I SA/Wa 2350/15 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2459515

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 marca 2016 r. I SA/Wa 2350/15

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.).

Sędziowie WSA: Marta Kołtun-Kulik, Gabriela Nowak.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 marca 2016 r. sprawy ze skargi E. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia (...) października 2015 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta W. z dnia (...) marca 2015 r. nr (...).

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...) października 2015 r., nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta W. z dnia (...) marca 2015 r., nr (...).

Zaskarżone orzeczenie zostało wydane w oparciu o następujący stan faktyczny sprawy.

E. Z. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem W. T., który zalicza się do znacznego stopnia niepełnosprawności, a niepełnosprawność istnieje od (...) roku życia.

Prezydent W. ww. decyzją z dnia (...) marca 2015 r. odmówił E. Z. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem W. T.

Organ I instancji uzasadnił, że wniosek nie spełnia warunków wskazanych w przepisie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114, z późn. zm.), ponieważ niepełnosprawność ojca wnioskodawczyni powstała po 57 roku życia.

Organ wskazał ponadto, że posiada wiedzę, iż powyższy przepis był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 orzekł o niezgodności art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności z art. 32 ust. 1 Konstytucji, lecz zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, odnoszącym się do skutków ww. rozstrzygnięcia, wyrok nie oznacza usunięcia wskazanego kryterium z ustawy i podstawy do uchylenia decyzji, które już przyznały prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie kreuje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa.

Od tej decyzji w przepisanym prawem terminie odwołanie złożyła E. Z., podnosząc konieczność sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem i wnosząc o przyznanie świadczenia.

Decyzją z dnia (...) października 2015 r., nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta W. z dnia (...) marca 2015 r., nr (...).

Kolegium uzasadniło, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Powołując wskazany powyżej przepis wskazało, że niepełnosprawność ojca wnioskodawczyni jest znaczna i powstała po ukończeniu 25 roku życia.

Podniosło również, że ustawodawca w 2012 r. znowelizował ustawę o świadczeniach rodzinnych i dokonał w niej zmian. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało ograniczone i przyznane wyłącznie osobom, które sprawują opiekę nad osobami legitymującymi się stosownymi orzeczeniami o niepełnosprawności, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Wszystkie osoby, sprawujące opiekę nad osobą niepełnosprawna w stopniu znacznym, która to niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia, mogą się starać wyłącznie o specjalny zasiłek opiekuńczy. Jednakże - inaczej, niż w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego - specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje tylko osobom, które rezygnują z zatrudnienia.

Ponadto wskazał o, że z dniem 23 października 2014 r. art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Wyrok ten nie spowodował zmian w ustawie, wobec czego wiąże ona organu administracji, w tym także Kolegium.

E. Z. złożyła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zaskarżając orzeczenie Kolegium.

Skarżąca wskazała, że decyzja jest niezgodna z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Podniosła, że odmówiono jej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na ojca W. T., choć ma znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga stałej opieki w codziennym życiu. Nie jest w stanie samodzielnie egzystować. Udokumentowane jest to w wydanym na stałe, orzeczeniu o niepełnosprawności z dnia 31 października 2014 r.

Naruszone zostały przepisy prawa przez niewłaściwe ich zastosowanie, bowiem art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w punkcie 1, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Jednocześnie w uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium potwierdziło, że stan faktyczny sprawy nie budził wątpliwości.

Skarżąca nadmieniła, że ze względu na konieczność sprawowania codziennej opieki, nie jest w stanie podjąć pracy i w konsekwencji pozbawiona jest jakichkolwiek dochodów. Jej ojciec mieszka ze swoją matką, tj. osobą w wieku 90 lat, stale leżącą i nie poruszającą się samodzielnie - nad którą wnosząca skargę, także sprawuję opiekę.

Wskazując na powyższe zarzuty wniosła o zmianę lub uchylenie zaskarżonej decyzji, o zasądzenie wypłaty należnego świadczenia pielęgnacyjnego za okres do dnia 17 lutego 2015 r. oraz wypłaty ustawowych odsetek od zaległości.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...), odpowiadając na skargę, wniosło o oddalenie skargi podnosząc, że wyjaśniło przyczyny podjęcia odmownej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., zwanej dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności.

Istotnym dla rozpoznania niniejszej sprawy jest rozważenie, czy spełnione zostały ustawowe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Materialnoprawną podstawę dla wydania przedmiotowych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r., a w szczególności art. 17 ust. 1, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału, na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 ww. przepisu, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.).

Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia; 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Zgodnie z regulacją art. 17 ust. 5 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:

1)

osoba sprawująca opiekę:

a)

ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego;

b)

ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego;

2)

osoba wymagająca opieki:

a)

pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b)

została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3)

na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;

4)

członek rodziny osoby sprawującej opiekę ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, specjalnego zasiłku opiekuńczego świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna;

5)

na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub prawo do świadczenia pielęgnacyjnego;

6)

na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Nabycie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego uzależnione jest więc z jednej strony od spełnienia szeregu przesłanek, wynikających z art. 17 ust. 1, ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. oraz z drugiej strony od niewystąpienia przesłanek negatywnych, o których mowa w ust. 5 tego przepisu.

W sprawie niniejszej Samorządowe Kolegium Odwoławcze aprobując w całości decyzję odmowną organu I instancji uznało, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż data powstania niepełnosprawności W. T. - ojca Skarżącej E. Z., nie powstała w okresie określonym tym przepisem. Niespełnienie przesłanki z tego przepisu skutkowało zatem odmową przyznania świadczenia.

Kluczowym dla rozpoznania tej sprawy jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13, w którym stwierdzono, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał podkreślił, że grupę podmiotów podobnych, które powinny być traktowane równo wobec prawa, tworzą osoby obowiązane alimentacyjnie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad najbliższą osobą niepełnosprawną. Na skutek poddanej kontroli regulacji dochodzi do odmiennego ukształtowania sytuacji prawnej opiekunów dorosłych osób niepełnoprawnych od sytuacji opiekunów niepełnosprawnych osób małoletnich, co pozbawione jest konstytucyjnego uzasadnienia.

Z mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą one w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Art. 145a § 1 k.p.a. stanowi, że gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja, można żądać wznowienia postępowania. Z kolei w myśl art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a., naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego obliguje sąd do uchylenia objętego skargą aktu.

Wbrew stanowisku Kolegium wyrażonemu w treści zaskarżonej decyzji, Sąd przy ocenie zgodności z prawem skarżonego aktu nie może pominąć orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego jako elementu kształtującego poddany tej ocenie stan prawny. Z dniem ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, kwestionującego zgodność z Konstytucją RP określonych uregulowań prawnych, następuje obalenie domniemania ich konstytucyjności, co oznacza, że nawet w razie odroczenia mocy obowiązującej badanego aktu normatywnego, sądy nie powinny stosować podważonych regulacji, które już od chwili rozpoczęcia ich obowiązywania były niezgodne z prawem. Stanowisko powyższe nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądowym, w którym podkreśla się, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z ustawą zasadniczą ma taki charakter od momentu jego wejścia w życie, a fakt ten musi być brany pod uwagę przy kontroli aktu administracyjnego. Orzeczenie Trybunału w zakresie obowiązywania prawa wywiera zatem skutki na przyszłość, ale w zakresie stosowania odnosi skutek retroaktywny, wpływając na ocenę prawną stanów faktycznych powstałych w okresie poprzedzającym wejście w życie orzeczenia Trybunału (wyrok NSA z dnia 7 czerwca 2013 r., I OSK 1178/12, wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 2014 r., I OSK 2296/12, publ.: cbois).

Skoro więc Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z Konstytucją RP we wskazanym wyżej zakresie, zaś organy, odmawiając przyznania świadczenia, rozstrzygnęły na podstawie przepisu uznanego za niekonstytucyjny, to na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. w związku z art. 145a § 1 k.p.a. należało wyeliminować z obrotu prawnego zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.