Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2568188

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie
z dnia 11 października 2018 r.
I SA/Rz 673/18
Przesłanki umorzenia należności z tytułu składek.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Surmacz (spr.).

Sędziowie WSA: Małgorzata Niedobylska, Asesor Jacek Boratyn.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2018 r. sprawy ze skargi A.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) czerwca 2018 r. nr (...) w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, oraz Fundusz Pracy za poszczególne okresy lat 2009-2012 uchyla zaskarżoną decyzję.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) czerwca 2018 r. nr (...), Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej zamiennie: ZUS), po rozpatrzeniu wniosku A. M. (dalej: skarżący) o ponowne rozpatrzenie sprawy w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia (...) marca 2018 r. nr (...) w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, w łącznej kwocie 60 549,86 zł wyliczonej na dzień wpływu wniosku tj. na 30 stycznia 2018 r.

Z treści zaskarżonej decyzji oraz akt postępowania wynika, że skarżący A. M. zwrócił się do organu z wnioskiem o umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, podając że zaległości te powstały na skutek oszukańczych działań agenta ubezpieczeniowego, który obiecywał zgłoszenie skarżącego do Słowackiego Systemu Ubezpieczeń, w związku z czym skarżący przekonany był, że stosowne składki na ubezpieczenia społeczne, zgodnie z prawem, odprowadza na terenie innego państwa Unii Europejskiej.

Opisując swoją sytuację majątkową i rodzinną skarżący podał, że utrzymuje się z renty oraz że wraz z narzeczoną wychowuje syna urodzonego w 2017 r. Podał też, że opiekuje się narzeczoną, u której zdiagnozowano dwa tętniaki mózgu oraz pooperacyjny paraliż części ciała, w związku z którym wymaga ona intensywnej opieki medycznej i rehabilitacji, a także przyjmuje duże ilości drogich leków.

W treści wniosku zasugerował, że jeśli będzie zmuszony opłacać raty zaległości z tytułu składek, nie będzie w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb syna i przewlekle chorej matki dziecka. Dodał również, że z uwagi na wiek i własne problemy zdrowotne, a także konieczność sprawowania stałej opieki nad małym dzieckiem i jego matką nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej.

W toku postępowania ustalono, że skarżący jest osobą częściowo niezdolną do pracy, utrzymującą się z renty w wysokości 988,43 zł. Mimo pierwotnie złożonego przez skarżącego oświadczenia, że prowadzi on samodzielne gospodarstwo domowe, organ w wyniku ponownego rozpatrzenia spawy ustalił, że skarżący mieszka z dzieckiem i jego matką, która z tytułu zasiłku chorobowego otrzymuje kwotę 1150 zł miesięcznie. Na wydatki rodziny składają się opłaty eksploatacyjne, koszty utrzymania i koszty leczenia w łącznej kwocie 480 zł. Skarżący nie posiada nieruchomości, z ruchomości deklaruje jedynie samochód osobowy FORD Galaxy z 1999 r. Posiada zobowiązanie kredytowe, które spłaca w kwocie 100 zł miesięcznie. Nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Zaległość z tytułu składek nie była dotychczas egzekwowana.

Rozpatrując wniosek o umorzenie zaległości na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778) - zwanej dalej ustawą o s.u.s. - Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia zaległości stwierdzając, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności ani niebezpieczeństwo, że w toku postępowania egzekucyjnego nie osiągnie się kwot przewyższających wydatki, gdyż w stosunku do skarżącego nie było dotychczas prowadzone jakiekolwiek postępowanie egzekucyjne, wobec czego nie ma podstaw do uznania egzekucji przedmiotowych zaległości za bezskuteczną.

Analizując przedmiotową sprawę pod kątem przesłanek z art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365) - zwanego dalej rozporządzeniem - organ stwierdził, że skarżący nie wykazał okoliczności mogących wskazywać na wystąpienie w przedmiotowej sprawie powyższych przesłanek.

Organ uznał sytuację skarżącego za trudną, jednakże nie zagrażającą zaspokojeniu jego podstawowych potrzeb życiowych oraz podkreślił, że przesłanka umorzenia zaległości, określona w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, ma zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy choroba dłużnika lub któregoś z członków jego rodziny uniemożliwia całkowicie uzyskiwanie dochodu. Ponieważ w przedmiotowej sprawie sytuacja taka nie zachodzi - organ odmówił wnioskowanego umorzenia należności.

W skardze na powyższą decyzję, skierowaną nieprawidłowo do Sądu Okręgowego w K., skarżący podniósł zarzut pominięcia przez organ istotnych okoliczności wynikających z materiału dowodowego sprawy. W uzasadnieniu skargi wskazał na małą wysokość uzyskiwanych środków pieniężnych oraz na konieczność utrzymania rodziny, a także na konieczność zapewnienia opieki przewlekle chorej narzeczonej, wymagającej pomocy medycznej oraz rehabilitacji, a także konieczność osobistego zajmowania się małym dzieckiem, którego matka (narzeczona skarżącego), z uwagi na niezupełną sprawność lewej części ciała, nie jest w stanie samodzielnie sprostać temu zadaniu. Tym samym skarżący, z uwagi na przewlekłą chorobę najbliższej osoby, nie jest w stanie podjąć dodatkowego zatrudnienia.

Skarżący podniósł ponadto zarzut wydania zaskarżonej decyzji z rażącym naruszeniem prawa i wniósł o jej unieważnienie, a także podniósł zarzut przedawnienia należności za 2012 r.

W odpowiedzi na skargę ZUS, podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Natomiast zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc związanym zarzutami i wnioskami skargi (z wyjątkiem nie mającym zastosowania w sprawie).

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja ZUS w sprawie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Jest to decyzja uznaniowa.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że kontrola decyzji uznaniowych jest, co do zasady traktowana jako ograniczona. W pełnym zakresie sądy administracyjne kontrolują natomiast prawidłowość postępowania wyjaśniającego. Kontrola sprowadza się do badania, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem. Jeśli decyzja została wydana z takim naruszeniem przepisów o postępowaniu, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, podlega ona uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt1 lit. c p.p.s.a. O tego rodzaju naruszeniach prawa można mówić, gdy organ dokonując oceny sprawy, pomija istotne dla niej dokumenty lub okoliczności faktyczne, dokonuje oceny dokumentów i okoliczności wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdy pozostawia poza granicami rozważania argumenty podnoszone przez stronę, czy też pomija istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy. Uznaniowy charakter decyzji nie zwalnia bowiem organu od obowiązku wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, całościowego wyjaśnienia sprawy i wydania decyzji przekonującej pod względem faktycznym i prawnym. W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że negatywne rozstrzygniecie wniosku powinno być szczególnie przekonująco i jasno uzasadnione zarówno jeśli chodzi o rzetelne ustalenie faktów, jak i odnośnie wykładni mających zastosowanie przepisów prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wnikliwie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się również na fakt, że przyznanie organowi dyskrecjonalnych uprawnień nie oznacza dowolności w podejmowaniu decyzji w ramach uznania administracyjnego (wyrok NSA z 24 listopada 2016 r. II FSK 2964/14).

Skargę wniesioną w przedmiotowej sprawie należy uznać za zasadną, gdyż dokonana w przedmiotowej sprawie ocena organu, co do nieistnienia przesłanek do zastosowania uznania administracyjnego, w ocenie sądu, została dokonana pobieżnie, na skutek braku pogłębionej analizy skutków wykonania istniejącego zobowiązania w obecnej sytuacji finansowej i rodzinnej (osobistej) zobowiązanego, w szczególności w kontekście ustalonego stanu zdrowia jednego z domowników. Organ w sposób pobieżny przeanalizował finansowe konsekwencje zaistniałej w rodzinie zobowiązanego poważnej i długotrwałej choroby, ograniczając się do stwierdzenia, że poważny stan zdrowia partnerki zobowiązanego nie skutkuje spełnieniem przesłanki do umorzenia zaległości, gdyż nie odbija się negatywnie na możliwościach zarobkowych zobowiązanego - a tylko taka sytuacja koresponduje z treścią powoływanej normy prawnej. Tymczasem z treści § 3 ust. 1 rozporządzenia wynika wyraźnie, że organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny - w szczególności w przypadkach wskazanych w punktach od 1 do 3 tego przepisu. Wyliczenie możliwych przyczyn umorzenia należności nie jest zatem wyliczeniem enumeratywnym i nie zwalnia organu z obowiązku wszechstronnego zbadania sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy-oczywiście przy zachowaniu zasady ciężaru dowodu, w myśl której to osoba wnioskująca o zastosowanie wobec niej ulgi ma obowiązek należycie wykazać okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego przez nią wniosku.

Skarżący w treści pierwotnie złożonego wniosku podkreślił wyraźnie, że zadośćuczynienie ciążącemu na nim zobowiązaniu z tytułu składek, spowoduje niemożność zaspokojenia potrzeb rodziny, zwłaszcza w zakresie koniecznych kosztów leczenia zamieszkującej ze skarżącym przewlekle chorej matki jego dziecka. Dokonana przez organ analiza powołanej okoliczności jest niedostatecznie szczegółowa, gdyż nie opiera się na ustaleniu realnych potrzeb rodziny zobowiązanego w tym zakresie. W pierwotnie prowadzonym postępowaniu, mimo danych wynikających z treści wniosku o umorzenie zaległości, organ z uwagi na złożone przez skarżącego oświadczenie o prowadzeniu samodzielnego gospodarstwa domowego, zbadał jedynie jego indywidualną sytuację finansową. Następnie zaś w postępowaniu zainicjowanym odwołaniem, poprzestał na ustaleniu dochodów partnerki skarżącego, bez szczegółowej analizy indywidualnych potrzeb zdrowotnych tej osoby. W ocenie Sądu, analiza taka - w kontekście podanego przez skarżącego uzasadnienia złożonego wniosku - jest niezbędna do stwierdzenia, czy w opisanej sytuacji majątkowej, finansowej i zdrowotnej rodziny skarżącego spełniona została przesłanka z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Przewlekła i poważna choroba członka rodziny osoby zobowiązanej z tytułu składek nie może być analizowana jedynie w kontekście uniemożliwiania zobowiązanemu osiągania dodatkowych dochodów, ale musi stanowić przedmiot kompleksowej analizy w kontekście możliwości zobowiązanego opłacenia obciążających go należności (choćby w systemie ratalnym), bez pociągania za sobą ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. W omawianej kwestii nie bez znaczenia jest regularne wykonywanie przez skarżącego zobowiązań z tytułu kredytu, jednakże bez jakiejkolwiek analizy potrzeb zdrowotnych rodziny skarżącego, wynikających z poważnego stanu zdrowia jednego z domowników - wniosek organu, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawi zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych rodziny jest przedwczesny.

Wielokrotnie w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że w sprawach dotyczących kwestii umorzenia należności Skarbu Państwa, organy administracji sądowej oraz sądy obowiązane są ważyć dobra chronione - interes publiczny oraz ważny interes prywatny, a także czuwać nad tym, aby zadośćuczynienie przez jednostkę ciążącym na niej obowiązkom publiczno-prawnym nie skutkowało następczo koniecznością wspomożenia tej jednostki w formie pomocy społecznej. W tego rodzaju sprawach nie ma zatem miejsca na mechanicznie przyjmowanie wyższości interesu publicznego wyrażającego się w powszechnym i terminowym realizowaniu zobowiązań, ale konieczne jest wyważenie wartości dóbr chronionych i analiza możliwych konsekwencji nieuwzględnienia wniosku.

W ponownie przeprowadzonym postępowaniu, organ dokona rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy na dzień wydania decyzji, biorąc pod uwagę wszystkie przesłanki umorzenia zaległości i ponownie oceni możliwości płatnicze zobowiązanego z uwzględnieniem posiadanego przez niego majątku, a także rozważy, czy istnieje możliwość uregulowania choćby części ciążących na wnioskodawcy zaległości, np. w systemie ratalnym, bez uszczerbku dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych wnioskodawcy oraz bez konieczności sięgania do pomocy opieki społecznej. Organ ustali możliwości finansowe i majątkowe skarżącego, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji rodzinnej zobowiązanego oraz sytuacji zdrowotnej osób mu najbliższych w kontekście szeroko pojętej przesłanki z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Ponadto zbada i przeanalizuje kwestię ewentualnie istniejących perspektyw poprawy sytuacji finansowej skarżącego, prowadzących do możliwości zadośćuczynienia przez niego istniejącemu zobowiązaniu - w granicach przedawnienia przedmiotowych należności. W ocenie Sądu bowiem przy ocenie przesłanek umorzenia zaległości nie można pominąć kwestii trwałości i niezmienności okoliczności przemawiających za przyznaniem ulgi.

Pozostałe zarzuty skargi Sąd pozostawił poza granicami rozważań, jako wykraczające poza przedmiotowy zakres sprawy, którym jest jedynie odmowa umorzenia ciążących na skarżącym zaległości. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu, organ dokonana jednak analizy kwestii przedawnienia należności, gdyż ma ona istotne znaczenie dla sposobu rozpatrzenia wniosku implikując zakres jego zasadności. Gdyby bowiem zaległość wygasła na skutek przedawnienia, procedowanie w przedmiocie jej umorzenia byłoby bezzasadne.

Ponieważ zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.