Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1804997

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie
z dnia 17 kwietnia 2015 r.
I SA/Ol 149/15

UZASADNIENIE

Sentencja

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Anna Ambroziak po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. W. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia "(...)" Nr "(...)" w przedmiocie: odmowy przyznania płatności na zalesianie gruntów rolnych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata

Uzasadnienie faktyczne

Wnioskiem z dnia 12 lutego 2015 r., złożonym na urzędowym formularzu wniosku PPF, skarżący M. W. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżący utrzymuje się z prowadzenia gospodarstwa rolnego, z którego uzyskuje dochód "(...)" miesięcznie. Wnioskodawca jest właścicielem domu o powierzchni 80 m2, lasu o powierzchni 4 ha oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 3,5 ha. Dodatkowo 2 ha dzierżawi. Składając zaś oświadczenie w zakresie stanu rodzinnego wnioskodawca w rubryce 6 formularza PPF nie wskazał nikogo.

Argumentując wniosek skarżący wskazał na dochody w kwocie "(...)" miesięcznie. Wskazał również na koszty utrzymania i ponoszone wydatki, do których należą: składki KRUS 375 zł kwartalnie (125 zł miesięcznie), podatek rolny 700 zł rocznie (58 zł miesięcznie), energia elektryczna 100 zł miesięcznie, woda 50 zł miesięcznie, czynsz dzierżawny 200 zł rocznie (16 zł miesięcznie), opłaty gminne 40 zł miesięcznie, telefon, Internet 70 zł miesięcznie, koszty utrzymania 150 zł miesięcznie, utrzymanie samochodu 65 zł miesięcznie. Oświadczył, że pomaga schorowanym rodzicom.

Nadto w skardze sprecyzował, iż wnosi o ustanowienie pełnomocnika w osobie adwokata "(...)" z uwagi na fakt, iż mieszka w miejscowości oddalonej od Sądu, a ponadto nie posiada wiedzy i doświadczenia w prowadzeniu spraw przed Sądem Administracyjnym. Ponadto odnosząc się w skardze do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych stwierdził, że jest osobą bezrobotną, pozostającą na utrzymaniu rodziców.

W dodatkowym oświadczeniu złożonym na wezwanie referendarza sądowego skarżący wyjaśnił, iż jest właścicielem gospodarstwa rolnego położonego w gminie "(...)" o powierzchni 9,20 ha, z tego 4 ha to las, 3,5 ha gruntów stanowi jego własność, 2,0444 ha gruntów dzierżawi. Oświadczył, iż jest kawalerem, mieszka z rodzicami, którzy są na rentach chorobowych. Na wezwanie referendarza sądowego wyjaśnił również, że posiada 3 krowy, 4 sztuki bydła. Obecnie nie oddaje mleka do zlewni, gdyż krowy są cielne. Finansowo pomagają mu rodzice, gdyż nie ma z czego żyć. Na miesięczne wydatki wnioskodawcy składają się: energia - 150 zł, gaz 50 zł, telefon komórkowy 25 zł, internet 60 zł, wywóz odpadów 28 zł, koszty wyżywienia i środki czystości 500 zł. Ponadto ponosi wydatki na ubezpieczenie - KRUS - 1520 zł rocznie (126,66 zł miesięcznie). Wyjaśnił, że samochód stanowi własność ojca, z którego korzysta. W związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego posiada maszyny rolnicze w postaci bron, pługu, kosiarki, kultywatora oraz ciągnika C330M. Wynajmuje kombajn do zboża - koszt 900 zł rocznie. Skarżący nie posiada polis ubezpieczeniowych na życie. Zaciągnął kredyt w banku na kwotę 6.000 zł na okres 3 lat.

Dodatkowo oświadczył, że za rok 2014 z tytułu dopłat bezpośrednich uzyskał kwotę "(...)" dopłat rolno-środowiskowych- "(...)". Poniósł zaś wydatki w postaci - ubezpieczenia KRUS 380 zł, podatek -160 zł, dzierżawa120 zł, nawozy - 1000 zł, trawa do siania 950 zł, paliwo 1000 zł, oleje do ciągnika 500 zł, zakup zboża i pasz 1000 zł.

Rozpoznając niniejszy wniosek wskazać należy, iż zgodnie z treścią przepisu art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270ze zm.), zwaną dalej w skrócie p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków, lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego, lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Instytucję prawa pomocy należy stosować wyjątkowo, a więc w stosunku do osób ubogich, nie mających jakichkolwiek stałych źródeł dochodów, czy też posiadających je, jednak w wysokości nie wystarczającej na zaspokojenie nawet podstawowych potrzeb. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli.

Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt OZ 211/06, niepubl.).

To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, iż art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych.

Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.).

Mając na uwadze powyższe wskazać należy, że złożone przez skarżącego wyjaśnienia zarówno w formularzu wniosku PPF jak i na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. nie są wystarczające do przyjęcia, że istnieją podstawy do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie uwiarygodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W pierwszej kolejności, należy stwierdzić, że składając wyjaśnienia na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. skarżący nie ustosunkował się do wszystkich postawionych pytań dotyczących jego aktualnej sytuacji materialnej, nie przedłożył także żadnych źródłowych dokumentów, do których był wezwany, tym samym należy uznać, że wykazał się brakiem staranności, której należałoby wymagać od osoby dbającej o własne interesy.

Oceniając złożone wyjaśnienia należy stwierdzić, że z przedstawionego oświadczenia wnioskodawcy wynika, że uzyskuje dochody w wysokości "(...)" miesięcznie z tytułu prowadzonego gospodarstwa rolnego. Przy czym pomimo wezwania do sprecyzowania czy prowadzi wspólne z rodzicami czy też odrębne gospodarstwo domowe nie wyjaśnił tego. Poprzestał na stwierdzeniu, że jest kawalerem i mieszka z rodzicami, co nie jest jeszcze równoznaczne, że prowadzi z nimi wspólne gospodarstwo domowe. Podkreślić bowiem należy, że w polskim systemie prawa nie ma legalnej definicji pojęcia "wspólne gospodarstwo domowe". Doktryna i orzecznictwo starają się natomiast wskazać kryteria pozwalające stwierdzić, iż dane osoby prowadzą wspólnie gospodarstwo domowe. Samo bowiem ustalenie, że np. w należącym do wnioskodawcy lokalu mieszkają jeszcze inne osoby, nawet z nim spokrewnione (np. rodzice), to za mało do stwierdzenia, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Zwrócił na to uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 19 lutego 2009 r., stwierdzając, że rozstrzygnięcie, czy osoba jest samotnie gospodarującą, czy funkcjonuje jako osoba w rodzinie, nie powinno poprzestawać na ustaleniu przez organ, że mieszkanie składa się z jednego pokoju i kuchni oraz że znajdują się w nim pojedyncze sprzęty związane z gospodarowaniem. Wspólne bowiem korzystanie z tych samych urządzeń i sprzętów nie zawsze przesądza o tym, że osoby wspólnie gospodarują (sygn. III SA/Kr 864/08).

Podobne stanowisko prezentuje Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, który w wyroku z 27 listopada 2009 r. stwierdził, że przez wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego rozumie się nie tylko wspólne zamieszkiwanie, ale także wspólne zaspokajanie potrzeb życiowych (sygn. II SA/Lu 587/09). Jak wynika z dalszej części uzasadnienia tego wyroku, cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego są: udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu. Wszystkie te elementy powinny być uzupełnione cechami stałości.

Tym samym należy stwierdzić, że rolą wnioskodawcy było wyjaśnienie i jednoznaczne określenie czy prowadzi wspólne gospodarstwo z rodzicami czy też nie. Kwestia ta ma również istotne znaczenia dla określenia wysokości ponoszonych wydatków zwianych z utrzymaniem wspólnego miejsca zamieszkania. Podkreślić należy, że w wezwaniu z dnia 23 marca 2015 r. wnioskodawca został zobligowany do określenie sposobu rozliczenia wydatków bieżących związanych ze wspólnym zamieszkiwaniem z rodzicami. Wnioskodawca nie ustosunkował się do tego w żaden sposób. Nie przedstawił także pomimo wezwania, żadnych rachunków potwierdzających zarówno rodzaj jak i wysokość ponoszonych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Tym samym nie sposób jednoznacznie stwierdzić czy wskazywane przez skarżącego koszty utrzymania dotyczą utrzymania wyłącznie skarżącego. Wskazać przy tym należy, że z oświadczenia wnioskodawcy złożonego na formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że ponosi comiesięczne wydatki w kwocie - 674,99 zł. Natomiast w odpowiedzi na wezwanie wyjaśnił, że stałe miesięczne wydatki wynoszą 939 zł. Zauważyć należy, że wskazana rozbieżność, co do wysokości ponoszonych stałych kosztów utrzymania jest znacząca, jeżeli uwzględni się fakt, iż skarżący jak oświadczył uzyskuje dochód w wysokości "(...)" miesięcznie brutto. Podkreślić należy, że przedstawione przez wnioskodawcę zestawienie wydatków obejmuje stałe miesięczne wydatki związane z opłatami za media, koszty zakupu wyżywienia i środków czystości oraz składkę na KRUS. Poza zestawieniami są wydatki ponoszone na naprawę i konserwację sprzętu rolniczego, zakup paliwa, nawozów, pasz czy wynajem sprzętu rolniczego (kombajnu) itp. Niewątpliwie prowadząc gospodarstwo rolne również i takie koszty wnioskodawca zmuszony jest ponosić. Dodatkowo skarżący nie określił czy spłaca i ewentualnie w jakiej wysokości kredyt, który zaciągnął na okres 3 lat.

Ponadto stwierdzić należy, że wnioskodawca pomimo wezwania nie nadesłał wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych. W tym stanie rzeczy brak jest odpowiedniego materiału, który pozwoliłby na dokonanie dokładnej analizy stanu środków finansowych, zgromadzonych przez stronę na posiadanym ewentualnie przez nią rachunku bankowym. Analiza tego rodzaju dokumentów umożliwiałaby ustalenie np. sposobu gospodarowania posiadanymi przez skarżącego środkami finansowymi, co jest ważne dla ustalenia czy strona ewentualnie miała możliwość zaoszczędzić konieczne środki pieniężne na koszty sądowe. Wskazywałaby również na rodzaj i wysokość kosztów, które skarżący ponosi. Co więcej, nie przedłożenie takiego dokumentu bankowego, pozbawia możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego i to niezależnie od tego, że ostatecznie może okazać się, że na posiadanych rachunkach bankowych nie zgromadził on znacznych środków pieniężnych (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 25 maja 2010 r., II SAB/Ol 20/10, LEX 668164). Podkreślić należy, że nieprzedłożenie wyciągów z rachunków bankowych powoduje wątpliwości, co do wiarygodności składanych oświadczeń, a tym samym uniemożliwia uwzględnienie wniosku. Wskazać przy tym należy, że w sytuacji gdy wnioskodawca zaciągnął kredyt w banku należy przyjąć, że posiada rachunek bankowy, za pomocą którego spłaca zaciągnięte zobowiązanie i na który to rachunek musiały wpłynąć środki pieniężne. Ponadto na fakt posiadania rachunku bankowego wskazuje również okoliczność otrzymywania dopłat rolnych. Dopłaty bowiem wypłacane są w formie przelewów na konta bankowe rolników. Powyższe okoliczności wskazują, że wnioskodawca w sytuacji gdy otrzymuje dopłaty, jak sam to oświadczył, jak i zaciągnął kredyt bankowy musi posiadać rachunek bankowy. Nieprzedłużenie zaś wyciągów z rachunków bankowych rodzi, w ocenie rozpoznającego wniosek, wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń, a tym samym uniemożliwia uwzględnienie wniosku. Rozpoznając zatem wniosek skarżącego w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy bada się całokształt sytuacji życiowej w jakiej znajduje się strona. W przedmiotowej sprawie, rozpoznający wniosek referendarz sądowy, nie miał możliwości zbadać pełnej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stronę stać na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla swojego utrzymania.

Skarżący nie przestawił również innych oświadczeń jak i dokumentów źródłowych, bez których rozpoznanie wniosku stało się niemożliwe. Podkreślić należy, że skarżący został wezwany do przedstawienia kopii aktualnie posiadanych wniosków na polisy ubezpieczeniowe zawarte na posiadane nieruchomości i ruchomości.

Mając na uwadze powyższe należy uznać, że skarżący przedstawił swą sytuację w sposób selektywny i tym samym niepozwalający na stwierdzenie czy spełnia warunki do przyznania prawa pomocy. Uwzględniając fakt, iż przyznanie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe stwierdzono, że strona nie przedstawiając ww. danych nie wykazała tym samym, czy spełnia ustawowe przesłanki skutkujące uwzględnieniem jej wniosku.

Podkreślić należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, iż w sytuacji gdy wnioskodawca uchybia obowiązkowi przedstawienia stosowych oświadczeń i dokumentów co powoduje brak możliwość pełnej weryfikacji jego sytuacji finansowej, majątkowej i rodzinnej, zasadne jest oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. I tak m.in. w postanowieniu z dnia 12 czerwca 2014 r. sygn. akt II FZ 759/14 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zasadnie odmówił skarżącemu prawa pomocy wskazując, iż wnioskodawca nie przedłożył, pomimo wezwania, wymaganych wyjaśnień. Naczelny Sąd Administracyjny popiera argumentację Sądu pierwszej instancji, że brak dokumentów źródłowych uniemożliwia wnikliwą oraz szczegółową ocenę sytuacji majątkowej strony, co jest warunkiem dopuszczalności przyznania prawa pomocy. Skarżący nie przedstawił pełnej informacji dotyczącej swojej sytuacji majątkowej, wobec czego niemożliwa była weryfikacja twierdzeń o trudnej sytuacji materialnej strony i braku środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych związanych ze skargą. W konsekwencji uznać należy, iż nie ma podstaw aby uznać przesłankę z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. za uprawdopodobnioną".

Mając na uwadze przedstawione wyżej okoliczności referendarz sądowy, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.