organ zwrócił uwagę na charakter i styl życia J. K. jako osoby, która znakomicie radziła sobie na styku finansów i polityki, mająca fenomenalne kontakty z osobami na najwyższych stanowiskach państwowych i samorządowych. Przedstawione intensywne życie zawodowe oraz bogate życie towarzyskie stanowiące świat, w którym obracał się Pan J. K., nie jest, zdaniem organu, adekwatne do twierdzeń I. D., że ww. osoba byłaby skłonna żyć i mieszkać, czyli mieć "swoje centrum życiowe" w takiej miejscowości jakim było (...) znajdujące się pod samą granicą północno-wschodnią II RP, z dala od jakichkolwiek ośrodków "życia polityczno-kulturalno-finansowego".

Odnosząc się do dowodów załączonych do odwołania tj. wniosku skierowanego przez Panią Z. D. do Sądu Powiatowego dla (...), Oddział Ksiąg Wieczystych, o wykreślenie hipoteki kaucyjnej oraz deklaracji Banku (...) odnośnie zgody na wykreślenie hipoteki kaucyjnej na nieruchomości pod nazwą "(...) n. (...)", organ wskazał, że są to niepotwierdzone z oryginałem kopie i funkcja dowodowa tychże dokumentów jest ich znacznie ograniczona. Jednakże oceniając mimo to te dokumenty organ uznał, że potwierdzają słuszność tezy, iż centrum życia rodziny Państwa K. zostało przeniesione w okolice W. Zakup nieruchomości w K., dobitnie wskazuje, że dzieci Pana J. K. idąc w ślady ojca swoją przyszłość łączyły raczej z (...) niż z możliwością przeprowadzki do majątku w H. Poza tym Państwo K. posiadali mieszkanie w W. i tam kształciły się ich dzieci. Dlatego też stwierdzenie, że Państwo K. po zakończeniu pracy przez Pana J. K. w charakterze administratora dóbr mogli udać się wyłącznie do (...) jest nadinterpretacją oceny sytuacji życiowej ww. osób.

Oceniając uwierzytelnioną kopię orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, Oddział w G., z dnia (...) sierpnia 1945 r., (...). Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji w całości podtrzymał stanowisko Wojewody (...), że ww. dokumentu nie można uznać za dokument, który miałby świadczyć o repatriacji Pana J. K. W opinii organu odwoławczego, analiza literalna ww. orzeczenia mówi wyłącznie o pozostawieniu nieruchomości, nic o repatriacji jego właściciela. Orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego nie ma charakteru dowodu rozstrzygającego w sprawie i stanowi jeden z dowodów, wymienionych w art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., który należy oceniać na równi z pozostałym materiałem dowodowym. Organ w zasadzie nie dał wiary zeznaniom I. D. ponieważ nie była ona naocznym świadkiem wydarzeń przedwojennych w przeciwieństwie do M. K. i H. W. I. D. swoją wiedzę opiera wyłącznie o przekazy ustne członków rodziny oraz źródła historyczne zawarte w Słowniku Ziemian Polskich. Członkowie rodziny od których czerpie swoją wiedze ww. osoba, w zupełnie odmienny sposób przedstawiają przedwojenny los rodziny, a także źródła historyczne, jak zostało to wykazane wcześniej, nie potwierdzają powyższych informacji. Niejako dodatkową konsekwencją potencjalnego uznania za prawdziwe informacji przekazanych przez Panią I. D. jest stwierdzenie, że Pani H. W. w swoich zeznaniach oraz Pani M. K. wypełniając stosowne dokumenty tj. dowód uzyskania dowodu osobistego, poświadczyły nieprawdę, co jednoznacznie godzi w ich dobre imię.

W dalszej kolejności organ II instancji, omawiając kwestię dotyczącą zaskarżenia postanowienia Wojewody (...) z dnia (...) listopada 2018 r., znak: (...), które uchyliło z urzędu postanowienie Wojewody (...) z dnia (...) maja 2014 r. oraz (...) kwietnia 2015 r., wydane na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. stwierdził, że trafnie skarżący podnoszą, iż organ I instancji uchylając swoje postanowienia naruszył prawo w postaci art. 110 § 1 k.p.a. w zw. z art. 126 k.p.a. także art. 8 § 1 k.p.a.

Potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 5 ust. 3 ustawy) a nie w drodze postanowienia, które ma charakter incydentalny i może być w każdej chwili uchylone. Postanowienie wydane na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie potwierdza zatem prawa do rekompensaty. Ustawodawca skorzystanie z prawa do rekompensaty powiązał z wymogiem stosownej aktywności osób zainteresowanych, skoro potwierdzenie prawa do rekompensaty nie następuje z urzędu lecz wyłącznie z inicjatywy samych uprawnionych (art. 5 ust. 1 i 2 ustawy). Nie można zatem przyjmować, że podstawowa kwestia, tj. potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje w drodze postanowienia wydawanego w toku postępowania, a przedmiotem decyzji kończącej postępowanie i rozstrzygającej ją co do istoty są wyłącznie kwestie następcze związane z ustaleniem wysokości rekompensaty. W takim ujęciu decyzja o potwierdzeniu prawa do rekompensaty byłaby w rzeczywistości wyłącznie decyzją o ustaleniu wysokości rekompensaty, co nie znajduje oparcia w przepisach ustawy.

Odnosząc się do zarzutów dotyczących oceny prawnej wyrażonej przez Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 12 kwietnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2310/17, w uzasadnieniu którego zostało wskazane, że Pana J. K. należy zakwalifikować do osób, które repatriowały się z byłego terytorium II RP., którego organ rozpoznający sprawę, zdaniem skarżących, nie podzielił wskazano, że przepisy art. 153 i art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302.); dalej "p.p.s.a.") mają charakter bezwzględnie obowiązujący, a zatem ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże go w sprawie. Związanie sądu oceną prawną wyrażoną w wyroku wydanym w danej sprawie oznacza, że przy niezmienionym stanie faktycznym i prawnym nie może on formułować ocen odmiennych od wiążącej go oceny prawnej, ale musi się do niej zastosować oraz konsekwentnie reagować na naruszenie tych zasad przez organ przy rozpoznawaniu skargi na akt wydany po wyroku formułującym ocenę prawną. Moc wiążąca prawomocnego wyroku sądu administracyjnego związana jest z tożsamością stosunku prawnego będącego przedmiotem sprawy. Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania są wiążące tylko o tyle, o ile odnoszą się do tych samych okoliczności faktycznych i prawnych i tracą one moc wiążącą jedynie w czterech przypadkach:

1) w razie zmiany ustawy,

2) w wypadku zmiany (już po wydaniu orzeczenia sądowego) istotnych okoliczności faktycznych sprawy,

3) po wzruszeniu orzeczenia, w którym zostały sformułowane, w przewidzianym do tego trybie, a także

4) z uwagi na późniejsze podjęcie uchwały przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego zawierającej ocenę prawną odmienną od wyrażonej we wcześniejszym wyroku sądu administracyjnego.

Taką zmianę stanu prawnego lub zmianę stanu faktycznego na moment orzekania organy administracyjne są obowiązane uwzględniać z urzędu (zasada aktualności).

W przedmiotowej sprawie po wydaniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 kwietnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2310/17, doszło do zmiany istotnych okoliczności faktycznych związanych uwzględnieniem ogólnodostępnych źródeł historycznych nie ujętych we wcześniejszym etapie postępowania. Dlatego też zgodnie z powyższym, zmieniające się okoliczności sprawy powodują nieaktualność w części lub w całości oceny sprawy ówcześnie dokonanej i jednocześnie konieczność dokonania jej weryfikacji na podstawie stanu obecnego.

Podsumowując całokształt prowadzonego przedwojennego życia Pana J. K. organ stwierdził, że mógł być on właścicielem przynajmniej czterech nieruchomości, w tym trzech znajdujących się na obecnym terytorium państwa polskiego, w prestiżowych jego częściach, tj. w W., K. i M. oraz, że jego praca zawodowa koncertowała się także na tymże terenie. Ponadto cała jego rodzina mieszkała, a także wiązała swoją przyszłość z obecnymi terenami państwa polskiego. Dlatego więc twierdzenia dotyczące wskazania, że J. K. mógłby zmienić swój dotychczasowy charakter życia i wyjechać na "rubieże" II Rzeczypospolitej Polskiej nie znajdują uzasadnienia, nie tylko na podstawie pojedynczych dokumentów, ale w kontekście całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach, rozpatrywanego we wzajemnej łączności ze sobą, kierując się przy tym wiedzą oraz tzw. doświadczeniem życiowym, a także przy zastosowaniu reguły logiki prawniczej i wynikającego z nich imperatywu uwzględniania wpływu udowodnienia jednej okoliczności na inne.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiedli skarżący. Zaskarżonej decyzji zarzucili:

1. naruszenie przepisów, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj. - art. 2 pkt 1 lit. b i c, i pkt 2 w zw. z art. 1 ust. 2, i art. 3 ust. 2 w zw. z art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) oraz art. 76 § 1 i 3, i art. 80 k.p.a. - poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów, która w konsekwencji doprowadziła do odmowy uznania jako miejsca zamieszkania J. K. w H., tj. na byłym terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej;

- art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez niewłaściwe jej zastosowanie wyrażające się utrzymaniem w mocy postanowienia Wojewody (...) z dnia (...) listopada 2018 r. w przedmiocie uchylenia z urzędu postanowień Wojewody (...) z dnia (...) maja 2014 r. oraz z dnia (...) kwietnia 2015 r. znak (...), pomimo że przepis ten nie dopuszcza możliwości uchylenia tego postanowienia;

- art. 7 ust. 2 ustawy poprzez niewłaściwe jej zastosowanie wyrażające się odmową potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione w (...), poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, pomimo niewskazania żadnych przesłanek do odmowy prawa, a pod pretekstem "zbadania ogólnodostępnych źródeł informacji dotyczących życia Pana J. K." wbrew stanowisku i wytycznym wyrażonym w reformatoryjnym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 kwietnia 2018 r. sygn. akt. I OSK 2310/17 zapadłym w tej sprawie administracyjnej i istniejącym związaniem tym orzeczeniem na podstawie art. 153 i art. 170 w zw. z art. 193 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

2. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

- art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 6 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji Wojewody (...) z dnia (...) stycznia 2019 r., pomimo braku prawnego uzasadnienia dla takiego rozstrzygnięcia;

- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 153 i art. 170 w zw. z art. 193 p.p.s.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji Wojewody (...) z dnia (...) stycznia 2019 r. pomimo istnienia mocy wiążącej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 kwietnia 2018 r. sygn. akt. I OSK 2310/17;

- art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 142 w zw. z art. 6 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia Wojewody (...) z dnia (...) listopada 2018 r. w przedmiocie uchylenia z urzędu postanowień Wojewody (...) z dnia (...) maja 2014 r. oraz z dnia (...) kwietnia 2015 r. znak (...), pomimo wydania go bez podstawy prawnej i braku prawnego uzasadnienia dla takiego rozstrzygnięcia;

- art. 110 § 1 w zw. z art. 126 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy ww. postanowienia uchylającego, pomimo naruszenia ww. postanowieniem zasady związania Wojewody (...) jego własnymi postanowieniami z dnia (...) maja 2014 r. oraz z dnia (...) kwietnia 2015 r.;

- art. 107 § 3 k.p.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia w oparciu o wadliwie przyjęty stan faktyczny, niewskazanie podstawy prawnej twierdzeń będących przesłankami rozstrzygnięcia (przyjęty błędnie przez Ministra brak związania organów wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 kwietnia 2018 r. sygn. akt. I OSK 2310/17), w konsekwencji zaś uzasadnienie decyzji w warunkach kontestowania przez organ obowiązującego w Polsce prawa;

- art. 7, 8 § 1, 11 i 77 § 1 k.p.a. poprzez rozstrzygnięcie odwołania w sposób nierzetelny, w warunkach ignorowania zasad prowadzenia postępowania administracyjnego określonego przepisami oraz poprzez nierozpatrzenie przez Ministra całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego skutkującego wadliwym uznaniem, iż miejscem zamieszkania J. K. nie były (...).

Wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości jak też uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wojewody (...) z dnia (...) stycznia 2019 r. oraz uchylenie w całości postanowienia Wojewody (...) z dnia (...) listopada 2018 r. i zasądzenie od Organu na rzecz Skarżącej kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga nie jest zasadna.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga jedynie w granicach danej sprawy, jak stanowi art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a. przy czym stosownie do art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Zgodnie za art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wyrażona przez sąd poprzednio rozpoznający sprawę jest wiążąca dla organów i sądów ponownie rozpoznających tę sprawę. Niesporne jest przy tym, że pod pojęciem "sprawy" rozumiemy sprawę o tożsamym przedmiocie oceny. Związanie oceną prawną oznacza, że organ nie może formułować odmiennych ocen prawnych, które byłyby sprzeczne z wyrażonym przez Sąd poglądem.

Prawidłowo wskazał w uzasadnieniu decyzji organ sytuacje w których możliwe jest odstąpienie od zaprezentowanych przez sąd ocen i wykładni. Jednym z takich wypadków jest istotna zmiana stanu faktycznego (por. Komentarz do ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi pod red. T. Woś, LexisNexis Warszawa 2005 str. 477-478). Gdy dojdzie do zmiany podstawy prawnej lub faktycznej i zmiany te mają cechę istotności mamy do czynienia z nową sprawą administracyjną, co skutkuje brakiem związana.

Stan faktyczny kreują określone dowody, które pozwalają na prawidłowe ustalenie tego stanu faktycznego i dokonanie subsumpcji pod odpowiednią normę prawa materialnego.

W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 kwietnia 2018 r. I OSK 2310/17 odnosząc się do miejsca zamieszkania poprzednika prawnego skarżących przyjął, że miał on dwa miejsca zamieszkania tj. (...) i (...) i że nosił się z zamiarem powrotu do (...) np. po zakończeniu pracy w charakterze administratora Dóbr (...), tym bardziej, że nie sprzedał tej nieruchomości przed wyjazdem do (...). (str. 17 i 19 uzasadnienia).

Po drugie, NSA stwierdził, że nie ma znaczenia dla potwierdzenia prawa do rekompensaty, że dawny właściciel nie został repatriowany, gdyż z punktu widzenia przepisów ustawy istotne jest to, że pozostawił majątek i nie mógł do niego powrócić na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 2 pkt 1 on fine w zw. z art. 1 ust. 2).

Ponownie rozpoznając sprawę organy stwierdziły, że doszło do zmiany okoliczności faktycznych, co uzasadnia odstąpienie od zaprezentowanej przez NSA wykładni tj. pojawiły się nowe dowody o charakterze historycznym w których zawarte są istotne ustalenia dotyczące życia J. K. Zmiana stanu faktycznego wynika z uzyskania nowych dokumentów, w tym publikacji internetowych - zamieszczonych na stronie http://(...).blogspot.com, w której omówione zostały losy J. K., w tym okoliczności związane z przeniesieniem do (...), wydzierżawieniem majątku w H. i zakupem kolejnych nieruchomości (np. (...)).

Skarżący zaprzeczyli temu, że nieruchomość w S. stanowiła własność J. K., co wynika ich zdaniem z deklaracji ekstabulacyjnej i wniosku o wpis hipoteki kaucyjnej (stanowiła własność Z. D. i H. W.), nie zaprzeczyli jednak temu, że jeszcze przed wybuchem II wojny światowej rodzina K. opuściła swe dotychczasowe miejsce zamieszkania w H. pozostawiając je w dzierżawie i przeniosła się do (...) a następnie przez wiele lat mieszkała w M., w której poprzednik prawny skarżących był zarządcą. Drugim dowodem była publikacja "Ziemianie polscy w XX wieku. Słownik biograficzny cz.7".

Nie ulega wątpliwości, że dowód z publikacji internetowej jest dowodem nowym podobnie jak i ww. publikacja (książkowa) o charakterze naukowym. Zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. w postępowaniu administracyjnym dowodem może być wszystko, co przyczyni się do wyjaśnienia sprawy, pod warunkiem, że dowody te były pozyskane zgodnie z prawem. Nie wyklucza się zatem, aby dowodem były informacje w publikacjach internetowych i książkowych, w szczególności w sytuacji gdy strona nie zaprzecza (poza jedną kwestią) powołanym w nich informacjom. W ocenie Sądu informacje podane w obu publikacjach mają istotne znaczenie w sprawie, gdyż dotyczą okresu sprzed przeniesienia się rodziny K. do Polski w jej obecnych granicach, co nastąpiło w latach trzydziestych a więc znaczenie przed wybuchem II wojny światowej. To z kolei wynika z zaświadczenia o pracy w M. Powodem opuszczenia (...) była m.in. chęć kształcenia córek jak i okoliczności związane z utratą pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania i znalezienie innej - na terenach obecnych Państwa Polskiego. Wskazuje się w nich, że J. K. rozpoczął administrację majątków BGK w (...) i (...) na (...) (pow. (...)) a następnie przeniósł się bliżej W. Szczegółowsze informacje na temat życia J. K. zawarte są w publikacji Ziemianie Polscy XX wieku słownik biograficzny część 7, Wydawnictwo DIG Warszawa 2004 r. Zwrócić należy uwagę, że książka ta firmowana jest m.in. przez Polską Akademię Nauk. Jest to instytucja, która istnieje od 1951 r. (powołana ustawą u 30 października 1951 r. o PAN -Dz. U. z 1951 r. Nr 57, poz. 381). Jednym z jej celów jest prowadzenie działań naukowych w tym o charakterze historycznym. Skupia wielu najwybitniejszych uczonych z kraju i zagranicy. Status tej instytucji w aspekcie podawanych i sprawdzanych informacji jest wysoki. Oznacza to, że promując tego rodzaju wydawnictwo, dba o rzetelność przekazu. Czyni to tę publikację wiarygodną, co wzmocnione jest również innymi dowodami osobowymi i z dokumentów, z których w żadnym razie nie wynika aby J. K. swe centrum życiowe koncentrował w H. Zwrócić przy tym należy uwagę, że wbrew twierdzeniom skarżących w publikacji tej wskazano szereg źródeł pochodzenia informacji o Józefie K. ("Dok.: Boniecki, Herbarz (Łubkowscy); "Gazeta Rodzinna" 1976, nr 103; W. Kierwiński, "Łowiec Polski" 1974, nr 8, s. 14, Anno Domini. Księga gości Chorzelowa, opr. J. Skrzypczak, Mielec 2000. Wspomnienia rodzinne, Księgi poszczególnych parafii". Nie są to zatem niczym nie potwierdzone dane na Jego temat. Zdaniem Sądu publikacje te dezaktualizują tezę o tym, że (...) były drugim miejscem zamieszkania J. K.

Odnosząc się do zarzutów skargi o wcześniejszym istnieniu w przestrzeni internetowej ww. informacji i wywodzonego z tego wniosku, że organ mógł się z tą wiedzą zapoznać, należy stwierdzić, że okoliczność ta nie ma istotnego znaczenia dla oceny wiarygodności publikacji i zawartych w niej informacji. Na każdym etapie postępowania (aż do wydania ostatecznej decyzji), mogą pojawić się nowe dowody. O ile są istotne, organ ma obowiązek ich oceny. Tak też się stało w niniejszej sprawie. Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi z których wywodzone jest, że J. K. związany był z ziemią (...) należy wskazać, że powołany na tę okoliczność dowód w postaci strony z księgi adresowej z 1930 r., dotyczy 1930 r. a więc okresu sprzed opuszczenia majątku v i znacznie przed wybuchem II wojny światowej. Istnienie w owym czasie związków z tym regionem nie wyklucza możliwości późniejszego opuszczenia majątku i skoncentrowania swych losów w innych miejscach ((...) a potem (...) i okolice).

Porównując dane którymi dysponowały organy poprzednio rozpoznające sprawę i sądy a obecne uzasadnione jest więc twierdzenie, że zebrany materiał dowodowy jest szerszy i ma istotny wpływ na wynik sprawy. Orzekając NSA nie miał żadnych informacji na temat pozostawienia w dzierżawie majątku w H. czy przyczyn jego opuszczenia. W ustalonym stanie faktycznym będącym przedmiotem oceny przez NSA (...) funkcjonowały jako majątek, który został kupiony przez J. K. i który opuścił wyjeżdżając wraz z rodziną na terytorium Polski w obecnych granicach.

Istotnie w wyroku NSA dokonano wykładni przesłanki zamieszkania i wskazano na możliwość posiadania kilku takich miejsc w tym np. jednego w którym dana osoba posiada majątek - § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. 54, poz. 489) a drugi gdzie skoncentrowane jest życie codzienne.

Jednocześnie NSA zwrócił uwagę, że przesłanka domicylu nie ma istotnego znaczenia, ponieważ zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy prawo do świadczenia przysługiwało nie tylko osobom, które były repatriowane na podstawie umów międzynarodowych ale i takich "które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". Poza tym wskazano, że większość wypadków zmiany miejsc zamieszkania wynikała w tamtym czasie z potrzeb pracodawców. Tak też było w przypadku J. K., który znalazł zatrudnienie w M. w okresie od 1 lipca 1930 r. do 1 lutego 1942 r. (okoliczność niesporna). Biorąc pod uwagę tak długi okres należy przyjąć, że mieszkając tam z rodziną, tam koncentrował swe życie rodzinne i zamieszkanie.

Jednocześnie NSA zwrócił uwagę na brak konieczności repatriowania się dawnego właściciela nieruchomości pozostającej obecnie poza granicami Polski. Wskazując, że dla skutecznego ubiegania się o prawo do rekompensaty konieczne jest wykazanie (obok obywatelstwa polskiego i zamieszkiwania na terenach Polski w nowych granicach), spełnienie przesłanki opuszczenia z przyczyn o których mowa w ustawie. Chodzi zatem o powód opuszczenia, który musi pozostawać w związku z wojną 1939 r. i brak możliwości powrotu.

Wskazać należy, że art. 1 ust. 2 ustawy stanowi, że "przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Pojęcie "okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zostało zdefiniowane w wyroku NSA z 3 listopada 2015 r. I OSK 3105/14 (LEX). Wskazano w nim, że "artykuł 1 ust. 2 omawianej ustawy wymaga, aby owe okoliczności, zmuszające do opuszczenia byłego polskiego terytorium, były jedynie okolicznościami "związanymi z wojną rozpoczętą w 1939 r." a nie "wynikały bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r."

Pojęcie okoliczności "związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (a więc jedynie łączących się z nią)", użyte w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jest sformułowaniem szerszym od zwrotu pojęciowego, jakim jest "wynikanie bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r.", gdyż ta ostatnia wypowiedź odnosi się tylko i wyłącznie do sytuacji, w których występuje bezpośrednia relacja przyczynowo-skutkowa".

Oznacza to, że przyczyna opuszczenia miejsca pobytu ma być związana z wojną 1939 r. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie taka sytuacja nie zachodzi.

Przeanalizowane przez organ dowody wskazują na zupełnie inną przyczynę opuszczenia majątku w H. tj. koniecznością poszukiwania nowej pracy i edukacja dzieci. Potwierdza to także fakt, że J. K. opuścił (...) znacznie przed wybuchem II wojny światowej. Wynika to z dokumentów takich jak: zaświadczenie Zarządu Miejskiego (...) z (...) marca 1945 r. dotyczące pełnienia przez J. K. funkcji Administracyjnych Dóbr (...) (k. 130), zeznania córki H. W., (k 143 akt adm.), potwierdzające, że przed wojną rodzina zamieszkiwała w M. a po wojnie w majątku (...). NSA tą kwestią w ogóle się nie zajmował. Oznacza to, że kwestia ta nie została przesądzona.

Sąd po części podziela wywody organu co do oceny dokumentu w postaci orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z (...) sierpnia 1945 r. NSA dokument ten ocenił jako urzędowy (publiczny) w rozumieniu art. 52 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.). - stanowiący dowód na to co zostało w nim zaświadczone i ocena ta wiąże organ i Sąd. Zgodzić się należy jednak z organem, że jest to dowód na pozostawienie majątku poza obecnymi granicami Polski. Nie może natomiast stanowić dowodu na okoliczność, że J. K. był repatriantem w rozumieniu ustawy. Wynika to choćby z tego, że jest to dokument wytworzony znacznie wcześniej niż uchwalenie omawianej ustawy a więc w sytuacji gdy nie były jeszcze sprecyzowane przesłanki jakie musi spełniać osoba, która pozostawiła majątek poza granicami R.P, aby uzyskać prawo do rekompensaty. Jak słusznie wskazał organ, jest to jeden z dowodów w sprawie, który należy ocenić w konfrontacji z innymi dowodami - co też organ uczynił.

Słusznie organ z ostrożnością podszedł do dowodu w postaci zeznań I. D. (ur. 1954 r.). Jej zeznania, co do przyczyn opuszczenia (...) i we wskazywanej przez nią dacie tj. 1939 r. tj. w związku z wejściem Armii Czerwonej są odosobnione i sprzeczne z dokumentami w postaci choćby zaświadczenia o zatrudnieniu J. K. w M. od 1930 r. Jej zeznania są także sprzeczne co do okoliczności faktycznego zamieszkiwania rodziny K. (...) września 1939 r. Raz bowiem twierdziła, że tym miejscem była (...) (zeznania z (...) stycznia 2011 r.) a raz, że (...) (zeznania z (...) września 2016 r.). Mając to na względzie jak i fakt, że urodziła się dopiero w 1954 r. należy uznać, że Jej zeznania nie są przekonujące w aspekcie powodów opuszczenia przez rodzinę K. (...) i zamiaru powrotu.

Tym samym na podstawie nowych dowodów doszło do istotnej zmiany stanu faktycznego, co z kolei pozwala na odstąpienie od wytycznych zawartych w powołanym wyżej wyroku NSA w zakresie w jakim NSA przyjął, że (...) były drugim miejscem zamieszkania J. K.

Jednocześnie Sąd zwraca uwagę na pewną niestosowność wywodów uzasadnienia co do stylu życia J. K. o "fenomenalnych" kontaktach z osobami na najwyższych stanowiskach państwowych, czy "bogatym życiu towarzyskim". Tego rodzaju wywody mają charakter subiektywny i nie wnoszą nic istotnego do sprawy.

Kwestię rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami dawnej Polski budziła liczne kontrowersje i przez wiele lat była kwestią nierozwiązaną w sposób ostateczny. Pierwsza regulacja została zawarta w wyżej powołanej ustawie o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości. Następnie była regulowana ustawą z 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet sprzedaży albo opłata z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (D.U: 2004, Nr 6, poz. 39), dalej "ustawa o zaliczeniu". Obecnie obowiązuje ustawa z 8 lipca 2005 r. na gruncie której następuje ocena możliwości przyznania prawa do rekompensaty w niniejszej sprawie.

Art. 2 ustawy z 2003 r. stanowił, że:

1) prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki:

2) zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. 1, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.;

3) posiadają obywatelstwo polskie.

Z ust. 2 tego przepisu wnikało natomiast, że w razie śmierci właściciela nieruchomości prawo do zaliczania wartości nieruchomości przysługiwało łącznie wszystkim jego spadkobiercom jeżeli posiadali oni obywatelstwo polskie i zamieszkują w RP co najmniej od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy lub jednemu z nich wskazanemu przez pozostałych spadkobierców.

Z dniem 7 grudnia 2004 r. art. 2 ust. 2 w części stanowiącej zwrot "zamieszkują na stałe w Rzeczypospolitej Polskiej co najmniej od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy" został uznany za niezgodny z art. 2, 31 ust. 3, 32 i 64 ust. 1 i 2 Konstytucji R.P - wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 15 grudnia 2004 r. (Dz. U. 04.273.2722). Ocena skutków niekonstytucyjności ww. przepisów prowadzi do wniosku, że na gruncie poprzednio obowiązującej ustawy wyeliminowana została przesłanka domicylu jako warunkująca możliwość uzyskania rekompensaty przez spadkobierców dawnego właściciela nieruchomości.

Następnie 8 lipca 2005 r. uchwalona została ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przesłanki prawa do rekompensaty zostały wymienione w art. 2. Zgodnie z nim prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Polski jeżeli spełnia następujące warunki:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP oraz opuścił je z przyczyn o których mowa w art. 1 lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić. Prawo do rekompensaty - zgodnie z art. 3 pkt 2 tej ustawy przysługuje również wszystkim spadkobiercom oraz niektórym z nich, wskazanych przez pozostałych, jeżeli spełniają one wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy;

2) był obywatelem polskim.

Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. SK 11/12 art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. w zakresie w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP Dokonując wykładni językowej ustawy z 8 lipca 2005 r. z uwzględnieniem szeroko omawianego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. SK 11/12, uzasadnione jest przyjęcie, że na mocy art. 1 pkt 2 w zw. z art. 3 pkt 3 i 2 pkt 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami obecnej Polski przysługuje spadkobiercom właściciela nieruchomości pozostawionej poza granicami obecnej Polski, będącego w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, który został zmuszony do opuszczenia, na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. byłego terytorium R.P, pod warunkiem, że spadkobierca posiada obywatelstwo polskie.

Zgodnie z art. 1 pkt 2 prawo do rekompensaty przysługuje nie tylko tym osobom które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami RP w związku z wojną z 1939 r. i wymienionymi umowami międzynarodowym ale i odrębnej kategorii podmiotów wymienionych w art. 1 pkt 2 ustawy - co oznacza, że prawo do rekompensaty przyznane zostało także tym osobom, które na skutek innych okoliczności ale związanych z wojną z 1939 r. były zmuszone do opuszczenia terytorium byłej RP Poprzednik prawny skarżących do tej kategorii się nie zalicza ponieważ począwszy od 1930 r. swe życie zawodowe i osobiste koncentrował w Polsce, w obecnych granicach. (...) nie były jego miejscem zamieszkania. Powodem wyjazdu z (...) nie była wojna i wkroczenie wojsk radzieckich ale praca w nowym miejscu oraz chęć kształcenia dzieci w W. Oczywiście nie budzi wątpliwości, że nie mógł powrócić do (...) z powodu wojny i zmiany granic. W ocenie Sądu J. K. nie spełniał jednak przesłanek z art. 1 pkt 2 ustawy ponieważ opuścił (...) znaczenie przed wybuchem II wojny światowej a zatem nie były to okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy).

Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd stwierdza, że organ II prawidłowo przyjął, że centrum życiowe J. K. znajdowało się na obecnym terytorium Polski a nie w H. który to majątek wydzierżawił. Tak jak to zostało stwierdzone wcześniej organ miał prawo do takiej oceny, z uwagi na nowe dowody, które nie były znane NSA.

Co do drugiego z zarzutów (uchylenie z urzędu postanowienia Wojewody (...) z (...) maja 2014 r. i (...) kwietnia 2015 r. (...)) Sąd stwierdza, że oba dotyczyły uznania przez organ, że na podstawie przedłożonych dowodów zostały spełnione wymogi o których mowa w art. 2, 3,5 ust. 1 i 2 ustawy (k 272 i 185 akt adm.). Uchylenie tych postanowień również miało miejsce po wyroku NSA. Postanowieniem z (...) listopada 2018 r. Wojewoda (...) uchylił oba postanowienia, ponieważ ponowna analiza materiału dowodowego wykazała, że stan faktyczny został ustalony błędnie gdyż wadliwie przyjęto, że (...) były dodatkowym miejscem zamieszkania.

Oba uchylone postanowienia stwierdzały spełnienie warunków do potwierdzenia prawa do rekompensaty (dotyczyły poszczególnych spadkobierców). Postanowienia te nie rodzą jednak, jak wywodzi skarga, po stronie ubiegających się o przyznanie prawa do rekompensaty skutecznego roszczenia tj. przyznania tego prawa. Tego rodzaju postanowienie jest postanowieniem wstępnym i może być w sytuacji, gdy ostatecznie dojdzie do niespełnienia przesłanek z art. 2,3,5 ust. 1 i 2 ustawy uchylone w związku z wydaniem decyzji odmownej. (por. wyrok NSA z 24 maja 2013 r., I OSK 212/12). Wynika to z tego, że rozstrzygnięcie w przedmiocie żądania przyznania prawa do rekompensaty wymaga wydania decyzji administracyjnej. To bowiem decyzja administracyjna rozstrzyga sprawę merytorycznie. Brak jest na gruncie ustawy i kodeksu postępowania administracyjnego podstaw do przyjęcia tezy o wiążącym charakterze tego postanowienia (w zakresie spełnienia przesłanek do uzyskania prawa do rekompensaty). Takie rozumienie przepisu art. 7 ust. 1 ustawy czyniłoby zbędnym wydanie decyzji merytorycznej o jakiej mowa w art. 8 ust. 1 ustawy. Stosownie zaś do treści art. 7 ust. 2 powołanej ustawy, w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. To dopiero ta decyzja rozstrzyga sprawę merytorycznie. W przypadku spełnienia wymagań ustawowych, zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy wydawana jest decyzja pozytywna. W związku z tym Sąd w tym składzie podziela wywody organu co do charakteru tego rodzaju postanowienia i możliwości jego uchylenia.

Sąd nie stwierdził aby doszło do naruszenia art. 7 ust. 2 ustawy na skutek niewskazania żadnych przesłanek do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty, a pod pretekstem "zbadania ogólnodostępnych źródeł informacji dotyczących życia Pana J. K.".

Z treści decyzji wynika, że organ dokonał analizy i oceny wszystkich dowodów znajdujących się w sprawie oraz tych, które zostały uzyskane już po wyroku NSA (informacje o charakterze historycznym wynikające z publikacji). Pozostawiając na marginesie subiektywną ocenę organu co do stylu życia J. K., w ocenie Sądu organ ostatecznie organ prawidłowo przyjął, że nie zostały spełnione przesłanki do potwierdzenia prawa do rekompensaty o czym szczegółowo była mowa we wcześniejszej części uzasadnienia.

Podkreślić należy, że Sąd administracyjny badając zgodność z prawem decyzji administracyjnej nie jest związany zarzutami skargi. Zaskarżenie decyzji do wojewódzkiego sądu administracyjnego oznacza, że przedmiotem postępowania sądowoadministracyjnego jest sprawa administracyjna. Sąd bierze więc pod uwagę materialne podstawy rozstrzygnięcia dokonując ich oceny w określonym stanie faktycznym - co wynika z art. 1 p.p.s.a. (por. komentarz do p.p.s.a. pod red. T Woś, LexisNexis Warszawa 2005, str. 25). Oznacza to, że sąd orzeka wedle stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania zaskarżonego aktu, a wynikającego z akt sprawy. (por. wyrok NSA z 22 stycznia 2011 r. I OSK 1882/80).

Pozostając w takich ramach sąd uznał, że zebrane w sprawie dowody uzasadniają ostatecznie brak podstaw do potwierdzenia prawa do rekompensaty z uwagi na to, że J. K. opuścił (...) już w 1930 r. a więc nie w związku z wojną 1939 r., a swe życie skoncentrował wyłącznie na terenach obecnej Polski. Ustawodawca stanowiąc prawo do świadczenia rekompensacyjnego w taki a nie inny sposób określił krąg podmiotowo-przedmiotowy ustawy. Nie zostały nim objęte ani osoby, które nie były w dniu 1 września 1939 r. obywatelami polskimi, ani te które opuściły terytorium byłego RP z przyczyn innych niż te o których mowa w art. 1 ani te, które obecnie nie posiadają obywatelstwa polskiego. Do kręgu osób nieuprawnionych zalicza się tych ze spadkobierców którzy nie spełniają wymogów określonych w art. 2 pkt 2 ustawy a więc tych którzy nie byli obywatelami polskimi, nie opuściły terytorium RP w dawnych granicach z przyczyn innych niż związane z wojną 1938 r. i nie posiadają obywatelstwa polskiego. Poprzednicy prawni skarżących nie zaliczają się do żadnej z grup o jakich mowa w ustawie i w związku z tym nie przysługuje im prawo do potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie zabużańskie.

Z tych względów i na podstawie art. 151 p.p.s.a. sad orzekł jak w wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.