I SA/Wa 2118/19 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3078360

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 czerwca 2020 r. I SA/Wa 2118/19

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj.

Sędziowie WSA: Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Bożena Marciniak (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi (...) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w (...) z dnia (...) sierpnia 2019 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z (...) sierpnia 2019 r., nr (...), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...), po rozpatrzeniu odwołania A. G., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta (...) z (...) czerwca 2019 r., nr (...), o odmowie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz rozłożeniu tego świadczenia na raty.

Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym;

Decyzją z (...) września 2016 r., nr (...), Prezydent (...) przyznał A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na syna D. K. w wysokości (...) zł miesięcznie na okres od (...) października 2016 r. do (...) września 2017 r.

Decyzją z (...) maja 2018 r., nr (...), Prezydent (...) uznał za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie (...) zł za okres od (...) października 2016 r. do (...) października 2016 r. oraz za okres od (...) grudnia 2016 r. do (...) grudnia 2016 r. wypłacone na podstawie ww. decyzji z (...) września 2016 r. Jednocześnie zażądał zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie (...) zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wymagalności do dnia spłaty.

Decyzją z (...) lipca 2018 r., nr (...), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...) utrzymało powyższą decyzję w mocy.

Wyrokiem z 30 stycznia 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 1753/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. G. od decyzji z (...) lipca 2018 r.

Wnioskiem z (...) maja 2019 r. A. G. wystąpiła o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami wskazując na swoją trudną sytuację materialną.

Decyzją z (...) czerwca 2019 r., nr (...), Prezydent (...) odmówił A. G. umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości (...) zł wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty oraz rozłożył na raty nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości (...) zł wraz z odsetkami ustawowymi. Spłatę ww. należności organ rozłożył na 18 rat po (...) zł miesięcznie wraz z ustawowymi odsetkami oraz 19 ratę tytułem pozostałych do spłaty odsetek ustawowych liczonych od należności głównej.

Odwołanie od decyzji z (...) czerwca 2019 r.r. złożyła A. G.

Decyzją z (...) sierpnia 2019 r., nr (...), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...) utrzymało w mocy decyzję z (...) czerwca 2019 r. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ wskazał, że materialnoprawną podstawę jego wydania stanowiły przepisy ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2019 r. poz. 970), powoływanej dalej jako "ustawa". Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. W ocenie organu, wobec wydania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wyroku z 30 stycznia 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 1753/18, kwestia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie budzi zastrzeżeń w niniejszej sprawie, a skarżącą obciąża obowiązek jego zwrotu.

Organ przytoczył następnie treść art. 23 ust. 8 ustawy i zaznaczył, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Wskazał, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przy czym pod pojęciem "sytuacji rodziny" należy rozumieć sytuację finansową rodziny, w tym możliwości zarobkowe jej członków, skoro rozważeniu podlega umorzenie świadczeń pieniężnych. Należy więc oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym okoliczności jego powstania, a także biorąc pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu pobierania świadczeń, które z przyczyn niezależnych od świadczeniobiorcy uniemożliwiałyby mu zwrot długu.

Kolegium podniosło, że z akt sprawy wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z synem D. K. Skarżąca utrzymuje się z dochodów pozyskiwanych z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia oraz otrzymywanych świadczeń rodzinnych. Na rok szkolny 2018/2019 syn skarżącej otrzymał stypendium szkolne w wysokości (...) zł. Skarżąca posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, które jednak nie wyklucza jej możliwości zarobkowania. W zaspakajaniu codziennych potrzeb życiowych i w opłatach miesięcznych skarżącej pomagają rodzice. Organ podniósł, że choć sytuacja skarżącej jest trudna i może wymagać szeregu wyrzeczeń, to jednak nie może być uznana za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Trudna sytuacja materialna danej rodziny sama przez się nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna", a więc sytuacja nadzwyczajna, której nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacja nagła, niespodziewana. Taka zaś sytuacja nie występuje w niniejszej sprawie. Niemniej jednak, w ocenie Kolegium, organ pierwszej instancji uwzględniając sytuację rodzinną skarżącej zasadnie uznał, że jednorazowa splata całości orzeczonej do zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia może spowodować pogorszenie funkcjonowania rodziny i orzekł o rozłożeniu na raty nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w (...) wniosła A. G. podnosząc, że jest niezgodna z prawem i zasadami współżycia społecznego. Zdaniem skarżącej, organ odwoławczy nie dokonał żadnej oceny wskazanych w odwołaniu naruszeń, a w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zupełnie nie odniósł się do przepisów, których naruszenie podniosła. Z uzasadnienia decyzji zupełnie nie wynika ocena działań procesowych organu pierwszej instancji obraz brak jest polemiki z jej twierdzeniami, czy wyjaśnień jej wątpliwości wskazanych w odwołaniu. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się do streszczenia sytuacji, w której się znajduje oraz cytowania orzeczeń sądów administracyjnych. Brak jest rozważań na temat materiału dowodowego. Ponadto skarżąca nie została poproszona o żadne wyjaśnienia ani o uzupełnienie dokumentacji.

W związku z powyższym, zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła te same uchybienia co podniesione w odwołaniu, tj. naruszenie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 23 ust. 8 w zw. z art. 1a ust. 1 pkt 1, art. 2 pkt 10, pkt 13, pkt 14. art. 9 pkt 1, art. 10, art. 12 ust. 1 i 2. art. 15 ust. 4 pkt 3f. art. 18, art. 19, art. 20, art. 22 ust. 1. art. 23 pkt 1, 5, 6, 7. art. 24, art. 25. art. 27 ust. 8, art. 31 ust. 1 ustawy, art. 104 k.p.a., a także rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. z 2010 r. Nr 123, poz. 836) - a również na podstawie przepisów art. 138 § 1 pkt 2 oraz § 2 k.p.a. Dodatkowo wskazała, że Kolegium nie wyjaśniło i nie uzasadniło swojej decyzji oraz nie zważyło materiału dowodowego. Ponadto podniosła, że jako podstawę prawną złożonego przez nią wniosku o umorzenie świadczenia nienależnie pobranego i obecnie skargi wskazuje przede wszystkim art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skarżąca podniosła również, że jej sytuacja rodzinna, zdrowotna i materialna uległa z przyczyn losowych znacznemu pogorszeniu.

Mając powyższe na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji pierwszej instancji, ewentualnie o zmianę obu decyzji poprzez umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...) wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w treści zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 23 czerwca 2020 r. pełnomocnik skarżącej oświadczyła, że z uwagi na COVID skarżąca utraciła zlecenia, zarejestrowała się jako bezrobotna, ale nie otrzymuje świadczeń, a niedawno zapadł w stosunku do niej wyrok zobowiązujący do zapłaty zaległego czynszu w kwocie (...) złotych

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 23 ust. 8 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 970), dalej zwanej "ustawą". W myśl powołanego przepisu organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji uznał, że choć sytuacja skarżącej jest trudna i może wymagać szeregu wyrzeczeń, to jednak nie może być uznana za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy. Organ ocenił również, że jednorazowa spłata całej orzeczonej do zwrotu należności może spowodować pogorszenie i zagrożenie dla funkcjonowania rodziny. Natomiast zwrot w formie ratalnej nie wpłynie znacznie na pogorszenie sytuacji materialnej, mimo że będzie wiązał się z koniecznością wyrzeczeń i rezygnacji z pewnych wydatków.

Powyższą ocenę organu pierwszej instancji podzielił w całości organ odwoławczy. Jednakże, zdaniem Sądu, akceptując powyższą ocenę organ odwoławczy niedostatecznie wnikliwie rozważył sytuację rodziny skarżącej w kontekście przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" zawartej w art. 23 ust. 8 ustawy. Wskutek powyższego, organ naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80, jak również art. 107 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, z późn. zm., dalej jako "k.p.a."), co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji ustalił, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z synem D., utrzymuje się z dochodów pozyskiwanych z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia oraz otrzymywanych świadczeń rodzinnych. Na rok szkolny 2018/2019 syn skarżącej otrzymał stypendium szkolne w wysokości (...) zł. Skarżąca posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, które jednak nie wyklucza możliwości zarobkowania. Organ ustalił również, że rodzinie skarżącej, po odliczeniu podstawowych wydatków (wskazanych w oświadczeniu skarżącej), takich jak energia, gaz, czynsz, internet i TV, telefon, ochrona zdrowia/leki, szkoła (łącznie (...) zł) pozostaje miesięcznie kwota (...) zł na codzienne wydatki. Ponadto, zgodnie z oświadczeniem skarżącej z 6 czerwca 2019 r., bieżące wydatki według deklaracji skarżącej to kwota (...) złotych, a w zaspakajaniu codziennych potrzeb życiowych i w opłatach miesięcznych pomagają skarżącej rodzice. Organ pierwszej instancji uznał, że sytuacja bytowa rodziny skarżącej jest ustabilizowana i nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy. Niemniej jednak jednorazowa spłata całości orzeczonej do zwrotu kwoty może spowodować pogorszenie funkcjonowania rodziny i z tego powodu organ uznał za zasadne rozłożenie nienależnie pobranego świadczenia na raty.

Powyższe ustalenia i ocenę organu pierwszej instancji podzielił w całości organ odwoławczy. Jednakże, w swoich rozważaniach dotyczących oceny sytuacji rodziny skarżącej i obiektywnej możliwości spłaty zadłużenia organ odwoławczy nie odniósł się w jakikolwiek sposób do podniesionej w odwołaniu okoliczności, że rodzice skarżącej są osobami w podeszłym wieku i "sami wiążą koniec z końcem" tj. cierpią na istotny niedostatek. W ocenie Sądu, niewyjaśnienie przez organ odwoławczy wskazanych w odwołaniu okoliczności, tj. tego że wiek rodziców skarżącej i ich sytuacja materialna nie pozwalają na realne wsparcie skarżącej w zaspakajaniu codziennych potrzeb życiowych i opłatach miesięcznych, mogło mieć istotny wpływ na ocenę sytuacji finansowej rodziny skarżącej w kontekście przesłanki zawartej w art. 23 ust. 8 ustawy.

W odwołaniu skarżąca podniosła również, że przy ocenie jej sytuacji organ nie uwzględnił faktu wydania, równolegle z zaskarżoną decyzją, decyzji z (...) czerwca 2019 r. zobowiązującej skarżącą do zwrotu kwoty (...) złotych wraz z odsetkami. Zdaniem Sądu, rację ma skarżąca, że nieodniesienie się przez Kolegium do powyższej okoliczności, i jej wpływu na obiektywną możliwość spłaty zadłużenia wynikającego z zaskarżonej decyzji, mogło mieć istotny wpływ na ocenę sytuacji finansowej rodziny skarżącej w kontekście przesłanki określonej w art. 23 ust. 8 ustawy.

Organ odwoławczy podzielił również ocenę organu pierwszej instancji, sformułowaną w oparciu o ustalenia o pozyskiwaniu przez skarżącą dochodów na podstawie umowy zlecenia oraz otrzymywaniu świadczeń rodzinnych, że sytuacja bytowa rodziny skarżącej jest ustabilizowana. W ocenie sądu w składzie orzekającym, nie można jednak mówić o ustabilizowanej sytuacji bytowej skarżącej, w sytuacji gdy jest ona zatrudniona na podstawie umowy zlecenia, która ze swojej natury nie ma tak trwałego charakteru jak umowa o pracę. Dodać trzeba, że na rozprawie w dniu (...) czerwca 2020 r. pełnomocnik skarżącej oświadczyła, że z uwagi na COVID skarżąca utraciła zlecenia, zarejestrowała się jako bezrobotna, ale nie otrzymuje świadczeń.

Z powyższego wynika, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy niedostatecznie wnikliwie rozważył sytuację rodziny skarżącej, w tym jej możliwości zarobkowe, w kontekście wynikającej z art. 23 ust. 8 ustawy przesłanki uzasadniającej umorzenie zadłużenia w całości lub w części. Organ odwoławczy nie odniósł się do podniesionych w odwołaniu zarzutów dotyczących trudnej sytuacji rodziców skarżącej i wynikającej z tego niemożności uzyskania realnego wsparcia finansowego z ich strony. Nie wyjaśnił również czy na możliwość spłaty zadłużenia wynikającego z zaskarżonej decyzji ma wpływ, i jakim zakresie, zobowiązanie skarżącej na podstawie równolegle wydanej decyzji do zwrotu kwoty (...) złotych wraz z odsetkami.

W ocenie Sądu, brak uwzględnienia w realiach niniejszej sprawy wszystkich opisanych wyżej okoliczności, istotnych z punktu widzenia prawidłowego rozpoznania przedmiotowej sprawy, prowadzi do wniosku, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80, jak również art. 107 § 3 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.), orzekł jak sentencji.

Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy uwzględni uwagi zawarte w niniejszym uzasadnieniu i wnikliwie rozważy sytuację rodziny skarżącej w kontekście wynikającej z art. 23 ust. 8 ustawy przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" uzasadniającej umorzenie zadłużenia w całości lub w części. Przy ocenie sytuacji rodziny skarżącej w kontekście wyżej wskazanej przesłanki organ uwzględni okoliczność, że rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 13 marca 2020 r. (Dz. U. z 2020 r. poz. 433) oraz rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 20 marca 2020 r. (Dz. U. z 2020 r. poz. 490) wprowadzono na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej stan zagrożenia epidemicznego, a następnie stan epidemii.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.