I SA/Wa 1957/18 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2718106

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 czerwca 2019 r. I SA/Wa 1957/18

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Dorota Apostolidis.

Sędziowie WSA: Jolanta Dargas (spr.), Bożena Marciniak.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi Gminy (...) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) sierpnia 2018 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) sierpnia 2018 r. nr (...) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody (...) z dnia (...) października 2017 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:

Wnioskiem z dnia 11 czerwca 2015 r. E. K. zwróciła się do Wojewody (...) o wydanie decyzji na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 z późn. zm.), stwierdzającej, że nieruchomość położona we wsi C., w gminie M., oznaczona w ewidencji gruntów jako działki nr (...) o powierzchni (...) ha wraz ze znajdującym się na niej dworem, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.).

Wojewoda (...) decyzją z dnia (...) sierpnia 2016 r., nr (...), stwierdził, że nieruchomość położona we wsi C., gminie M., oznaczona w ewidencji gruntów jako działka nr (...) o powierzchni (...) ha wraz ze znajdującym się na niej dworem, nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia (...) marca 2017 r., nr (...), uchylił decyzję Wojewody i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewoda (...) decyzją z dnia (...) października 2017 r., nr (...), stwierdził, że zespół dworsko-parkowy we wsi C., w gminie M., oznaczony w ewidencji gruntów jako działka nr (...) o powierzchni (...) ha, nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W uzasadnieniu stwierdzono, że objęty postępowaniem zespół dworsko-parkowy miał charakter mieszkalno-wypoczynkowy i nie był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią majątku ziemskiego, dlatego też nie podlegał przejęciu w trybie dekretu.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła Gmina M.

Rozpatrując sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym m.in. ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, wynika, że majątek ziemski C., stanowiący własność A. A., przejęty został na cele reformy rolnej w myśl przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Obszar majątku przewyższał 100 ha, a użytki rolne przekraczały 50 ha.

Minister wskazał, że przez nieruchomość ziemską w rozumieniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należy rozumieć nieruchomość o charakterze rolniczym, uwzględniając jednocześnie, że intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga po ustaleniu czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter zbadania również, czy między tą częścią, a pozostałą - rolniczą - częścią majątku zachodzi tzw. związek funkcjonalny. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym (tak np. NSA w wyroku z 11 października 2006 r., sygn. akt I OSK 28/2006). Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą majątku (por. wyrok WSA w Warszawie z 6 maja 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 175/11).

W świetle materiałów przesłanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków Minister stwierdził, że elementy zespołu dworsko-parkowego w C. nie są wpisane do rejestru zabytków nieruchomych, natomiast ujęte zostały w zasobie wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków. W związku z brakiem szczegółowych opracowań dotyczących omawianego obiektu, w tym dokumentacji konserwatorskiej, zachowane informacje o zespole dworsko-parkowym są szczątkowe i częściowo opierają się na hipotezach powstałych po analizie obecnego zagospodarowania terenu. Z koncepcji rewaloryzacji parku dworskiego w C., wykonanej na zlecenie Urzędu Gminy w M., w sierpniu 2009 r., wynika, że park w C. założony został najprawdopodobniej na przełomie wieku XIX i XX przez ostatnich właścicieli majątku C. - rodzinę W. Do takich wniosków skłania przeprowadzona analiza dendrologiczna, która wskazuje, że najstarsze drzewa w parku mają wiek ok. 100-150 lat. Park położony jest w środkowej części wsi i jest jedynym zwartym terenem zielonym o obszarze ok. 2 ha w C.

Jak wynika z koncepcji rewaloryzacji parku dworskiego w C., na terenie zespołu dworsko-parkowego widoczne są pozostałości fundamentów, być może wcześniejszego obiektu dworskiego. W opracowaniu wskazano, że z pobieżnych oględzin wynika, że mogą to być pozostałości dawnego domu wieżowego, powszechnie spotykanego w XVI wieku. O takim przeznaczeniu obiektu może świadczyć fakt, że obiekt otoczony był stawem, zasypanym w latach 70-tych, który być może był reliktową formą dawnej fosy. W opracowaniu wskazano, że dwór, którego kontynuacją jest dzisiejszy budynek, został wybudowany najprawdopodobniej w końcu XIX wieku lub na początku XX wieku przez rodzinę W. Dwór znajduje się w centralnej części parku. Wybudowany został z cegły, pierwotnie był symetryczny, dopiero podczas remontu w latach 50-tych został rozbudowany w stronę południową. Z relacji świadków autorzy koncepcji rewaloryzacji parku dworskiego w C. ustalili, że całość założenia do roku 1945 zajmowała południową część wsi. Wjazd na teren założenia odbywał się od zachodu i prowadził przez dziedziniec gospodarczy i sad na rozległy plac przed dworem, skąd można było udać się na teren wsi bądź do kościoła.

Informacje zawarte w koncepcji rewaloryzacji parku dworskiego w C. są zbieżne z relacjami przesłuchanych przez organ I instancji świadków i stron postępowania - G. M., B. L., K..D., W. L., E. K. G. M. pamięta, że przed dworem znajdował się piękny klomb z różami, na terenie parku było dużo drzew typowo parkowych i alei, jest pewna, że na terenie zespołu nie było drzew owocowych, nie przypomina sobie również ogrodu warzywnego. Natomiast B. L., wnuczka dawnego właściciela, pamięta jak mama jej opowiadała o zadbanym ogrodzie i wspominała toczące się życie towarzyskie we dworze i werandzie znajdującej się z tyłu dworu, a także że babcia (żona dawnego właściciela) zajmowała się różami, natomiast nie wspominała o żadnych innych budynkach na terenie zespołu dworsko-parkowego. K. D. pamięta duży zadbany ogród z wieloma bardzo starymi drzewami, a także oficynę, znajdująca się na terenie zespołu, w której nocowała rodzina podczas rodzinnych zjazdów. Jej zdaniem oficyna była ok 30-40 m oddalona od dworu, natomiast zabudowania gospodarcze były z całą pewnością poza parkiem. O nocowaniu w budynku innym niż dwór wspomina także W. L., jednak nie podaje gdzie on się znajdował. Również ona pamięta bardzo zadbany duży park, ze starymi drzewami, klomb z kwiatami i drogą biegnącą do dworu, dodatkowo wspomina też "maliniak", gdzie razem z siostrą cioteczną chodziła zrywać maliny. Natomiast E. K. pamięta, że w zespole był dwór, park i ogród. Jej zdaniem ogród zajmował teren większy niż obecna działka na której znajduje się budynek domu ludowego (działka (...) - nieobjęta postępowaniem), jednak nie precyzuje jego położenia.

Minister dostrzegł, że w zeznaniu B. L., K. D. i W. L. pojawia się określenie ogród, niemniej z kontekstu całej wypowiedzi wynika jednoznacznie, że stosowane jest ono jako inne określenie zespołu dworsko-parkowego, w żadnym wypadku nie można przypisać tym osobom, że opowiadają o ogrodzie warzywnym czy owocowym. Jeśli zaś chodzi o ogród, o którym wspomina E. K., to również z jej zeznań nie wynika, że mówi ona o terenie warzywno-sadowniczym. Organ zwrócił uwagę, że w protokole przejęcia majątku wskazano, że park miał 2 ha, czyli objęta postępowaniem działka nr (...) o powierzchni (...) ha zawiera się w tym obszarze. Natomiast w majątku, zgodnie z protokołem, nie znajdowały się ogrody warzywne ani szkółki drzew owocowych. Również na szkicu gruntów rozparcelowanego majątku C., sporządzonego (...) czerwca 1945 r., w części oznaczonej jako park nie zawarto informacji o znajdowaniu się w jej granicach ogrodów warzywnych, jedynie na parceli przylegającej do parku, na terenie wokół części oznaczonej napisem szkoła, zaznaczono istnienie ogrodów warzywnych, jednakże teren ten nie jest objęty postępowaniem.

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich - dwory, pałace, stanowiły integralną część parku, tym samym nie były związane z produkcją rolną. O "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne, źródła dochodów właściciela, zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski. Bez znaczenia jest też brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej.

Istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć natomiast miejsce zamieszkiwania rządcy tj. na terenie części rezydencjalnej czy poza, a także czy rezydencja pełniła tylko funkcje mieszkalną, czy również stanowiła centrum zarządcze i gospodarcze majątku ziemskiego.

Z oświadczenia G. M. wynika, że we dworze mieszkała tylko rodzina właściciela, gosposia i pokojówka. O zamieszkiwaniu rodziny właściciela we dworze wspomina także B. L., K. D. i W. L. Podobnie E. K. wyjaśnia, że we dworze mieszkał tylko jej dziadek (właściciel majątku) z rodziną, dodając że we dworze zatrudniona była też służba, niania, kucharka, pokojówka i ogrodnik, ale według jej wiedzy służba dworska nie mieszkała we dworze. Z oświadczenia G. M., B. L., K. D., W. L., E. K. wynika także że w majątku zatrudniony był zarządca. Zeznające w sprawie osoby zgodnie stwierdzają, że zarządca nie mieszkał na terenie zespołu dworsko-parkowego. Natomiast K. D. wskazała dokładnie, że rządca p. S. z żoną mieszkał w zabudowaniach gospodarczych oddalonych od dworu. Również pozostały zgromadzony materiał nie wskazuje, aby we dworze zamieszkiwał zarządca majątku.

Natomiast przy ocenie "związku funkcjonalnego" nie ma znaczenia bezpośredni udział właściciela w prowadzeniu spraw majątku. Zdaniem Gminy M., we dworze zamieszkiwał właściciel, zarządzający majątkiem, który właśnie we dworze podejmował decyzje dotyczące majątku i osób w nim pracujących, co potwierdza istnienie związku funkcjonalnego między dworem a pozostałą częścią majątku. Jednakże zgromadzone dokumenty nie potwierdzają, że to właśnie właściciel majątku sprawował bieżący zarząd majątkiem, pokazują natomiast, że w majątku był zatrudniony zarządca. Istotnie zatrudnienie zarządcy nie zmienia natomiast faktu, że to nadal przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z funkcjonowaniem majątku. Niemniej pośredni udział właściciela majątku, zamieszkującego dwór, w zarządzaniu gospodarstwem nie dowodzi istnienia jakichkolwiek cech nieruchomości wpływających na ocenę związku funkcjonalnego, w tym przystosowania dworu do sprawowania z niego trwałego zarządu gospodarstwem.

Bez znaczenia zdaniem Ministra jest również podnoszony przez Gminę M. fakt, że zespół dworsko-parkowy nie był prawnie wyodrębniony z majątku ziemskiego i stanowił część składową całego majątku C., jak również, że zespół dworsko-parkowy nie był ze wszystkich stron ogrodzony. Istotne jest natomiast faktyczne wyodrębnienie od pozostałej części nieruchomości, a na takie wskazują zachowane informacje. Z oświadczenia G. M. wynika, że przychodząc do parku najpierw musiała otworzyć furtkę. Natomiast mama B. L. opowiadała jej o bramie wjazdowej do dworu, od której biegła aleja przed dwór. Bramę wjazdową pamięta też K. D., a także, że ten teren był częściowo ogrodzony. O ogrodzeniu wspomniano także w koncepcji rewaloryzacji parku dworskiego w C. wskazując, że w dacie sporządzania opracowania widoczne są zachowane nieliczne ślady ogrodzenia założenia, głownie w postaci ceglanych filarów, na których wspierały się dawne przęsła płotu i skrzydła bram.

Na marginesie Minister wyjaśnił, że organ odwoławczy dostrzega, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie jest obszerny. Niemniej organ I instancji prowadził postępowanie dowodowe w sposób szczegółowy i wyczerpujący. Zwrócono się do szeregu instytucji - Archiwum Akt Nowych w W., (...) Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Archiwum Państwowego w (...) Oddziału w (...), Starostwa Powiatowego w (...), Urzędu Gminy M., Archiwum Państwowego w (...) - jednak nie udało się pozyskać dokładniejszych dokumentów dotyczących zagospodarowania terenu w czasie przejęcia majątku na Skarb Państwa. Również autor koncepcji rewaloryzacji parku dworskiego w C. przeprowadzając kwerendę archiwalną na potrzeby opracowania nie pozyskał dodatkowych dokumentów, a z opracowania wynika, że kwerendy dokonano w Archiwum Głównym Akt Dawnych w (...), Archiwum Państwowym w (...), Archiwum Państwowym w (...) Oddziale w (...), Bibliotece Narodowej w W., Instytucie Sztuki PAN w W. W ocenie organu odwoławczego, pomimo że zgromadzone materiały nie są obszerne, to są wystarczające do wydania rozstrzygnięcia w sprawie. Minister nie zgodził z odwołującą Gminą M., że organ nie powinien uwzględniać zeznań przesłuchanych świadków, bowiem te osoby miały niewiele lat w czasie, kiedy przebywały w C. W ocenie organu odwoławczego wiek przesłuchiwanych osób nie może dyskwalifikować oświadczeń tych osób. Osoby te, jak wynika z protokołu przesłuchania świadków i stron, zostały pouczone o prawie do odmowy zeznań i odpowiedzi na pytania zgodnie z art. 83 k.p.a. oraz o odpowiedzialności z art. 233 § 1 Kodeksu karnego za składanie fałszywych zeznań, poza tym zgromadzony materiał nie stoi w sprzeczności z ich oświadczeniami. Również odwołująca Gmina M. nie przedstawiła dokumentów przeciwstawnych, tym samym brak jest, zdaniem organu, podstaw do zanegowania tych zeznań.

W ocenie organu odwoławczego, objęty przedmiotem postępowania dwór wraz z parkiem, zawierający się w obecnej działce ewidencyjnej nr (...) o powierzchni (...) ha, położonej w C. w gminie M., w województwie (...), stanowił niezależną, wyodrębnioną przestrzennie kompozycję i pełnił funkcję jedynie mieszkalną. Z uwagi na charakter zagospodarowania, przeznaczenie i sposób użytkowania Minister stwierdził, że zespół dworsko-parkowy, wchodzący w skład majątku C., nie miał charakteru nieruchomości rolnej ani też nie był powiązany z pozostałą częścią majątku o charakterze rolnym, tym samym podlegał wyłączeniu spod przejęcia na podstawie dekretu.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Gmina M. zarzucając jej naruszenie:

1. prawa materialnego w postaci art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN zadnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędne zastosowanie w wyniku uznania, iż nieruchomość położona we wsi C., Gmina M., oznaczona jako działka (...) o powierzchni (...) ha wraz ze znajdującym się na niej dworem, nie podpadała pod działanie wskazanego przepisu;

2. naruszenie prawa procesowego w postaci art. 7, 77 § 1 k.p.a. poprzez nie zgromadzenie w aktach sprawy dowodów na temat sposobu korzystania z nieruchomości w trakcie II wojny światowej, nieustalenie dokładnego położenia wskazanego w zeznaniach ogrodu oraz niewyjaśnienie wątpliwości związanych z treścią zeznań w zakresie charakteru ogrodu.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej oraz o zasądzenie kosztów. W uzasadnieniu skargi rozwinięto zarzuty w niej podniesione.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Uczestniczka postępowania E. K. w piśmie z dnia 31 maja 2019 r. również wniosła o oddalenie skargi.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów skargę należy uznać za niezasadną.

Postępowanie w przedmiotowej sprawie prowadzone było w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 z późn. zm.) - dalej: rozporządzenie wykonawcze - a jego celem było stwierdzenie, czy zespół dworsko-parkowy położony w C. podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.

Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej (Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17) "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (...)". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". "Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrażonym w powyższej uchwale), należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej (...). Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r."

Skład orzekający w niniejszej sprawie w całości powyższe stanowisko podziela.

Reasumując stwierdzić należy, że z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej (13 września 1944 r.) przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, jak np. przedsiębiorstwa przemysłu rolnego (zob. art. 6 dekretu). Zarząd, o jakim mowa w tym ostatnim przepisie, mógł być obejmowany tylko nad nieruchomościami, które przechodziły na własność Skarbu Państwa.

W podobny sposób pojęcie "nieruchomości ziemskiej" zdefiniował po raz pierwszy Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska TK pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563).

Zespół dworsko - parkowy w C., który nie miał charakteru rolniczego (zgodnie z § 4 rozporządzenia wykonawczego, "za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe"), mógłby zatem podlegać pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, gdyby pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym i mógłby być wykorzystany na cele reformy rolnej. Przy czym, w ocenie Sądu, związek funkcjonalny oznacza, że nieruchomość ziemska nie mająca charakteru rolniczego, która co do zasady nie podlegałaby przejęciu, była niezbędna do funkcjonowania nieruchomości o charakterze rolniczym.

Sąd podziela stanowisko Ministra, że zgromadzone w sprawie dowody świadczą o tym, że pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a zespołem dworsko - parkowym nie istniał nierozerwalny związek. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zespół dworsko - parkowy składał się z budynku dworu otoczonego parkiem, który był wykorzystywany na własny użytek właścicieli dworu. Na terenie zespołu nie znajdowały się zabudowania związane działalnością rolniczą. Dwór był kompletnie oddzielony od części gospodarczej. W ocenie Sądu należy podzielić stanowisko organu II instancji, że w świetle przeprowadzonych dowodów wzajemne usytuowanie obiektów wchodzących w skład majątku pozwalało na wyodrębnienie części niezwiązanej z gospodarstwem rolnym, która stanowiła siedzibę właściciela i służyła wyłącznie jego potrzebom. Wyodrębnienie zespołu dworsko - parkowego od gospodarstwa rolnego oraz rolę dworu, jako miejsca mieszkalnego wyłącznie dla rodziny właściciela i służby związanej z obsługą dworu i jej mieszkańców, potwierdzili świadkowie, którzy mieli możliwość bezpośredniej obserwacji. Brak jest jakichkolwiek dowodów by ogród owocowy ("maliniak"), o którym wspominają świadkowie, znajdujący się przy dworze przeznaczony był do prowadzenia działalności rolniczej. Ani z protokołu przejęcia majątku ani ze szkicu rozparcelowanego majątku C. z dnia (...) czerwca 1945 r. nie wynika, aby na terenie zespołu dworsko-parkowego znajdował się ogród warzywny czy sad. Nawet gdyby przyjąć, że w jego obrębie znajdował się niewielki sad czy ogród owocowo-warzywny, to zapewne stanowił ogród przydomowy, który służył wyłącznie na potrzeby mieszkańców dworu.

Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że o istnieniu rozdzielności i samodzielności części dworsko-parkowej od gospodarstwa rolnego świadczyło zatrudnienie zarządcy majątku, który zamieszkiwał w budynku usytuowanym poza terenem dworskim. Przy czym oczywiste jest, że właściciel majątku z natury rzeczy jest uprawniony do ostatecznego decydowania, czy aprobaty, w kwestii zarządu majątkiem, tym niemniej trudno przyjąć, że właściciel wykonywał tę funkcję stale i "na bieżąco", skoro zatrudnienie fachowego zarządcy nie podlega dyskusji.

Związki zaś zespołu dworsko - parkowego z pozostałą częścią majątku ziemskiego o charakterze rolniczym, jedynie poprzez osobę właściciela i finansowanie potrzeb pałacu (dworu) z dochodów gospodarstwa, nie mogą być w ogóle uznane za związek funkcjonalny, uzasadniający przejęcie zespołu dworsko - parkowego (o charakterze nierolniczym), w trybie przepisów o reformie rolnej. Jest bowiem oczywiste, że z dochodów "części gospodarczej, rolniczej" możliwe jest zaspokajanie potrzeb bytowych i mieszkaniowych właściciela gospodarstwa i jego rodziny, niezależnie od tego, gdzie te potrzeby są zaspokajane. W niniejszej sprawie wiarygodnych dowodów na niezbędność zespołu dworsko - parkowego dla funkcjonowania pozostałej, "gospodarczej, rolniczej" części majątku nie wykazano.

Ogród owocowy - jako enklawa w zespole dworsko - parkowym - służyć mógł wyłącznie na potrzeby dworu i jego mieszkańców, ale nie był dostępny dla innych osób. Taka okoliczność również powodowałaby brak możliwości objęcia takiej enklawy przepisami o reformie rolnej. Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w powoływanej już uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/10, "Analiza tych przepisów (dekretu o reformie rolnej z uwzględnieniem celów reformy - art. 1 ust. 2 lit. a i b oraz przepisów wykonawczych) prowadzi do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty." Sąd w obecnym składzie podziela to stanowisko, gdyż cele reformy określone w art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu o reformie rolnej wskazują, że nieruchomości ziemskie (lub ich części) o charakterze rolnym musiały umożliwiać w chwili ich przejęcia prowadzenie działalności wytwórczej w rolnictwie przez podmioty, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu, czyli przez podmioty inne niż dotychczasowy właściciel. W przypadku enklawy znajdującej się w otoczeniu nieruchomości nie podpadającej pod działanie dekretu takiej możliwości nie było, a ewentualny ogród mógł służyć jedynie mieszkańcom dworu.

Przy tym, nie miał znaczenia fakt braku wyodrębnienia prawnego zespołu dworsko-parkowego. Zarówno dwór, jak i park (ogród owocowy) nie były nieruchomościami rolnymi, a tym samym nie mogły być przejęte na cele reformy rolnej.

W tej sytuacji zarzut skargi dotyczący braku zebrania przez organ orzekający wszystkich dowodów niezbędnych do wyjaśnienia sprawy jest chybiony, zważywszy, że zgromadzony przez organ materiał dowodowy okazał się wystarczający do wydania rozstrzygnięcia, a ocena tego materiału dokonana przez organ, zdaniem Sądu, jest prawidłowa. Za niecelowe Sąd uznał przeprowadzanie przez organy orzekające postępowania w zakresie ustalenia sposobu wykorzystywania przedmiotowego zespołu dworsko-parkowego w trakcie II wojny światowej. Istotne jest bowiem dla wydania rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie ustalenie wykorzystywania przedmiotowej nieruchomości przed 1 września 1939 r. Wprawdzie ważna jest też data wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. 13 września 1944 r., jednakże w niniejszej sprawie badanie wykorzystywania zespołu w czasie okupacji byłoby nieracjonalne z uwagi na to, że były to warunki ekstremalne, a właściciel majątku został wraz z rodziną wysiedlony i osadzony w obozie koncentracyjnym, w którym zginął. Powyższe potwierdzają zeznania świadków, jak również treść odpowiedzi na skargę E. K.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.