I SA/Wa 254/20 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - OpenLEX

I SA/Wa 254/20 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3167213

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 2020 r. I SA/Wa 254/20

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Bożena Marciniak.

Sędziowie WSA: Joanna Skiba Monika Sawa (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Powiatu (...) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) listopada 2019 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z (...) listopada 2019 r. nr (...) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej: skarżący/organ) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096) po rozpoznania odwołania Zarządu Powiatu w (...) od decyzji Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2015 r. nr (...) uchylił w całości zaskarżoną decyzję Wojewody (...) oraz orzekł, że zespół pałacowo-parkowy, wchodzący w skład majątku ziemskiego "(...)", obejmujący część działki ewidencyjnej nr (...), położonej w obrębie B., gm. W., powiat I., o obszarze (...) ha, w granicach oznaczonych wypełnieniem koloru żółtego na mapie, sporządzonej przez geodetę uprawnionego L. P., stanowiącej załącznik do niniejszej decyzji i jej integralną część - nie podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

W dniu (...) maja 1998 r. K. R., następca prawny byłego właściciela dawnego majątku ziemskiego "(...)" - Z. R., wystąpił do Wojewody (...) z wnioskiem o wydanie w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 51) decyzji stwierdzającej, że dwór (pałac) w B., gmina W. wraz z otaczającym go parkiem nie podpadał poddziałanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzją z dnia (...) lipca 2002 r., nr (...) Wojewoda (...) stwierdził, że wskazany zespół pałacowo - parkowy podlegał przejęciu na cele reformy rolnej wraz z całym majątkiem ziemskim na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Po rozpoznaniu wniesionego od decyzji z dnia (...) lipca 2002 r. odwołania, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z (...) września 2002 r. nr (...) uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia, po czym Wojewoda (...) decyzją z dnia (...) sierpnia 2003 r. nr (...) ponownie orzekł, że pałac (dwór) i park wchodzące w skład dawnego majątku ziemskiego "(...)" podpadały poddziałanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) wskazanego dekretu.

Rozstrzygnięcie Wojewody (...) z dnia (...) sierpnia 2003 r. zostało utrzymane w mocy decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) sierpnia 2006 r. nr (...). Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 1868/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) sierpnia 2006 r. oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł między innymi, że nie wskazano na podstawie jakich dowodów uznano istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym w B., a pozostałą częścią majątku; nie ustalono kto zarządzał majątkiem i czy nieruchomość ta faktycznie stanowiła ośrodek majątku ziemskiego, czy też pełniła jedynie funkcje mieszkalne, co skutkowałoby stwierdzeniem, że nie miała charakteru nieruchomości ziemskiej. Pismem z dnia (...) maja 2008 r. spadkobiercy byłego właściciela majątku "(...)" działający przez pełnomocnika adw. J. F. doprecyzowali przedmiot żądania poprzez wskazanie działek, oznaczonych w ewidencji gruntów numerami: (...), (...) i (...) o łącznej powierzchni (...) ha. Następnie, pismem z dnia (...) listopada 2008 r. ponownie zmodyfikowali żądanie w ten sposób, że wnioskiem objęli wyłącznie część działki o numerze ewidencyjnym (...), na której usytuowany jest pałac wraz z parkiem. Decyzją z dnia (...) stycznia 2009 r. nr (...) Wojewoda (...) odmówił stwierdzenia, że zespół pałacowo-parkowy położony w miejscowości B., gm. W., składający się z działek oznaczonych w ewidencji gruntów numerami (...), (...) i (...) o łącznej powierzchni (...) ha nie podlegał regulacjom przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił wskazaną wyżej decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji decyzją z dnia (...) kwietnia 2009 r. nr (...). W uzasadnieniu wskazano, że Wojewoda (...) orzekł w zakresie działek nr (...) i (...), pomimo ograniczenia żądania do działki nr (...) o pow. (...) ha. Ponadto podniesiono, że wyjaśnienia wymaga, czy część nieruchomości, na której znajduje się budynek mieszkalny i park była powiązana z gospodarstwem rolnym w inny sposób niż tylko przez osobę właściciela i czy mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie o reformie rolnej. Decyzją z dnia (...) lutego 2010 r. nr (...) Wojewoda (...) odmówił stwierdzenia, że część nieruchomości stanowiącej zespół pałacowo-parkowy położony w miejscowości B. gm. W., obejmującej dz. ew. nr (...) o pow. (...) ha - nie podpadała poddziałanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). Po rozpoznaniu odwołania wniesionego od tej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał ją w mocy decyzją z dnia (...) czerwca 2010 r. nr (...). Wyrokiem z dnia 9 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 81/11 - Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) czerwca 2010 r. nr (...) oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody (...) z dnia (...) czerwca 2010 r. W wyroku Sąd wskazał, że organy nie w pełni zastosowały się do zawartej w wyroku z dnia 18 grudnia 2006 r. oceny prawnej i wytycznych co do dalszego postępowania. Sąd wskazał, że brak wykazania stosownymi dowodami niemożliwości funkcjonowania części rolniczej bez części pałacowo-parkowej stanowi naruszenie art. 153 p.p.s.a., skoro od tej okoliczności zależy ocena istnienia współzależności warunkującej związek funkcjonalny pomiędzy obiema częściami majątku w B. Wojewoda (...), decyzją z dnia (...) stycznia 2012 r. nr (...), po raz kolejny odmówił stwierdzenia, że nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy położony w miejscowości B., gm. W., obejmująca część działki o numerze ewidencyjnym (...) o pow. ok. (...) ha, nie podpadała poddziałanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Po rozpoznaniu wniesionego od tej decyzji odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia (...) maja 2012 r. nr (...) uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Uzasadniając zajęte stanowisko podniósł między innymi, że Wojewoda (...) nie wyjaśnił o jaką /którą konkretnie część działki nr (...) chodzi; nie określił granic gruntu objętego wnioskiem. Ponadto, organ nie uwzględnił okoliczności, że w zapadłych w niniejszej sprawie wyrokach Sąd wskazywał, że twierdzenia organów o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym w B., a pozostałą częścią majątku poprzez osobę właściciela oraz o trudnym do wyobrażenia prawidłowym funkcjonowaniu nieruchomości ziemskiej bez ośrodka centralnego i na odwrót nie zostały poparte żadnym materiałem dowodowym. Organ I instancji nie wykazał zaś, czy majątek ziemski w B. mógł funkcjonować bez objętej wnioskiem części pałacowo-parkowej, skupiając się na niemożliwości funkcjonowania części pałacowo-parkowej bez pozostałej części o charakterze rolniczym. Nie ustalił między innymi, czy nieruchomość ta faktycznie stanowiła ośrodek majątku ziemskiego, czy też pełniła jedynie funkcje mieszkalne, co skutkowałoby stwierdzeniem, że nie miała charakteru nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia (...) października 2013 r. nr (...) Wojewoda (...) stwierdził, że zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład majątku B., obejmujący część działki ewidencyjnej nr (...) o pow. ok. (...) ha, w granicach oznaczonych przez wnioskodawców na kopii mapy ewidencyjnej, stanowiącej załącznik do tej decyzji - linią ciągłą w kolorze czerwonym, położony w miejscowości B., gm. W., powiat I. nie podlegał działaniu przepisów dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z dnia (...) kwietnia 2014 r. nr (...), uchylił decyzję Wojewody (...) z dnia (...) października 2013 r. w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Uzasadniając zajęte stanowisko wskazano między innymi, że Wojewoda (...) nie poczynił niezbędnych ustaleń i nie wyjaśnił sprawy należycie. Przede wszystkim nie określono w sposób precyzyjny granic terenu objętego postępowaniem. Jak wyjaśniał sam pełnomocnik Wnioskodawców przedłożył on jedynie "odręczny rysunek, który powinien odpowiadać granicom zespołu pałacowo-parkowego w B."; ponadto żądano wydania orzeczenia w odniesieniu do części działki nr (...), a wydana decyzja obejmowała również fragmenty działki nr (...) (rozstrzygnięcie skarżonej decyzji organu I instancji dotyczyło powierzchni ok. (...) ha, gdy obszar działki (...) miał pow. całkowitą (...) ha). Z decyzji Wojewody (...) z dnia (...) października 2013 r. nie wynikało również, jakie konkretnie nieruchomości położone były na działce nr (...), które z nich wchodziły w skład badanego zespołu oraz jaki był ich charakter i przeznaczenie. Nie rozważono także istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy przedmiotowym zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałym majątkiem, mającym rolniczy charakter w kontekście całego zebranego materiału dowodowego. Wprawdzie organ I instancji podjął działania zmierzające do precyzyjnego określenia przedmiotu postępowania, jednak nie doprowadził ich do końca - granice terenu objętego postępowaniem przyjęto bowiem na podstawie oświadczenia pełnomocnika wnioskodawców z dnia (...) czerwca 2013 r. nie poddając go krytycznej analizie. Ponadto, organ I instancji winien był zasadniczo ustalić, dokonując oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, czy przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy w B. stanowił nieruchomość ziemską, która mogła być wykorzystywana na cele rolnicze, ewentualnie czy istniały powiązania funkcjonalne tego zespołu z wchodzącym w skład nieruchomości ziemskiej gospodarstwem rolnym. Bezspornych ustaleń w tym zakresie Wojewoda (...) jednak nie poczynił. Decyzją z dnia (...) lipca 2015 r. nr (...) Wojewoda (...), po ponownym rozpoznaniu sprawy stwierdził, że zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład majątku B., obejmujący część działki ewidencyjnej nr (...), położonej w obrębie B., gm. W., powiat I., o bliżej nieokreślonym obszarze, w granicach oznaczonych na wstępnym projekcie podziału, sporządzonym przez geodetę uprawnionego W.S. kolorem żółtym, stanowiącym integralną część decyzji - nie podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Uzasadniając zajęte stanowisko organ I instancji wskazał, że dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego zespół pałacowo-parkowy w B. był całkowicie zbędny. Ta część nieruchomości mogła funkcjonować samodzielnie, bez gospodarstwa rolnego. Zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład majątku B., obejmujący część działki ewidencyjnej nr (...), w granicach oznaczonych na wstępnym projekcie podziału sporządzonym przez W. S.- nie stanowił nieruchomości ziemskiej, która mogła być wykorzystywana na cele rolnicze, gdyż dwór wraz z parkiem, gazonem i podwórzem spełniał funkcję mieszkalno-wypoczynkową. Wskazano ponadto, że podobnych ustaleń dokonała również Najwyższa Izba Kontroli w wystąpieniu z dnia (...) marca 2013 r. Nr (...) - "Działania Wojewody (...) w odniesieniu do roszczeń reprywatyzacyjnych dotyczących zespołu dworsko-parkowego w B.", gdzie stwierdzono, że "z samej istoty zarówno pałacu, jak i parku wynika, że nie stanowiły one nieruchomości o charakterze rolniczym". Odwołanie od decyzji Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2015 r. wniósł Zarząd Powiatu w (...), zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej przez jego błędną wykładnię oraz naruszenie przepisów postępowania - § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 z późn. zm.), art. 7, art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a. i art. 28 k.p.a. Na podstawie art. 136 k.p.a. odwołujący wniósł ponadto o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka M. M.- na okoliczność istnienia powiązań funkcjonalnych pomiędzy częścią dworsko-parkową, a częścią gospodarczą dawnego majątku B. Uszczegóławiając postawione zarzuty Zarząd Powiatu w (...) podniósł między innymi, że budzi wątpliwości wiarygodność ustaleń organu I instancji w zakresie ustalenia granic zespołu pałacowo-parkowego (na co już zwrócił uwagę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w decyzji z dnia (...) kwietnia 2014 r. znak: (...)). Ponadto, zdaniem odwołującego, przeznaczenie i sposób wykorzystania części majątku obejmującej zespół pałacowo-parkowy prowadzi do wniosku, że ta część nieruchomości została rozdysponowana na cele określone w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu. W opinii Zarządu Powiatu w (...), Wojewoda (...) rozpoznając sprawę nie zebrał wystarczającego materiału dowodowego pozwalającego na kategoryczne stwierdzenie, że brak było powiązań o charakterze funkcjonalnym pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym w B., a pozostałą częścią majątku. W szczególności brak dowodów jednoznacznie wskazujących w jaki sposób były wykorzystywane znajdujące się na nieruchomości budynki, jak również grunt. Nie została przy tym w sposób wystarczający wyjaśniona okoliczność zarządzania majątkiem. W zebranym materiale dowodowym brak jest informacji na temat tego, kto był administratorem. Nie wiadomo zatem, czy pałac stanowił ośrodek majątku, czy też nie i czy właściciel był zaangażowany w sprawy zarządu majątkiem. Ponadto, zdaniem odwołującego, budzi wątpliwości również zaliczenie w poczet dowodów sprawy wystąpienia pokontrolnego Najwyższej Izby Kontroli oraz odwoływanie się do tego dokumentu w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Organ ten nie jest bowiem właściwym rzeczowo w sprawach orzekania, czy nieruchomości podlegają działaniu przepisów dekretu. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia (...) maja 2017 r. nr (...) uchylił orzeczenie Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2015 r. oraz stwierdził, że zespół pałacowo-parkowy, wchodzący w skład majątku ziemskiego "(...)", obejmujący część działki ewidencyjnej nr (...), położonej w obrębie B., gm. W., powiat I., o obszarze (...) ha, w granicach oznaczonych wypełnieniem koloru żółtego na mapie, sporządzonej przez geodetę uprawnionego L.P., stanowiącej załącznik do decyzji i jej integralną część - nie podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu Minister zaznaczył, że organ I instancji nie poczynił ustaleń w zakresie dotyczącym samego przedmiotu (obszaru objętego wnioskiem) postępowania. Decyzja Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2015 r. została zatem wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego - art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. oraz 107 § 3 k.p.a. i 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a. w zakresie obowiązku właściwego wyjaśnienia sprawy, jak również § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a także art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy i z tego względu podlega uchyleniu. Celem wyjaśnienia powstałych wątpliwości, co do granic terenu objętego wnioskiem, w toku postępowania odwoławczego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi dopuścił dowód z opinii biegłego w przedmiocie ustalenia na mapie ewidencyjnej granic zespołu pałacowo-parkowego, wchodzącego w skład byłego majątku ziemskiego B., obejmującego część działki ewidencyjnej nr (...), położonej w obrębie B., gm. W., powiat I., wg stanu sprzed przejęcia na rzecz Skarbu Państwa. Następnie dokonał analizy zebranej w trakcie postępowania dokumentacji, z której wyciągnął wnioski, że sporna nieruchomość nie podpadała poddziałanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wyrokiem z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt ł SA/Wa 1031/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) maja 2017 r. Sąd wskazał, że bezpodstawnie nie uwzględniono żądania skarżącego w zakresie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadka - F. M., co stanowi naruszenie prawa procesowego, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zwłaszcza naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu. Skarga kasacyjna od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie została oddalona orzeczeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 485/18.

Organ wskazał, że w wyniku zapadłych w sprawie orzeczeń, do rozpatrzenia pozostało odwołanie Zarządu Powiatu w (...) od decyzji Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2015 r. Rozpoznając przedmiotową sprawę ponownie organ zważył, że wprawdzie przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji interpretacja przepisów dekretu jest prawidłowa, odpowiada bowiem ocenom prawnym wyrażonym przez Trybunał Konstytucyjny i Sąd Najwyższy (uchwała TK z dnia 19 września 1990 r. W 3/89; wyrok SN z dnia 25 stycznia 1995 r. 111 ARN 277/94; uchwała SN z dnia 18 maja 201 Ir. sygn. akt 111 CZP 21/11) oraz stanowisku Naczelnego Sądu Administracyjnego /por. uchwała z dnia 5 czerwca 2006 r. (sygn. akt I OPS 2/06), jak również uchwała z dnia 10 stycznia 2011 r. (sygn. akt I OPS 3/10) a także aktualnemu orzecznictwu sądowoadministracyjnemu, jednakże organ I instancji nie zastosował się w pełni do wytycznych organu odwoławczego zawartych w decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) kwietnia 2014 r. nr (...). Bezspornych ustaleń w zakresie dotyczącym samego przedmiotu (obszaru objętego wnioskiem), o czym zasadniczo była mowa w tej decyzji, Wojewoda (...) bowiem nie poczynił. Nie wyjaśnił zatem przedmiotowej sprawy należycie. Właściwe ustalenie przedmiotu postępowania to zaś jedna z pierwszych czynności, jakie organ administracji obowiązany jest podjąć po wszczęciu postępowania. Dokonane przez organ I instancji ustalenia nie odpowiadają również w pełni wytycznym zawartym w decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) maja 2012 r. nr (...), a także wskazaniom zawartym w wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 grudnia 2006 r. (sygn. akt IV SA/Wa 1868/06) oraz z dnia 9 marca 2011 r. (sygn. akt IV SA/Wa 81/11).

Badana decyzja Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2015 r. została zatem wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w związku z art. 75 § 1 k.p.a. w zakresie obowiązku właściwego wyjaśnienia sprawy, jak również § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a także art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy i z tego względu podlega uchyleniu. Z rozstrzygnięcia, jak i z uzasadnienia zaskarżonego aktu organu I instancji nie wynika w sposób nie budzący wątpliwości, jaka konkretnie część tego zespołu została objęta rozstrzygnięciem i stanowi przedmiot postępowania (jakiego obszaru i w jakich dokładnie granicach). Szereg zastrzeżeń organu odwoławczego budzi załącznik do zaskarżonej decyzji w postaci "Wstępnego projektu do zwrotu części działki nr (...)", stanowiący mapę sporządzoną przez inż. geod. W. S., działającego z ramienia wnioskodawców. Załącznik ten nie został sporządzony na mapie ewidencyjnej (w sytuacji, gdy rozstrzygnięciem organu I instancji objęto "część działki ewidencyjnej nr (...)" w granicach oznaczonych na "Wstępnym projekcie do zwrotu"). Ponadto, co podkreślić należy, zaznaczony na tym "projekcie" żółtym wypełnieniem teren odnosi się do części działki nr (...) o niezamkniętym obszarze (co widać w prawym górnym rogu mapy, gdzie powinna być uwidoczniona północna granica), przy czym ogólny obszar (powierzchnia) terenu, o którym mowa nie został w ogóle ustalony. Nie wiadomo zatem jednoznacznie, o terenie o jakiej powierzchni i w jakich konkretnie granicach mowa. Zasadnie zatem odwołujący podniósł, że w badanej sprawie nie wykazano powierzchni nieruchomości objętej wnioskiem. Celne są przy tym argumenty odwołującego, że działający w sprawie geodeta jakkolwiek zaznaczył kolorem żółtym obszar objęty wnioskiem na kopii mapy zasadniczej, to budzi wątpliwości przebieg granic obszaru objętego wnioskiem, zwłaszcza granicy wschodniej z uwagi na odmienne zaznaczenie jej przebiegu na szkicu orientacji w skali 1:500, aniżeli na mapie zasadniczej. W konsekwencji, co również prawidłowo zauważył odwołujący nie jest jasne między innymi, czy "wstępny projekt do zwrotu części działki nr (...)" nie obejmuje również części działek nr (...) i (...). Niewątpliwie zaś, co już podkreślał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w decyzjach z dnia (...) maja 2012 r. oraz z dnia (...) kwietnia 2014 r., jednoznaczne ustalenia w zakresie przedmiotu postępowania, przy uwzględnieniu aktualnej ewidencji gruntów są niezbędne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Organ I instancji przy piśmie z dnia (...) sierpnia 2015 r., odpierając zarzuty odwołującego, dotyczące naruszenia § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. poprzez błędne ustalenie granic obszaru objętego wnioskiem, zaznaczonych na wstępnym projekcie podziału działki nr (...) na kopii mapy zasadniczej wyjaśnił, że w zakresie tym została sporządzona mapa przez osobę dysponującą wiedzą specjalną z zakresu geodezji w postaci "Wstępnego projektu do zwrotu części działki nr (...)", która sprecyzowała przedmiot żądania. Zdaniem organu I instancji, w ten sposób "według wstępnego projektu podziału działki nr (...)" bezspornie wydzielono teren dawnego zespołu pałacowo-parkowego nie podpadającego poddziałanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nie sposób podzielić takiego stanowiska. Ustosunkowując się do wyjaśnień organu I instancji po pierwsze zauważyć należy, że przedstawiony organowi I instancji projekt powinien jednoznacznie (w sposób nie budzący wątpliwości) określać granice terenu objętego wnioskiem, a wymogu tego nie spełnia, o czym była mowa wyżej. Obowiązkiem organu I instancji było nie tylko przyjęcie w poczet dowodów określonych dokumentów (w tym omawianej mapy, stanowiącej załącznik do zaskarżonej decyzji), lecz również ich ocena. Tymczasem organ nie ocenił mapy sporządzonej przez uprawnionego geodetę, działającego z ramienia wnioskodawców, w kontekście jej przydatności dla wyjaśnienia badanej sprawy. Dowód z mapy, jak każdy dowód w sprawie, podlega ocenie przez organ administracji z uwzględnieniem całokształtu materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Ponieważ to organ administracji ostatecznie rozstrzyga sprawę, to też ocena wartości dowodowej mapy sporządzonej przez uprawnionego geodetę W.S. (osoby dysponującej wiedzą specjalną), jej wiarygodności i przydatności dla rozstrzygnięcia sprawy należy do obowiązków organu. W badanej sprawie przeprowadzona przez organ I instancji ocena z przyczyn, o których mowa szczegółowo powyżej - została dokonana błędnie, co spowodowało naruszenie przez organ szeregu przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a. (o czym też mowa powyżej) i mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Do przedstawionej przez Wnioskodawców mapy przede wszystkim nie załączono opisu, który wyjaśniałby, jaką metodę pracy przyjął uprawniony geodeta. W konsekwencji, nie wiadomo na jakiej podstawie przyjęto taki, a nie inny przebieg granic nieruchomości stanowiącej przedmiot postępowania; jakie okoliczności sprawy zostały wzięte pod uwagę i doprowadziły do takich, a nie innych wniosków (ustaleń) w zakresie granic terenu objętego żądaniem. Ze wskazanych względów zaskarżoną decyzję organu I instancji z dnia (...) lipca 2015 r. należało uchylić w całości i orzec co do istoty sprawy, poprzedzając wydanie ostatecznego rozstrzygnięcia w sprawie przeprowadzeniem przez organ odwoławczy uzupełniającego postępowania dowodowego w niewyjaśnionym w jednoznaczny sposób przez organ I instancji zakresie.

Przede wszystkim należało wyjaśnić powstałe wątpliwości co do granic terenu objętego wnioskiem. W toku postępowania odwoławczego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi postanowieniem z dnia (...) września 2016 r. nr (...) dopuścił dowód z opinii biegłego w przedmiocie ustalenia na mapie ewidencyjnej granic zespołu pałacowo-parkowego, wchodzącego w skład byłego majątku ziemskiego B., obejmującego część działki ewidencyjnej nr (...), położonej w obrębie B., gm. W., powiat I., wg stanu sprzed przejęcia na rzecz Skarbu Państwa. Załącznik nr 1 do opinii sporządzonej przez geodetę uprawionego mgr inż. L. P. (mapa granic zespołu pałacowo-parkowego, wchodzącego w skład majątku ziemskiego "(...)", wykonana na podstawie mapy ewidencyjnej) - wskazuje ustalone w sposób jednoznaczny granice zespołu pałacowo-parkowego według stanu sprzed przejęcia na rzecz Skarbu Państwa. Załącznik ten stanowi część integralną niniejszej decyzji. Na mapie zaznaczono kolorem zielonym granice działki ewidencyjnej nr (...) i sąsiednich; kolorem czerwonym możliwe granice podziału działki nr (...), a wypełnieniem koloru żółtego oznaczono granice zespołu pałacowo-parkowego B. wg stanu sprzed przejęcia na rzecz Skarbu Państwa. Powierzchnia tego terenu to (...) ha (załącznik do opinii biegłego geodety - obliczenie pola powierzchni części działki nr (...)). Podstawą wydania opinii przez powołanego biegłego w omawianym zakresie były między innymi następujące dokumenty: kopia archiwalnej wojskowej mapy L. i okolic z lat 1936-1937; pismo Urzędu Ziemskiego w (...) do Wydziału Hipotecznego Sądu Okręgowego w (...) z dnia (...) grudnia 1946 r.; protokół przekazania części resztówki majątku B. gm. W. dla Okręgu Szkolnego (...) w (...) z dnia (...) lipca 1947 r.; protokół w sprawie wyłączenia działki gruntu o powierzchni (...) ha (park wraz z pałacem) z byłego majątku B. - Podgaj na podstawie dekretu PKWN, spisany w dniu (...) stycznia 1951 r. w B.; studium historyczno-urbanistyczne Pracowni Konserwacji Zabytków w (...) z 1987 r.; dokumenty pozyskane od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków; plan Zespołu Dworskiego w (...); protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej na mocy dekretu PKWN majątku B.; protokoły z oględzin działek nr ew. (...), (...), (...) położonych w miejscowości B. gmina W. oraz protokół z rozprawy administracyjnej; kopia wstępnego projektu do zwrotu części działki nr (...); kopia analogowej mapy ewidencyjnej oraz mapy zasadniczej; własna wizja terenowa i pomiary uzupełniające oraz kontrolne własne przeprowadzone w dniu (...) listopada 2016 r. Biegły wyjaśnił wartość karlometryczną poszczególnych dokumentów oraz ocenił przebieg naturalnych granic zespołu w chwili obecnej. Na podstawie szczegółowo określonych punktów załamania granic zespołu obliczył jego dokładną powierzchnię. Zastosowana przez biegłego metodologia pracy, sposób doboru i wykorzystania dokumentów - zyskały aprobatę organu odwoławczego. Opinia jest rzetelna, logiczna, należycie udokumentowana, stąd może służyć do wiarygodnego określenia granic i powierzchni zespołu dworsko-parkowego w B.

Będący przedmiotem postępowania zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład byłego majątku ziemskiego B., obejmujący część działki ewidencyjnej nr (...) o pow. (...) ha, w granicach oznaczonych żółtym wypełnieniem na mapie granic tego zespołu, sporządzonej przez biegłego mgr inż. L. P., stanowiącej załącznik nr 1 do opinii biegłego geodety i integralną część niniejszej decyzji - został przejęty na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, protokołem z dnia (...) września 1944 r., jako integralna część majątku ziemskiego "Dobra Ziemskie (...)" o ogólnym obszarze (...) ha, stanowiącego byłą własność Z. R. Potwierdzeniem podstawy prawnej przejęcia jest zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w (...) z dnia (...) lutego 1946 r. nr (...) o podpadaniu majątku poddziałanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz wniosku tego organu z tego samego dnia i pod tym samym numerem sprawy do Wydziału Hipotecznego Sądu Okręgowego w (...) m.in. o przepisanie tytułu własności wymienionej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Skarb Państwa ujawniony został na tej podstawie jako właściciel w wykazie hipotecznym w dniu (...) marca 1946 r. (stosowny wpis widnieje w nowym dziale II wykazu). W myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przejęciu na cele reformy rolnej podlegały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa p., p. i s., jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zawierał definicji legalnej nieruchomości ziemskiej. Rozumienie tego pojęcia budziło wiele kontrowersji w orzecznictwie sądowym do momentu podjęcia przez Trybunał Konstytucyjny uchwały z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt: W 3/89 (OTK z 1990 r., z. 1, poz. 26). Pod pojęciem nieruchomości ziemskiej rozumiano bowiem nie tylko nieruchomości o charakterze rolnym (a więc takie, które mogły być wykorzystane do produkcji rolnej), ale również i te, które były zabudowane czy zalesione. W omawianej uchwale Trybunał Konstytucyjny stanął na stanowisku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej przez inne podmioty. Aby ocenić czy określona nieruchomość podpadała poddziałanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w trakcie postępowania administracyjnego należy zbadać, czy była to nieruchomość ziemska, jaki miała obszar ogólny oraz jaki był obszar jej użytków rolnych. Natomiast - jak wynika z orzecznictwa sądowoadministracyjnego - w przypadku żądania stwierdzenia, że poddziałanie dekretu nie podpadała nieruchomość stanowiąca zespół dworsko - parkowy, należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa. Z żądaniem takim mamy do czynienia w omawianej sprawie. Związek funkcjonalny to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej. Związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo-parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego. Zgodnie z aktualnym orzecznictwem sądowoadministracyjnym po podjęciu przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały o sygn. I OPS 2/06, jednolicie prezentowany jest pogląd o znaczeniu związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z gospodarstwem rolnym jako niezbędnej przesłance dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa w myśl dekretu o reformie rolnej. Wobec braku definicji związku funkcjonalnego, ustalenie co do występowania takiej zależności jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym, które wskazuje, że o związku funkcjonalnym nie mogą decydować m.in. powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (wyrok NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSFC28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, 1 OSK 906/08), brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, (NSA wyroki sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09), nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08), źródła dochodów właściciela (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10), zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07,1 OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 1014/08). Natomiast istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może mieć miejsce zamieszkiwania zarządcy oraz to skąd prowadzony był zarząd nad gospodarstwem (wyrok NSA sygn. akt I OSK 287/08,1 OSK 1014/08,1 OSK 27/09).

Ponadto prowadząc postępowanie w badanej sprawie należało mieć na uwadze zapadłe dotychczas wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie: z dnia 18 grudnia 2006 r. (Sąd zwrócił m.in. uwagę na to, że nie ustalono kto zarządzał majątkiem i czy sporna nieruchomość faktycznie stanowiła ośrodek majątku ziemskiego, czy też pełniła jedynie funkcje mieszkalne), wyrok z dnia 9 marca 201 Ir, (zdaniem Sądu nie wykazano stosownymi dowodami niemożliwości funkcjonowania części rolniczej bez części pałacowo-parkowej, skoro od tej okoliczności zależy ocena istnienia współzależności warunkującej związek funkcjonalny pomiędzy obiema częściami majątku w B.) oraz z dnia (...) listopada 2018 r. (Sąd wskazał na konieczność przeprowadzenia wnioskowanego przez stronę dowodu w zakresie przesłuchania świadka - F. M.). W trakcie postępowania organy administracji pozyskały dokumentację z właściwego archiwum państwowego, organu zajmującego się ochroną zabytków, przeprowadzono oględziny nieruchomości, przesłuchano świadków, odebrano oświadczenia rodziny byłego właściciela (jednocześnie strony w sprawie), dopuszczono dowód z opinii biegłego. W pierwszej kolejności podjęto próbę ustalenia skąd wykonywano fizycznie zarząd nad całym majątkiem, gdzie znajdowało się biuro (kancelaria), ewentualnie rządcówka, co z kolei sugerowałoby, że w majątku zatrudniony był zarządca. Z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w (...) pozyskano dokumentację dotyczącą pałacu w B. Wynika z niej, że obecny pałac powstał w 1791 r., po wojnie znajdował się w nim dom dziecka. Do akt sprawy załączono wytworzone w 1987 r. przez Pracownię Dokumentacji Naukowo-Historycznej na zlecenie Biura Dokumentacji Studium historyczno-urbanistyczne" (mgr M. N.; W. R.). Z jego treści wyczytać można, że "wnętrze pałacu jest przebudowane. Jednakże oczywistą cechą rozplanowania jest reprezentacyjny hall na osi, a od strony ogrodu sala balowa zamknięta wielobocznie". Z karty ewidencyjnej zabytku wynika z kolei, że remont całego budynku miał miejsce w latach 60-tych XX wieku, kiedy to pałac gruntownie przebudowano na pokoje, usytuowane wzdłuż korytarza po obu jego stronach. Obecny rzut pałacu nie odwzorowuje zatem dawnego wnętrza i z jego układu niemożliwe jest ustalenie, czy znajdowało się w nim pomieszczenie spełniające funkcję biura/kancelarii. Natomiast w karcie ewidencyjnej zabytku jako przeznaczenie pierwotne pałacu oznaczono funkcję mieszkalno-reprezentacyjną. Zgromadzona dokumentacja nie potwierdza także, że w majątku znajdowała się rządcówka, bądź inny budynek, który spełniał podobną funkcję. Spisany w dniu (...) listopada 1950 r. protokół w resztówce parcelacyjnej B. w sprawie dewastacji budynków i ogólnego zagospodarowania resztówki (dokument ten pozyskano z Archiwum Państwowego w (...) przy piśmie z dnia (...) października 2003 r.) wymienia budynki gospodarcze znajdujące się w pobliżu zespołu pałacowo-parkowego. Oprócz pałacu w protokole mowa jest także o stajni murowanej, budynku murowanym o potrójnej kondygnacji, spichrzu murowanym, stodole murowanej, stodole drewnianej, oborze murowanej oraz mleczami. Budynki znajdujące się w majątku wymienia również spisany w dniu (...) czerwca 1950 r. protokół z oględzin resztówki B. Podaje on łącznie (...) obiekty mieszkalne i gospodarcze, wśród których brak jest rządcówki. Podobnie rządcówki brak jest wśród licznie wymienionych budynków w protokole przekazania resztówki po rozparcelowanym majątku B., sporządzonym w dniu (...) maja 1945 r. Nie ma go też naniesionego na plan zespołu dworskiego w B., sporządzony przy okazji wydawania decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w (...) z dnia (...) września 1977 r., nr (...) w sprawie wpisania dobra kultury pn. "(...) woj. L., gm. W. do rejestru zabytków. Budynku takiego nie wskazano również podczas oględzin majątku, z których sporządzono protokół z dnia (...) października 2008 r. W takiej sytuacji istotne dla rozstrzygnięcia są wyjaśnienia stron postępowania oraz zeznania świadków. Podczas rozprawy administracyjnej w dniu (...) października 2008 r., A. R. (następca prawny byłego właściciela) podniósł, że przed wybuchem II wojny światowej całością majątku zarządzał administrator, który mieszkał poza granicami zespołu pałacowo-parkowego. Jego zeznania "w pełni podtrzymał" K. R., który jest również stroną postępowania. Wnioskodawcy do akt sprawy załączyli oświadczenie K. S., mieszkańca wsi B. (urodzony w 1922 r.), który wskazał, że przed wojną zatrudniony był administrator. K. S. został dodatkowo przesłuchany w dniu (...) kwietnia 2013 r., kiedy to zeznał, że nie jest w stanie ocenić, czy ośrodek (centrum) majątku ziemskiego stanowił pałac. Poza tym wyraził przekonanie, że w majątku zatrudniony był administrator. Nie wie jednak jak się nazywał oraz gdzie mieszkał. Jego zdaniem podejmował on jednak decyzje dotyczące zarządzaniem majątkiem, zaznaczył jednak, że nie wie, czy właściciel był zaangażowany w sprawy zarządu.

Kolejny świadek R. K., przesłuchana w dniu (...) kwietnia 2013 r. - mieszkała w pałacu w majątku B. w latach 1939-1944, będąc opiekunką dzieci jego właściciela. Świadek zeznała, że w pałacu mieszkała rodzina R., kucharka oraz pomoc domowa. Jej zdaniem część gospodarcza nie była powiązana z pałacem. Nie wie, czy pałac stanowił ośrodek (centrum) majątku. Ponadto zeznała, że "mówiono, że majątek ma administratora, ale nie mieszkał on z nami. Nie znam jego nazwiska. Nie wiem gdzie mieszkał". Świadek nadmieniła, że w pałacu nie było kancelarii i biura ale majątkiem zarządzał administrator, gdyż właściciel wyjeżdżał do pracy do L. W dniu (...) września 2019 r. przesłuchano również F. M., który przed wojną "kolegował się z chłopcami, którzy mieszkali w majątku B.", a ich rodzice byli tam zatrudnieni. Zeznał on, że w samym pałacu mieszkali: właściciel wraz z rodziną, służba, nianie i guwernantka. Ponadto zaznaczył na mapie budynki gospodarcze, które ulokował poza zespołem pałacowo-parkowym oraz zaprzeczył, że w parku prowadzono jakąkolwiek działalność rolniczą. Zdaniem F. M. w majątku zatrudniony był przed wojną zarządca o nazwisku G., nie wie jednak gdzie on mieszkał. Bezpośrednie polecenia pracownikom rolnym i zatrudnionym w gospodarstwie miał wydawać zarządca G. oraz karbowy i połowy. Świadek uważa, że w majątku "musiało być jakieś biuro", ale nie potrafi go zlokalizować. Zeznający F. M. nie powiedział niczego, co mogłoby wskazywać na istnienie związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo-parkowym a gospodarczą częścią majątku. Tym samym nie potwierdził twierdzenia odwołującego się, jakoby taki związek istniał. Dodatkowo pełnomocnik wnioskodawców przy piśmie z dnia (...) lutego 2019 r. załączył do akt sprawy oświadczenie Z. B., urodzonej w 1931 r. w B. i nadal tam zamieszkałej. Oświadczyła ona, że "gospodarstwem rolnym zarządzał zarządca i karbowy, który rozdzielał ludzi do poszczególnych prac i był za nich odpowiedzialny. K. z którym mieszkaliśmy i który był moim dziadkiem oraz inne rodziny pracowników dworskich zamieszkiwały w dużym piętrowym czworaku". nie "orientuje się jak wszystko funkcjonowało". Nie wie jak się nazywał zarządca i gdzie mieszkał, natomiast - jej zdaniem - właściciel majątku Z. R. nie mógł sam zarządzać gospodarstwem ponieważ pracował w L. Zdaniem orzekającego w sprawie organu drugiej instancji z oświadczeń i zeznań świadków wynika, że właściciel majątku B. nie prowadził bezpośrednio nadzoru nad pracami w części gospodarczej tego majątku. Nie ma dowodu, który wskazywałby, że w pałacu umiejscowione było biuro albo kancelaria. Natomiast jednoznacznie one wskazują, że pełnił on jedynie funkcje mieszkalne. Z dowodów tych uprawnione jest wyciągnięcie wniosku, że w majątku zatrudnione były osoby - inne niż właściciel - do sprawowania bezpośredniego zarządu nad gospodarstwem. Na terenie zespołu pałacowo-parkowego znajduje się jedynie klasycystyczny pałac oraz park krajobrazowy na bazie założenia zamkowego i dworskiego. Z przeprowadzonych w trakcie postępowania administracyjnego ustaleń wynika, że na tym terenie zachował się częściowo starodrzew, uzupełniony nowymi nasadzeniami. Znajdują się też elementy małej architektury, jak altanki, czy plac zabaw. Poza parkiem zlokalizowane są budynki gospodarcze, które nie są objęte wnioskiem. Zespół pałacowo-parkowy był wyodrębniony od reszty majątku i nie był z nim w żaden sposób powiązany, pełnił bowiem wyłącznie funkcję mieszkalno-reprezentacyjną (stanowił siedlisko mieszkalne i wypoczynkowe właściciela majątku i jego rodziny). Z przedstawionych dowodów wynika jednoznacznie, że zespół pałacowo-parkowy nie służył celom gospodarczym związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Dowody te są spójne, logiczne i wzajemnie się uzupełniają. Przyjęcie, że brak w sprawie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym położonym na części działki nr (...) w miejscowości B., gm. W., powiat I., o obszarze (...) ha, w granicach oznaczonych przez powołanego przez organ odwoławczy biegłego żółtym wypełnieniem na kopii mapy ewidencyjnej, stanowiącej integralną część decyzji, a pozostałym majątkiem ziemskim jest uzasadnione również w świetle decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w (...) z dnia (...) września 1977 r. nr (...) nr rejestru Dział (...) w sprawie wpisania zespołu parkowo-dworskiego w B., gm. W. w granicach zakreślonych na planie będącym integralną częścią decyzji, jako dobra kultury do rejestru zabytków województwa I. Do rejestru zabytków wpisano tą decyzją wchodzący w skład zespołu: dwór klasycystyczny wzniesiony w 1791 r., park krajobrazowy założony równocześnie z budową pałacu, na bazie wcześniejszych założeń, zamkowego i dworskiego oraz zespół budynków gospodarczych tj. dwie obory z łącznikiem i bramkami oraz spichlerz, wzniesione na przełomie XIX i XX w. Uzasadniając decyzję wskazano, że zespół parkowo-dworski w B. stanowi dobrze zachowane założenie przestrzenne o charakterze obronnym wkomponowane w naturalny krajobraz, w którym zachowały się budynki o różnej funkcji użytkowej oraz pomnikowe okazy drzew rzadkich. Decyzją z dnia (...) czerwca I999 r. L. dz. (...) Generalny Konserwator Zabytków skreślił z rejestru zabytków jedną oborę oraz łącznik z bramkami-z powodu ich całkowitego zniszczenia, przy równoczesnym pozostawieniu w tym rejestrze dworu, parku, spichlerza oraz pozostałości drugiej obory. Do takiego wniosku prowadzą także inne dowody z dokumentów: plan sytuacyjny gm. W. z legendą, szkic: "Dwór i park w B.", dokumentacja Ośrodka Dokumentacji Zabytków w (...) (karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa z wkładkami), dotycząca "Pałacu w B. - Państwowego Zakładu Wychowawczego" oraz dokumentacja opracowana na zlecenie Biura Dokumentacji Zabytków w (...) przez Pracownię Konserwacji Zabytków Oddział w (...) - Pracownię Dokumentacji Naukowo-Historycznej pn. "B. woj. L., gm. W. - Studium historyczno-urbanistyczne" (mgr M. N.; W. R.) z roku 1987, a także opracowanie autorstwa B. K. "Folwarki L. Historia rozwoju i zabudowy" Politechnika L.; L. 2012 r. Wskazane dowody wyłączają przyjęcie, że zespół pałacowo-parkowy w B., położony w miejscowości B. na części działki nr (...) (działka pozostaje w całości pod ochroną konserwatorską, jak wynika z pisma Starostwa Powiatowego w (...) z dnia (...) lutego 2002 r.), w granicach oznaczonych przez powołanego przez organ odwoławczy biegłego żółtym wypełnieniem na kopii mapy ewidencyjnej, stanowiącej integralną część decyzji, o obszarze (...) ha, - służył celom gospodarczym, związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Wnioskiem w sprawie objęto wyłącznie część działki ewidencyjnej nr (...). Zespół pałacowo-parkowy podlega szerszej ochronie prawnej. Konkludując - pomiędzy przedmiotowym zespołem pałacowo-parkowym, wchodzącym w skład byłego majątku ziemskiego B., w granicach oznaczonych wypełnieniem koloru żółtego na mapie, sporządzonej przez geodetę uprawnionego L. P., stanowiącej załącznik do niniejszej decyzji i jej integralną część, o obszarze (...) ha, a pozostałą częścią majątku ziemskiego "Dobra Ziemskie B." - nigdy nie istniał związek funkcjonalny uzasadniający twierdzenie, że pałac mógł być wykorzystany na cele reformy rolnej, do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, czy sadowniczej. Z akt nie wynika bowiem, ażeby pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą nieruchomością ziemską zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie. Zespół pałacowo-parkowy w B. stanowił terytorialnie wydzieloną część majątku ziemskiego, stanowiącego przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własność Z. R. i pełnił wyłącznie funkcję mieszkalno-rezydencjalną. Zarówno charakter zabudowań, jak i ich przeznaczenie pozwalają na wyodrębnienie w sposób zdecydowany części dworsko - parkowej i części gospodarczej majątku "Dobra Ziemskie B.". Produkcja rolnicza, z której dochody były wykorzystywane na utrzymanie pałacu i rodziny właściciela majątku, była prowadzona w części gospodarczej. Oczywistym jest, że właściciel miał decydujący głos w sprawach związanych z funkcjonowaniem prowadzonego gospodarstwa rolnego. Jako właściciel miał również prawo czerpać pożytki z uprawionej przez niego ziemi. Nie zmienia to jednak faktu, że funkcjonowanie gospodarstwa rolnego nie było uzależnione od funkcjonowania przedmiotowego zespołu pałacowo-parkowego. Decyzja Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2015 r. Jest zatem prawidłowa co do meritum. Biorąc jednak pod uwagę, że organ odwoławczy określił przebieg granic i powierzchnię tego zespołu dworsko-parkowego bardziej precyzyjnie niż organ I instancji dla zapewnienia czytelności rozstrzygnięcia zaskarżoną decyzję należało uchylić i orzec co do istoty w sposób odpowiadający rozstrzygnięciu organu I instancji, ale z wykorzystaniem innego załącznika graficznego.

Skarga na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł Powiat (...) (dalej: skarżący) zaskarżając ją w całości.

Zaskarżonej decyzji zarzucił:

I. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. błędną wykładnię art. 2 ust. 1 lit. e w związku z art. 1 ust. 2 lit. d dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) i § 44 pkt 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) wyrażającą się w przyjęciu, iż dekret o reformie rolnej dotyczył tylko tych nieruchomości albo ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej:

II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

1) art. 80 k.p.a. w związku z art. 84 § 1 k.p.a. oraz § 75 pkt 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych I Administracji z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie standardów technicznych wykonywania geodezyjnych pomiarów sytuacyjnych i wysokościowych oraz opracowywania i przekazywania wyników tych pomiarów do państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego (Dz. U. z 2011 r. Nr 263, poz. 1572) poprzez oparcie rozstrzygnięcia o niepodleganiu nieruchomości działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej o mapę nie spełniającą wymogów dla map do celów prawnych w rozumieniu § 75 pkt 1 ww. rozporządzenia;

2) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego w zakresie powiązań o charakterze funkcjonalnym, łączących zespół dworsko-parkowy będący przedmiotem zaskarżonej decyzji z pozostałą częścią majątku ziemskiego i w konsekwencji oparcie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia na okolicznościach, które nie zostały udowodnione.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm prawem przepisanych.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i przepisami prawa procesowego obowiązującymi w dacie jego wydania.

Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając przedmiotową sprawę według wskazanych wyżej kryteriów, sąd doszedł do przekonania, że skarga nie jest uzasadniona, a zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Materialnoprawną podstawę kwestionowanej decyzji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zgodnie z treścią powołanego przepisu na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw p., p. i s., jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Z powołanego przepisu wprost wynika, że dotyczy on tylko nieruchomości ziemskich, tj. nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej (zob. uchwała NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. I OPS 3/10, https://orzeczenia.nsa.gov.pl) a, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, również nieruchomości, które pozostawały w związku funkcjonalnym z taką nieruchomością.

Zaznaczyć w tym miejscu trzeba, że w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 (ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie prezentowany jest pogląd na temat znaczenia tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, że rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały o sygn. akt I OPS 3/10. Nie może zatem budzić wątpliwości, że konieczne jest każdorazowo badanie istnienia wskazanego "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości, jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego poddziałanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Termin "związek funkcjonalny" nie posiada definicji legalnej. Z kolei, w licznych orzeczeniach sądów administracyjnych sprecyzowano, że "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Nie jest to relacja jednostronnej zależności lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku (por. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1438/16, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dla wykazania istnienia "związku funkcjonalnego" nie mają znaczenia powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (por. wyrok NSA z dnia 19 września 2000 r., sygn. akt IV SA 451/00, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Prezentowany jest bowiem pogląd, że o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie decyduje brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, a wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie. Wystarczy wykazanie, że część dworska nie należy do części folwarcznej, lecz stanowi integralną część parku, mimo nieoddzielenia ogrodzeniem ze wszystkich stron, zamieszkiwania właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, a nawet mimo korzystania przez niego i rodzinę z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski oraz utrzymywania części rezydencjalnej z dochodów pochodzących z majątku rolnego (por. wyrok NSA z dnia 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08). Natomiast dla istnienia "związku funkcjonalnego" istotne może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - czy na terenie części rezydencjalnej czy też poza nią (por. wyrok NSA z dnia 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08) i miejsce gdzie rządca przyjmował interesantów (zob. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1438/16). Istotne może być też ustalenie, że w części mieszkalnej pałacu czy dworu znajdował się także np. kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.) (zob. wyrok NSA z dnia 10 października 2019 r., sygn. akt I OSK 246/18).

Należy także podkreślić, że sprawa była już trzykrotnie przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie tj. w wyroku z dnia 18 grudnia 2006 r., 9 marca 2011 r. oraz 8 listopada 2017 r. a także Naczelnego Sądu Administracyjnego 15 lutego 2019 r. Stosownie więc do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Związanie oceną prawną jest wyłączone tylko w przypadku zmiany stanu prawnego, na tle którego została ona sformułowana oraz w przypadku ustalenia przez organy orzekające nowych okoliczności faktycznych w sprawie, nieznanych uprzednio sądowi administracyjnemu przy wydawaniu orzeczenia, a mających istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia.

W rozpatrywanej sprawie nie zaistniały jednak okoliczności wyłączające związanie oceną prawną zawartą w powołanych wyrokach, a organy orzekające ostatecznie zastosowały się do zawartych w tych wyrokach oceny prawnej i wytycznych co do dalszego postępowania.

I tak w powołanym wyroku z dnia 18 grudnia 2006 r. Sąd zaznaczył, że "twierdzenia organu naczelnego o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym w B. a pozostałą częścią majątku poprzez osobę właściciela oraz o trudnym do wyobrażenia prawidłowym funkcjonowaniu nieruchomości ziemskiej bez ośrodka centralnego i na odwrót, nie zostały poparte żadnym materiałem dowodowym. Sąd podkreślił, że organ administracji nie wskazał, na podstawie jakich dowodów uznał istnienie związku funkcjonalnego. Nie ustalił m.in. kto zarządzał majątkiem i czy nieruchomość ta faktycznie stanowiła ośrodek majątku ziemskiego, czy też pełniła jedynie funkcje mieszkalne co skutkowałoby stwierdzeniem, że nie miała charakteru nieruchomości ziemskiej. Wskazując na istnienie związku funkcjonalnego organ nie odniósł się do twierdzeń wnioskodawcy, co do tego, że przedmiotowy zespół znajdował się na odrębnej nieruchomości, co mają potwierdzać zapisy w wykazie hipotecznym. Sąd nie podzielił natomiast poglądu skarżących co do tego, że fakt, iż przedmiotowa nieruchomość została w części przeznaczona na cele Państwowego Domu Dziecka a zatem cele nie przewidziane w dekrecie przemawia za tym, że nieruchomość będąca przedmiotem wniosku nie podpadała po działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd podniósł, że brak jest postaw prawnych do twierdzenia, że nierozdysponowanie nieruchomością na cele wskazane w dekrecie skutkuje samo przez się uznaniem, że dana nieruchomość nie podpada poddziałanie tego dekretu, skoro rozdysponowanie (lub nie) faktycznie następowało w terminie znacznie późniejszym niż wejście w życie dekretu i przejście nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa ex lege. W wytycznych Sąd wskazał, że rozpoznając ponownie sprawę organy administracji wyjaśnią należycie czy istniał związek funkcjonalny i gospodarczy pomiędzy przedmiotowym zespołem a pozostałą częścią nieruchomości, odnosząc się również do zarzutów skarżących zawartych zarówno w odwołaniu jak i w skardze do Sądu. Ustalenia te winny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji wskazującej także dowody, w oparciu o które organ wydał decyzję."

W wyroku z 9 listopada 2011 r. Sąd z kolei wskazał, że "organy obu instancji nie wykazały, czy majątek ziemski w B. mógł funkcjonować bez wnioskowanej przez skarżących części pałacowo-parkowej, poprzestając na obszernym wyjaśnieniu niemożliwości funkcjonowania części pałacowo-parkowej bez pozostałej części o charakterze bezsprzecznie rolniczym. Szczególnie organ odwoławczy wskazał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji na istnienie związku funkcjonalnego wtedy, gdy bez zespołu dworsko-parkowego gospodarstwo rolne nie mogłoby prawidłowo funkcjonować. Jakkolwiek więc organ odwoławczy wskazał m.in., że prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez ośrodka centralnego nie byłoby możliwe, to jednak twierdzenie to przez organy obu instancji nie zostało poparte stosownymi dowodami wedle wskazań Sądu wyrażonych w wyroku z dnia 18 grudnia 2006 r. W tym zakresie organy orzekające przeprowadziły jedynie wywód myślowy odmawiając przy tym jakiegokolwiek znaczenia okoliczności zatrudnienia w majątku "rządcy" do bieżącego zarządzania majątkiem, co do którego nie zostało wykazane, aby zamieszkiwał w budynku pałacowym. Brak wykazania stosownymi dowodami niemożliwości funkcjonowania części rolniczej bez części pałacowo-parkowej zdaniem Sądu stanowiło naruszenie art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i to w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro od ustalenia tej okoliczności, wskazanej przez Sąd w wyroku z dnia 18 grudnia 2006 r., zależy ocena istnienia współzależności warunkującej związek funkcjonalny pomiędzy obiema częściami majątku w B.".

Z kolei w wyroku z dnia 8 listopada 2018 r. Sąd wskazał na konieczność przeprowadzenia wnioskowanego przez stronę - powiat dowodu w zakresie przesłuchania świadka - F. M.

Ponownie rozpoznając sprawę organy dokonały analizy całokształtu zgromadzonego w sprawi materiału dowodowego. Na podstawie zgromadzonego w aktach materiału dowodowego tj. dokumentów ale i zeznań świadków biorąc pod uwagę wskazania zawarte w opisanych wyżej orzeczeniach organy ustalały zarówno istnienie związku funkcjonalnego jak i badały czy zarząd majątkiem był wykonywany z dworu, ustalały gdzie mieszkał zarządca i czy faktycznie wykonywano zarząd nad całym majątkiem czy też nad jego częścią gospodarczą. Na podstawie uzyskanej z Urzędu Ochrony Zabytków w (...) dokumentacji dotyczącej pałacu w B. ustalono, że obecny pałac powstał w 1791 r., a po wojnie znajdował się w nim dom dziecka. Z kolei na podstawie wytworzonego w 1987 r. przez Pracownię Dokumentacji Naukowo-Historycznej na zlecenie Biura Dokumentacji Studium historyczno-urbanistyczne" (mgr M. N.; W. R.), ustalono, że "wnętrze pałacu jest przebudowane. Jednakże oczywistą cechą rozplanowania jest reprezentacyjny hall na osi, a od strony ogrodu sala balowa zamknięta wielobocznie". Na podstawie karty ewidencyjnej zabytku ustalono z kolei, że remont całego budynku miał miejsce w latach 60-tych XX wieku, kiedy to pałac gruntownie przebudowano na pokoje, usytuowane wzdłuż korytarza po obu jego stronach. Na tej podstawie organ stwierdził, że obecny rzut pałacu nie odwzorowuje dawnego wnętrza i z jego układu niemożliwe jest ustalenie, czy znajdowało się w nim pomieszczenie spełniające funkcję biura/kancelarii. Natomiast w karcie ewidencyjnej zabytku jako przeznaczenie pierwotne pałacu oznaczono funkcję mieszkalno-reprezentacyjną. Organ wyciągnął także zasadny wniosek, że zgromadzona dokumentacja nie potwierdza, że w majątku znajdowała się rządcówka, bądź inny budynek, który spełniał podobną funkcję. Spisany w dniu (...) listopada 1950 r. protokół w resztówce parcelacyjnej B. w sprawie dewastacji budynków i ogólnego zagospodarowania resztówki wymienia budynki gospodarcze znajdujące się w pobliżu zespołu pałacowo-parkowego. Oprócz pałacu w protokole mowa jest także o stajni murowanej, budynku murowanym o potrójnej kondygnacji, spichrzu murowanym, stodole murowanej, stodole drewnianej, oborze murowanej oraz mleczarni. Budynki znajdujące się w majątku wymienia również spisany w dniu (...) czerwca 1950 r. protokół z oględzin resztówki B. Podaje on łącznie (...) obiekty mieszkalne i gospodarcze, wśród których brak jest rządcówki. Podobnie rządcówki brak jest wśród licznie wymienionych budynków w protokole przekazania resztówki po rozparcelowanym majątku B., sporządzonym w dniu (...) maja 1945 r. Nie ma go też naniesionego na plan zespołu dworskiego w B., sporządzony przy okazji wydawania decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w (...) z dnia (...) września 1977 r., nr (...) w sprawie wpisania dobra kultury pn. "B. woj. L., gm. W. do rejestru zabytków. Budynku takiego nie wskazano również podczas oględzin majątku, z których sporządzono protokół z dnia (...) października 2008 r. Z uwagi na fakt, że materiał dowodowy w postaci dokumentów nie pozwolił na uzyskanie informacji dotyczących zarządu i zarządcy przedmiotowej nieruchomości organ odwołał się do zeznań przesłuchanych w sprawie świadków. Z zeznań tych szczegółowo opisanych przez organ wynika, że przed wybuchem II wojny światowej całością majątku zarządzał administrator, który mieszkał poza granicami zespołu pałacowo-parkowego. Wynika to z zeznań A. i K. R. jak i K. S. oraz R. K. Wbrew stanowisku skarżącego zeznania te są spójne i logiczne i brak jest podstaw aby je zakwestionować. Organ szczegółowo opisał zarówno zeznania świadków jak i wskazał źródło ich wiedzy. Z zeznaniami tych świadków spójne są również zeznania F. M., który, jak wskazał, przed wojną "kolegował się z chłopcami, którzy mieszkali w majątku B.", a ich rodzice byli tam zatrudnieni. Potwierdził on, że w samym pałacu mieszkali: właściciel wraz z rodziną, służba, nianie i guwernantka. Ponadto zaznaczył na mapie budynki gospodarcze, które ulokował poza zespołem pałacowo-parkowym oraz zaprzeczył, że w parku prowadzono jakąkolwiek działalność rolniczą. Zdaniem F. M. w majątku zatrudniony był przed wojną zarządca o nazwisku G., nie wie jednak gdzie on mieszkał. Bezpośrednie polecenia pracownikom rolnym i zatrudnionym w gospodarstwie miał wydawać zarządca G. oraz k. i połowy. Świadek uważa, że w majątku "musiało być jakieś biuro", ale nie potrafi go zlokalizować. Zeznania te zostały także potwierdzone w oświadczeniu złożonym przez Z. B. i korespondują z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. We wspomnianym oświadczeniu Z. B., wskazała że "gospodarstwem rolnym zarządzał zarządca i k., który rozdzielał ludzi do poszczególnych prac i był za nich odpowiedzialny. K. z którym mieszkaliśmy i który był moim dziadkiem oraz inne rodziny pracowników dworskich zamieszkiwały w dużym piętrowym czworaku". Nie "orientuje się jak wszystko funkcjonowało". Nie wie jak się nazywał zarządca i gdzie mieszkał, natomiast - jej zdaniem - właściciel majątku Z. R. nie mógł sam zarządzać gospodarstwem ponieważ pracował w L. Oświadczenie to jest spójne z zeznaniami świadków: S. K. i M., a także z zeznaniami wnioskodawców. Skarżący nie przedstawił żądnych dowodów wiarygodność tych zeznań i tego oświadczenia podważających. Zatem zeznania świadków nie potwierdziły istnienia związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo-parkowym a gospodarczą częścią majątku. Dowodów ten wniosek podważających nie złożył także skarżący powiat. Zarzuty sformułowane w skardze stanowią wyłącznie polemikę z prawidłowymi ustaleniami organów, zaś analiza zeznań świadków dokonana przez skarżącego i przytoczona w skardze jest wybiórcza. Skarżący cytuje w uzasadnieniu skargi wyrwane z kontekstu fragmenty zeznań np. R. K. i dokonuje oczekiwanej przez siebie ich oceny.

Reasumując należy wskazać, że organ prawidłowo ustalił, że właściciel majątku B. nie prowadził bezpośrednio nadzoru nad pracami w części gospodarczej tego majątku. Materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, że pałac pełnił funkcje mieszkalne i reprezentacyjne i brak jest dowodów świadczących o tym aby znajdowało się w nim biuro zarządcy lub aby to właściciel zarządzał całym majątkiem. Z dowodów tych organ wyciągnął prawidłowy wniosek, że w majątku zatrudnione były osoby - inne niż właściciel - do sprawowania bezpośredniego zarządu nad gospodarstwem. Na terenie zespołu pałacowo-parkowego znajdował się wyłącznie pałac oraz park. Z przeprowadzonych w trakcie postępowania administracyjnego ustaleń wynika, że na tym terenie zachował się częściowo starodrzew, który stanowił i stanowi naturalną granicę zespołu pałacowo - parkowego. Znajdują się też elementy małej architektury, jak altanki, czy plac zabaw. Poza parkiem zlokalizowane są budynki gospodarcze, które nie są objęte wnioskiem. Zespół pałacowo-parkowy był wyodrębniony od reszty majątku i nie był z nim w żaden sposób powiązany, pełnił bowiem wyłącznie funkcję mieszkalno-reprezentacyjną (stanowił siedlisko mieszkalne i wypoczynkowe właściciela majątku i jego rodziny). Z przedstawionych dowodów wynika jednoznacznie, że zespół pałacowo-parkowy nie służył celom gospodarczym związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Dowody te są spójne, logiczne i wzajemnie się uzupełniają. Organ zasadnie podniósł, że przyjęcie, że brak w sprawie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym położonym na części działki nr (...) w miejscowości B., gm. W., powiat I., o obszarze (...) ha, w granicach oznaczonych przez powołanego przez organ odwoławczy biegłego żółtym wypełnieniem na kopii mapy ewidencyjnej, stanowiącej integralną część decyzji, a pozostałym majątkiem ziemskim jest uzasadnione również w świetle decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w (...) z dnia (...) września 1977 r. nr (...) nr rejestru Dział (...) w sprawie wpisania zespołu parkowo-dworskiego w B., gm. W. w granicach zakreślonych na planie będącym integralną częścią decyzji, jako dobra kultury do rejestru zabytków województwa I. Do rejestru zabytków wpisano tą decyzją wchodzący w skład zespołu: dwór klasycystyczny wzniesiony w 1791 r., park krajobrazowy założony równocześnie z budową pałacu, na bazie wcześniejszych założeń, zamkowego i dworskiego oraz zespół budynków gospodarczych tj. dwie obory z łącznikiem i bramkami oraz spichlerz, wzniesione na przełomie XIX i XX w. Uzasadniając decyzję wskazano, że zespół parkowo-dworski w B. stanowi dobrze zachowane założenie przestrzenne o charakterze obronnym wkomponowane w naturalny krajobraz, w którym zachowały się budynki o różnej funkcji użytkowej oraz pomnikowe okazy drzew rzadkich. Prawidłowo przyjął organ, że do takiego wniosku prowadzą także inne dowody z dokumentów: plan sytuacyjny gm. W. z legendą, szkic: "Dwór i park w B.", dokumentacja Ośrodka Dokumentacji Zabytków w (...) (karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa z wkładkami), dotycząca "Pałacu w B. - Państwowego Zakładu Wychowawczego" oraz dokumentacja opracowana na zlecenie Biura Dokumentacji Zabytków w (...) przez Pracownię Konserwacji Zabytków Oddział w (...) - Pracownię Dokumentacji Naukowo-Historycznej pn. "B. woj. L., gm. W. - Studium historyczno-urbanistyczne" (mgr M. N.; W. R.) z roku 1987, a także opracowanie autorstwa B. K. "Folwarki L. Historia rozwoju i zabudowy" Politechnika (...); L. 2012 r. Prawidłowe jest stanowisko organu, że wskazane dowody wyłączają przyjęcie, że zespół pałacowo-parkowy w B., położony w miejscowości B. na części działki nr (...), w granicach oznaczonych przez biegłego żółtym wypełnieniem na kopii mapy ewidencyjnej, stanowiącej integralną część decyzji, o obszarze (...) ha, - służył celom gospodarczym, związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Organ poprawnie wskazał, że pomiędzy przedmiotowym zespołem pałacowo-parkowym, wchodzącym w skład byłego majątku ziemskiego B., w granicach oznaczonych wypełnieniem koloru żółtego na mapie, sporządzonej przez geodetę uprawnionego L. P., stanowiącej załącznik do niniejszej decyzji i jej integralną część, o obszarze (...) ha, a pozostałą częścią majątku ziemskiego "Dobra Ziemskie B." - nigdy nie istniał związek funkcjonalny uzasadniający twierdzenie, że pałac mógł być wykorzystany na cele reformy rolnej, do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, czy sadowniczej. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie wynika bowiem, ażeby pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą nieruchomością ziemską zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie. Zespół pałacowo-parkowy w B. stanowił terytorialnie wydzieloną część majątku ziemskiego, stanowiącego przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własność Z. R. i pełnił wyłącznie funkcję mieszkalno-rezydencjalną. Zarówno charakter zabudowań, jak i ich przeznaczenie pozwalają na wyodrębnienie w sposób zdecydowany części dworsko - parkowej i części gospodarczej majątku "Dobra Ziemskie B.". Produkcja rolnicza, z której dochody były wykorzystywane na utrzymanie pałacu i rodziny właściciela majątku, była prowadzona w części gospodarczej. Oczywistym jest, że właściciel miał decydujący głos w sprawach związanych z funkcjonowaniem prowadzonego gospodarstwa rolnego. Jako właściciel miał również prawo czerpać pożytki z uprawionej przez niego ziemi. Nie zmienia to jednak faktu, że funkcjonowanie gospodarstwa rolnego nie było uzależnione od funkcjonowania przedmiotowego zespołu pałacowo-parkowego.

Należy podkreślić, że dokonując oceny zaistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parowym a częścią rolniczą majątku, należy zwrócić uwagę, że tego rodzaju związek zakłada wzajemną zależność pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a resztą majątku przeznaczoną na cele ściśle rolnicze prowadzącą do tego, że bez części dworskiej część rolna nie mogła funkcjonować. Tak rozumianej zależności w sprawie, w ocenie Sądu, stwierdzić nie sposób, co zasadnie ustaliły organy. Na terenie dworu i otaczającego go parku żadna działalność o charakterze rolniczym nie była prowadzona, a same zabudowania dworskie i gospodarcze były od dworu oddzielone kompozycyjnie. Z zebranych dowodów nie wynika, aby administrator, rządca lub inni pracownicy mieszkali na terenie owego zespołu. Zamieszkiwania rządcy na terenie dworu nie potwierdzają żadne zgromadzone w sprawie dowody - ani z dokumentów ani z zeznań świadków - szczegółowo przeanalizowanych i opisanych przez organ. Dowodu takiego również nie przedłożył skarżący powiat. Jak zasadnie wskazałorgan o takim związku nie przesądza fakt, że właściciel miał decydujący głoś czy czerpał pożytki z części gospodarczej.

Ustalenie zatem przez Ministra, że część nieruchomości dawnego majątku B. stanowiąca zespół parkowo-dworski, w granicach aktualnej działki nr (...) nie podlegała poddziałanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, zdaniem Sądu, odpowiada prawu, a zarzut naruszenia tego przepisu pozbawiony jest usprawiedliwionych podstaw.

W ocenie Sądu, wbrew temu co twierdzi skarżący, stan faktyczny w kluczowych dla podjęcia rozstrzygnięcia elementach został ustalony w sposób prawidłowy i znajduje oparcie w dokumentach zgromadzonych w aktach, których ocena dokonana przez organy nie nosi znamion dowolności. W ocenie Sądu organy wykonały także zalecenia wskazane w wyrokach Sądu, dokonując szczegółowej analizy zgromadzonych w sprawie dokumentów. Przeprowadziły także dowód z opinii biegłego geodety uprawnionego o sporządzenie opinii w celu ustalenia granic nieruchomości, objętych żądaniem następcy prawnego byłego właściciela, w kontekście pokrywania się ich z granicami działek wchodzących w skład zespołu dworsko-parkowego. Mapa stanowiąca załącznik do opinii została sporządzona na podstawie mapy ewidencyjnej przez geodetę uprawnionego i w sposób precyzyjny określa przebieg granic i powierzchnię zespołu dworsko - pałacowego. Do mapy biegły załączył opis, w którym wartość karlometryczną poszczególnych dokumentów oraz ocenił przebieg naturalnych granic zespołu w chwili obecnej. Na podstawie szczegółowo określonych punktów załamania granic zespołu obliczył jego dokładną powierzchnię. Biegły wskazał zastosowana metodologię pracy, sposób doboru i wykorzystania dokumentów. Opinia ta zasadnie została uznana przez organ za rzetelną, logiczną, należycie udokumentowaną. Opinia ta mogła służyć do określenia granic i powierzchni zespołu dworsko - parkowego w B.

Brak jest również podstaw do podważenia kompletności zgromadzonego przez orzekające w sprawie organy materiału dowodowego. Przepis art. 7 k.p.a. stanowi, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwiania sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zasada prawdy obiektywnej wyrażona w art. 7 k.p.a., znajduje swoje odzwierciedlenie również w realizacji obowiązku zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sprawie, która wyrażona została w art. 77 § 1 k.p.a. Nałożony w art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek wyczerpującego zebrania materiału dowodowego zobowiązuje organ do czynnego działania w postępowaniu wyjaśniającym, polegającego na poszukiwaniu dowodów pozwalających na dojście do prawdy obiektywnej. W myśl powołanych przepisów inicjatywa w postępowaniu dowodowym należy nie tylko do organu administracji, ale też do stron, które powinny zgłaszać wnioski dowodowe, zwłaszcza, gdy wywodzą z tego korzystne dla siebie skutki prawne. Skarga natomiast nie wskazuje obecnie materiału dowodowego, który powinien zostać wzięty pod uwagę a którego orzekające w sprawie organy nie uwzględniły. Dlatego też, uznać również należy, że orzekające w sprawie organy, stosownie do wymogu art. 80 k.p.a. istotną w niniejszej sprawie okoliczność oceniły na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Tym samym nieskuteczny jest zarzut naruszenia art. 7 art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.