Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2195451

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu
z dnia 4 stycznia 2017 r.
I SA/Op 391/16

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Grzegorz Gocki.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 2 grudnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 12 sierpnia 2016 r. Nr (...) w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za maj 2013 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z 2 grudnia 2016 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił J. P. (dalej określanemu jako: skarżący, strona) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Rozstrzygnięcie to zostało wydane na tle następującego stanu faktycznego.

Wnioskiem złożonym 2 listopada 2016 r. skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. We wniosku oświadczył, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną, a źródłem utrzymania rodziny są dochody netto w wysokości 4.704,53 zł miesięcznie (z tytułu emerytury skarżącego w wysokości 3.204,53 zł i z tytułu najmu mieszkania w wysokości 1.500 zł), przy ponoszonych bieżących kosztach utrzymania w kwocie 5.612,70 zł (koszty zużycia energii elektrycznej i gazu - 450 zł, czynsz i podatek pod nieruchomości - 500 zł, opłaty za ogrzewanie, kanalizacja i zużycie wody - 180 zł, dojazd do miejsca leczenia - 20 zł, spłata kredytów - 1.650 zł, spłata pożyczek - 200 zł, wydatki na lekarstwa i leczenie - 100 zł, spłata rat zryczałtowanego podatku dochodowego - 1.050 zł, spłata rat podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2012 r.- 510 zł, opłata za wywóz nieczystości - 22,70 zł, koszty opłat za internet i telefon - 150 zł, ubezpieczenie - 30 zł, wydatki na zakup żywności 600 zł, koszty utrzymania środków transportu - 150 zł). Poza tym, w treści wniosku skarżący wskazał, że posiada majątek w postaci domu mieszkalnego o powierzchni (...) m2 (o wartości szacunkowej 300.000 zł), dwóch lokali mieszkalnych o powierzchni (...) m2 (o wartości 90.000 zł) i (...) m2 (o wartości 230.000 zł) oraz samochodu osobowego marki Mercedes (rok produkcji 1999). W załączeniu do wniosku złożono deklaracje podatkowe PIT-40 A za lata 2014 i 2015, wyciąg z rachunku bankowego, a także kserokopie: decyzji o waloryzacji emerytury SW, zaświadczenia o posiadaniu przez żonę skarżącego statusu osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w Głubczycach o rozłożeniu na raty zaległości w zryczałtowanym podatku dochodowym oraz w podatku od towarów i usług.

Dodatkowo, na wezwanie referendarza w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.) - (dalej w skrócie p.p.s.a.) pełnomocnik skarżącego przekazał wyciągi z rachunków bankowych (prowadzonych w A, w B, w C, D i w E) oraz kserokopie: polis ubezpieczeniowych, decyzji ustalającej podatek od nieruchomości na 2016 r. (dotyczący nieruchomości usytuowanej w (...)), potwierdzenia zapłaty podatku od nieruchomości (położonej we (...)), pisma zawierającego zestawienie kosztów wspólnoty mieszkaniowej i właściciela za 2015 r., dokumentów zakupu drewna opałowego, potwierdzenia płatności za usługi internetowe, faktur i paragonów fiskalnych dokumentujących zakup wody, odprowadzenie ścieków, zakup paliwa, lekarstw, usług telekomunikacyjnych (telefon) i paliwa gazowego.

Analizując sytuację majątkową strony referendarz uznał, że nie zachodzą szczególne okoliczności, określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. pozwalające na uwzględnienie wniosku i wskazał, że zapłata kosztów postępowania wymaganych zarówno w niniejszej sprawie jak i w innych sprawach zawisłych przed tut. Sądem nie przekracza możliwości finansowych skarżącego. W rozliczeniu przychodów i wydatków referendarz nie uwzględnił obciążenia związanego z obsługą kredytów i pożyczek, wskazując, iż w strukturze wydatków koszty związane z uregulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych, w tym zobowiązań kredytowych, nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Ponadto referendarz uznał, że okoliczność posiadania przez skarżącego majątku w postaci domu mieszkalnego, dwóch lokali mieszkalnych oraz samochodu osobowego świadczy o znacznym potencjale finansowym, dającym możliwości uregulowania wymaganych kosztów sądowych. Zwrócił też uwagę, że w ostatnim okresie na rzecz skarżącego miało miejsce znaczne przysporzenie środków finansowych, co potwierdzały zapisy wyciągu z rachunku bankowego (B), wskazujące, iż w miesiącach sierpień, wrzesień, październik i listopad 2016 r. na jego konto wpłynęły środki pieniężne w wysokości 92.600 zł. Z kolei z rachunku bankowego prowadzonego w A wynikało, że na dzień 11 listopada 2016 r. (czyli po dacie sporządzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy) na koncie skarżącego znajdowały się zasoby pieniężne w kwocie 4.507,56 zł.

Od postanowienia referendarza sądowego skarżący wniósł sprzeciw, domagając się jego zmiany i wskazując na naruszenie:

- art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy, mimo że skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny,

- § 1 pkt 1 Rozporządzenia Rady Ministrów z 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy - w związku z art. 256 pkt 1 i 2 p.p.s.a., poprzez uznanie, że wydatki poniesione przez skarżącego na spłatę rat kredytu, pożyczki oraz spłatę zobowiązań podatkowych w ustalonym układzie ratalnym nie stanowią kosztów w rozumieniu art. 256 pkt 2 p.p.s.a.

Skarżący, kwestionując stanowisko referendarza wykluczające ze struktury ponoszonych wydatków kosztów rat kredytów i pożyczek, podniósł, że skoro w urzędowym wzorze wniosku o prawo pomocy (PPF) ustawodawca w rubryce nr 11 pt. "Zobowiązania i stałe wydatki" wyszczególnia m.in. kredyty, pożyczki, raty leasingowe itp. - wydatki o takim charakterze niewątpliwie winny zostać uwzględnione przy ocenie zdolności finansowania innych zobowiązań, w tym kosztów sądowych. Wyjaśnił również, że wpłacone na jego konto środki finansowe w kwocie 92.600 zł, na co powołano się w skarżonym postanowieniu, stanowiły darowizny od dzieci i zostały w całości już rozdysponowane na pokrycie ciążących na skarżącym zobowiązań podatkowych z należnymi odsetkami. Końcowo skarżący wskazał, że biorąc pod uwagę ponoszone wydatki w stosunku do osiąganych dochodów, jego aktualna sytuacja finansowa uniemożliwia poniesienie dodatkowych wydatków związanych z wniesieniem wpisów sądowych w szeregu postępowań sądowych zainicjowanych jego skargami, których łączna wysokość wynosi kwotę 2.869 zł.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy.

Na podstawie art. 259 § 1 p.p.s.a., od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego.

W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym.

Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym (a o takie wnosi skarżący) może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12 - dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe, przytaczane w dalszej części uzasadnienia, orzeczenia).

Podkreślić należy, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna liczyć się z wydatkami na ten cel i gromadzić środki finansowe na pokrycie koniecznych kosztów. Zatem zwolnienie od kosztów sądowych stanowi instytucję wyjątkową, która ma zastosowanie do osób charakteryzujących się ubóstwem. Jest niewątpliwym, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie i rzeczywiście niemożliwe. Prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z tych też względów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04).

Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności sprawy niniejszej, tut. Sąd, w wyniku analizy wniosku skarżącego, przedstawionej dokumentacji i argumentów sprzeciwu, nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia.

W ocenie Sądu, referendarz prawidłowo uznał, że sytuacja finansowa skarżącego pozwala na pokrycie kosztów postępowania wymaganych zarówno w niniejszej sprawie jak i w innych sprawach z jego udziałem zawisłych przed tut. Sądem (łączna wysokość wpisów należnych od wszystkich skarg zarejestrowanych pod sygn. od I SA/Op 387/16 do I SA/Op 397/16 kształtuje się na poziomie 2.869 zł). Z informacji podanych we wniosku wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, pozostającą na jego utrzymaniu. Źródłem dochodów rodziny są dochody ze świadczenia emerytalnego skarżącego w wysokości 3.204,53 zł oraz z najmu mieszkania w wysokości 1.500 zł. Zestawienie osiąganych dochodów z miesięcznymi kosztami, które zgodnie z oświadczeniem strony kształtują się na poziomie 5.612,70 zł, wskazuje na nadwyżkę ponoszonych wydatków nad dochodami, której źródłem pokrycia, jak wyjaśnił skarżący, są oszczędności zgromadzone na rachunkach bankowych. Skarżący posiada również majątek w postaci domu mieszkalnego posadowionego w (...) (wartość szacunkowa 300.000 zł), dwóch lokali mieszkalnych: w (...) i we (...) (łączna wartość szacunkowa 320.000 zł) oraz samochodu osobowego marki mercedes (wartość 9.000 zł).

Oceniając sytuację skarżącego w kontekście złożonych dokumentów, w tym m.in. obrazujących historię rachunków prowadzonych w A, w B S.A. i w C S.A., Sąd za nieuzasadnione uznał twierdzenia skarżącego, że jego aktualna sytuacja finansowa uniemożliwia poniesienie dodatkowych wydatków związanych z wniesieniem wpisów sądowych. Otóż, jak wynika z wskazanych wyciągów bankowych, skarżący na dzień 15 listopada 2016 r. dysponował środkami pieniężnymi w łącznej kwocie 12.756,81 zł (na co wskazują salda końcowe w B w kwocie 4.765,61 zł, w A w wysokości 4.507,56 zł i C S.A 3.483,64 zł). W tej sytuacji, zdaniem Sądu, uiszczenie przez skarżącego kwoty 2.869 zł tytułem wpisów sądowych należnych na obecnym etapie postępowania we wszystkich sprawach z jego udziałem - nie doprowadzi do powstania niedostatku w utrzymaniu jego rodziny, przeciwnie mieści się w możliwościach płatniczych wnioskodawcy. W szczególności, że skarżący posiada stałe źródło dochodów z zaopatrzenia emerytalnego, które pozwalają na pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania (ok. 2.203 zł), do których słusznie referendarz zaliczył wydatki dotyczące zakupu żywności, lekarstw oraz wydatki związane z szeroko rozumianym utrzymaniem domu mieszkalnego. Odnosząc się w tym miejscu do zarzutów podniesionych w sprzeciwie w kwestii możliwości uwzględnienia, przy ocenie możliwości do pokrycia kosztów postępowania, wydatków na kredyty i pożyczki, wskazać należy, iż stanowisko referendarza znajduje oparcie w ugruntowanej linii orzeczniczej, w której przyjmuje się, że przez wskazany w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. "uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny", należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide: postanowienie NSA z 22 marca 2005 r. FZ 794/04). Stąd trafnie argumentował referendarz, że do kategorii wydatków "utrzymania koniecznego", których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należą: wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. żywność i mieszkanie, odzież, środki czystości, a w przypadku osób chorych - wydatki na wizyty lekarskie, zabiegi i lekarstwa. Oceny tej nie zdołały skutecznie podważyć argumenty skarżącego, że skoro w urzędowym wzorze wniosku o prawo pomocy (PPF) wyszczególnia się m.in. kredyty, pożyczki, raty leasingowe itp. - wydatki o takim charakterze winny zostać również uwzględnione przy ocenie zdolności finansowania kosztów sądowych. Należy bowiem zauważyć, że czym innym jest przedstawienie przez stronę swej sytuacji w sformalizowanym wniosku (na druku PPF), a czym innym ocena tej sytuacji w kontekście przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Niezależnie od powyższego Sąd zauważa, że także uwzględnienie w strukturze wydatków kosztów spłaty rat kredytu hipotecznego i pożyczki (łącznie ok. 1.850 zł) w żaden sposób nie podważa oceny, że uiszczenie kosztów sądowych w sprawie niniejszej i w innych sprawach zainicjowanych przez skarżącego leży w zasięgu jego możliwości finansowych. Skala posiadanych przez skarżącego oszczędności nie wskazuje bowiem, by uiszczenie należnych kosztów sądowych mogło grozić niewypłacalnością w zakresie innych zobowiązań, w tym zarówno cywilnoprawnych, jak też publicznoprawnych, określonych decyzjami Naczelnika Urzędu Skarbowego w Głubczycach z 1 kwietnia 2016 i z 10 października 2016 r. o rozłożeniu na raty zaległości podatkowych. Zwłaszcza, że skarżący posiada dodatkowe źródło dochodów z tytułu najmu mieszkania we (...), pozwalające na pokrycie wskazanych rat zaległości podatkowych. Poza tym, skarżący posiada również, oprócz domu w którym zamieszkuje, także drugi lokal mieszkalny położony w (...), przy ul. (...), wobec którego w żaden sposób nie wyjaśnił, czy osiąga z tego majątku pożytki. Należy przy tym zauważyć, że wbrew przekonaniu skarżącego, w skarżonym postanowieniu uwzględniono wydatki związane z zapłatą rat, określonych wskazanymi decyzjami, na co wskazuje stwierdzenie: "nawet gdyby w rozliczeniu uwzględnione zostały koszty związane z zapłatą rat zaległych podatków w wysokości 1.560 zł, skarżący z tytułu uzyskiwanych dochodów w wysokości 4.704,53 zł posiada możliwości realizacji zobowiązania wynikającego z kosztów sądowych wymaganych w przedmiotowej sprawie".

Końcowo wskazać należy, że na prawidłowość oceny referendarza nie miały wpływu argumenty sprzeciwu, wskazujące na okoliczność rozdysponowania przelanych na rzecz skarżącego środków finansowych w kwocie 92.600 zł tytułem darowizn od dzieci na pokrycie zaległości podatkowych w podatku od towarów i usług. Co prawda, zgodzić się należy ze skarżącym, że w chwili orzekania przez referendarza skarżący nie dysponował wskazaną kwotą darowizn, albowiem środki pieniężne otrzymane od dzieci, jak wynika z wyciągu rachunku bankowego w B S.A., zostały przelane na rzecz Urzędu Skarbowego w Głubczycach na pokrycie zobowiązań podatkowych określonych wydanymi decyzjami, jednakże nie zmienia to w żaden sposób okoliczności, że już po uiszczeniu tych zobowiązań skarżący nadal dysponował na tym koncie kwotą 4.765,61 zł (na dzień 14 listopada 2016 r.) a także wskazanymi wyżej oszczędnościami na pozostałych dwóch kontach, których łączna wysokość z pewnością pozwala na uiszczenie kosztów sądowych.

Reasumując, stwierdzić należy, że w świetle przedłożonych dokumentów skarżący nie wykazał zasadności przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a więc rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. Zatem wniesiony sprzeciw należało uznać za niezasadny.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.