Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1522392

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi
z dnia 18 marca 2014 r.
I SA/Łd 1488/13

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Adamczyk.

Sędziowie: NSA Teresa Porczyńska, WSA Paweł Kowalski (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział I po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2014 r. na rozprawie sprawy ze skargi A. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia (...) nr (...) w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania od decyzji w sprawie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za okres od stycznia do października 2008 r. oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym

1.

uchyla zaskarżone postanowienie;

2.

przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi J. S. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych plus należny podatek od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z (...) r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. określił A. Sz. zobowiązanie w podatku od towarów i usług za okres od stycznia do października 2008 r. w łącznej kwocie 23.768 zł oraz nadwyżkę podatku naliczonego nad należnym jako kwotę do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za listopada i grudzień 2008 r. w wysokości 6.845 zł.

Decyzja została wysłana na adres: R. 11, (...)-(...) W. i uznana przez organ podatkowy za doręczoną w trybie art. 150 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.; dalej "O.p.") w dniu 10 lipca 2012 r.

W dniu 22 maja 2013 r. podatnik wniósł odwołanie od powyższej decyzji wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego złożenia i wskazał, że decyzję odebrała jego była żona 10 maja 2013 r., wcześniej w ogóle nie wiedział, że decyzja taka została wydana i nie mógł się do niej ustosunkować. W pismach uzupełniających wniosek podatnik wskazał również, że od 27 roku życia cierpi na chorobę psychiczną i przedłożył na tę okoliczność dokumentację lekarską.

Postanowieniem z (...) r. Dyrektor Izby Skarbowej w Ł. odmówił przywrócenia terminu do wniesienia odwołania.

W uzasadnieniu organ odwoławczy powołał się na artykuł art. 162 § 1 i § 2 O.p. i stwierdził, że podatnik nie uprawdopodobnił braku winy w uchybieniu terminowi. Wskazał, że argumenty strony dotyczące niewiedzy o wydanych decyzjach z przyczyn niezależnych od siebie (wymeldowanie z adresu zamieszkania, na który wysłano decyzje, choroba psychiczna uniemożliwiająca samodzielne funkcjonowanie w społeczeństwie), nie stanowią w opinii organu przesłanek uprawdopodobniających, że złożenie odwołania po terminie nastąpiło bez winy strony. Dyrektor Izby Skarbowej zaznaczył, że dopiero w lutym 2013 r. podatnik, jako adres do korespondencji, wskazał: Ł., ul. A 18/11, mimo że wymeldowanie z pobytu stałego pod adresem: R. 11, (...)-(...) W., nastąpiło w lipcu 2009 r. W związku z tym organ I instancji, na dzień wydania decyzji, dysponował adresem pierwotnie zgłoszonym przez podatnika. Organ II instancji podkreślił, że w myśl art. 146 § 1 O.p. w toku postępowania strona oraz jej przedstawiciel lub pełnomocnik mają obowiązek zawiadomić organ podatkowy o zmianie swojego adresu, w tym adresu poczty elektronicznej, jeżeli wystąpiono o doręczanie pism drogą elektroniczną. Organ wskazał również na obowiązek aktualizacji danych wynikający z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników (Dz. U. z 2004 r. Nr 269, poz. 2681 z późn. zm.) i wyjaśnił, że podatnik nie zastosował się do tych przepisów, dlatego za prawidłowe uznać należało doręczenie decyzji na adres: Rożdżały 11, 98-290 Warta.

Dalej Dyrektor Izby Skarbowej wywodził, że sporna decyzja Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. została, zgodnie z art. 150 O.p., uznana za doręczoną w dniu 10 lipca 2012 r. Wobec powyższego termin na złożenie odwołania upłynął 24 lipca 2012 r. Odwołanie wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego wniesienia podatnik złożył 22 maja 2013 r. Organ odwoławczy wskazał, że na wniosek podatnika organ I instancji przesłał stronie kserokopię decyzji, której odbiór pokwitowała D. Sz. 10 maja 2013 r.

Zdaniem Dyrektora Izby Skarbowej, choroba psychiczna, na którą cierpi podatnik od 1997 r. nie usprawiedliwia przekroczenia terminu do wniesienia odwołania. Organ podkreślił, że choroba, zwłaszcza przewlekła, a nie nagła, nie stanowi samoistnej przesłanki wystarczającej do uznania zaistnienia niezawinionego uchybienia terminowi. W ocenie organu podatnik mógł ustanowić pełnomocnika albo wyręczyć się inną osobą. Zaznaczył, że wieloletnia choroba nie uniemożliwiła stronie prowadzenia działalności gospodarczej.

Niezależnie od powyższego organ odwoławczy wskazał, że kserokopię decyzji wydanej w zakresie podatku od towarów i usług za 2007 r. odebrała D. Sz. (pełnoletni domownik) w dniu 10 maja 2013 r., a zatem termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu minął w dniu 17 maja 2013 r.

Natomiast wniosek o przywrócenie terminu wraz z odwołaniem skarżący złożył osobiście 22 maja 2013 r., co zdaniem organu II instancji spowodowało, że nie wypełniono przesłanki formalnej dotyczącej 7-dniowego terminu do złożenia takiego wniosku.

W skardze A. Sz. wniósł o uchylenie powyższego postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej.

W uzasadnieniu skargi wskazał, że jest osobą chorą psychicznie, nie rozumie treści pism organów podatkowych, a na profesjonalnego pełnomocnika go nie stać, ponieważ utrzymuje się z niewielkiej renty. Skarżący wskazał również, że w urzędzie skarbowym otrzymał informację, że na złożenie wniosku o przywrócenie terminu i odwołania ma 14 dni, zatem złożył te pisma 12-ego dnia i myślał, że jest dobrze.

W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie przytaczając argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.

Pismem z dnia 17 marca 2014 r. pełnomocnik skarżącego ustanowiony z urzędu wniósł o uwzględnienie skargi i przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, oświadczając jednocześnie, że koszty te nie zostały zapłacone przez skarżącego w całości lub części. Ponadto wskazał, że skarżący od wielu lat przewlekle choruje na zespół chorób psychicznych, które w sposób ciągły wyłączają zdolność logicznego myślenia i bardzo często wyłączają stan świadomości skarżącego. Podniósł też, że uchybienie terminowi do złożenia odwołania było nieznaczne, a uzasadnienie uchybienia terminowi bez winy skarżącego zostało w pełni uprawdopodobnione.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Przedmiotem zaskarżenia w rozpoznawanej sprawie jest postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. o odmowie przywrócenia skarżącemu terminu do wniesienia odwołania od decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. z (...) r. określającej zobowiązanie w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r.

Dokonując jego kontroli Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, doszło bowiem do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W tym kontekście wskazać przede wszystkim należy, że kwestia przywrócenia terminu do dokonania czynności procesowej została uregulowana w art. 162 O.p. Zgodnie z § 1 tego przepisu - w razie uchybienia terminu należy przywrócić termin na wniosek zainteresowanego, jeżeli uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy. Stosownie zaś do § 2 tego przepisu - podanie o przywrócenie terminu należy wnieść w ciągu 7 dni od dnia ustania przyczyny uchybienia terminowi. Jednocześnie z wniesieniem podania należy dopełnić czynności, dla której był określony termin.

Powołany przepis kreuje zatem cztery przesłanki warunkujące możliwość przywrócenia terminu: uchybienie terminowi, wniesienie przez zainteresowanego wniosku o przywrócenie terminu z zachowaniem siedmiodniowego terminu do jego złożenia (od dnia ustania przyczyny jego uchybienia), uprawdopodobnienie przez stronę braku swojej winy oraz dopełnienie wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu czynności, dla której ustanowiony był przywracany termin. Przesłanki te muszą być spełnione łącznie.

Wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania jest aktualny wówczas, gdy decyzja została prawidłowo doręczona, dopiero wtedy zaczyna biec termin do jej zaskarżenia.

W rozpatrywanej sprawie Naczelnik Urzędu Skarbowego zasadnie przesłał decyzję wymiarową na adres R. 11, jako na jedyny jaki podał podatnik w toku postępowania Fakt, że w 2009 r. skarżący zmienił miejsce zamieszkania jest bez znaczenia z punktu widzenia skuteczności doręczania decyzji, skoro o zmianie adresu podatnik nie powiadomił organu podatkowego. Obowiązek informowania o powyższym ciążył na skarżącym zgodnie z art. 146 § 1 O.p. i art. 9 ust. 1 ustawy o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników. Niezastosowanie się do niego skutkowało tym, że decyzja przesłana na nieaktualny adres podatnika, uznana jest za wysłaną na adres prawidłowy.

Pod adresem, na jaki organ I instancji wysłał decyzję podatnik, mimo dwukrotnego awizowania, nie odebrał korespondencji. W konsekwencji przyjęto, że stosownie do art. 150 § 2 O.p. decyzja została doręczona w dniu 14 czerwca 2010 r. i od tej daty biegł termin do złożenia odwołania.

Podatnik terminowi temu uchybił i odwołanie wniósł dopiero w 2013 r. Jako przyczynę niedochowania terminu zaskarżenia podał brak wiedzy o wydaniu decyzji oraz swoją chorobę psychiczną, z którą zmaga się od 27 roku życia.

Organ podatkowy odmawiając skarżącemu przywrócenia terminu dodatkowo zaznaczył, że jakkolwiek wniosek nie jest zasadny merytorycznie, gdyż podatnik nie wykazał przesłanki braku winy w uchybieniu terminowi, to również ze względów formalnych wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem skarżący wniósł o restytucję terminu do złożenia odwołania po upływie 7 dni od daty, w jakiej dowiedział się o decyzji.

Sąd nie podziela obu tych stanowisk.

Po pierwsze: Sąd nie zgadza się z argumentacją organu odwoławczego, że jedynie nagła choroba może stanowić okoliczność stanowiącą o braku winy w uchybieniu terminowi, a w konsekwencji, że choroba, na którą cierpi skarżący, z uwagi na jej przewlekłość, nie usprawiedliwiała złożenia odwołania po terminie. O ile pogląd ten, zresztą powszechnie akceptowany w orzecznictwie należy zaakceptować, to nie jest on adekwatny w stosunku do chorób psychicznych, których objawy mogą wiązać się z utratą możliwości rozpoznania przez osobę chorą sytuacji, w której się znajduje oraz pokierowania swoim postępowaniem, a więc wyłączyć zawinienie (brak zawinienia), które jest przesłanką przywrócenia terminu.

Organ podatkowy powinien brać pod uwagę wszelkie okoliczności sprawy, w tym także indywidualne właściwości i cechy strony postępowanie jeżeli znajdują one potwierdzenie w aktach sprawy i mogły mieć obiektywnie wpływ na sposób postępowania podatnika. Z akt sprawy wynika, że skarżący od wielu lat cierpi na zaburzenia psychiczne (schizoafektywne), na tą okoliczność złożył stosowne dokumenty. Wynika z nich między innymi, że skarżący wymaga pomocy osób trzecich, gdyż nie jest zdolny do samodzielnego funkcjonowania (opinie i zaświadczenia: k. 71, 75, 76, orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy - k. 77). Z opinii wydanej w 2010 r. wynika, że objawy chorobowe u skarżącego uległy pogłębieniu (k. 76) i stan ten nie uległ poprawie w 2012 r. (k. 75). Przedłożone do akt administracyjnych zaświadczenia i opinie są tym zakresie jednoznaczne, niemniej organ podatkowy, jeżeli miał wątpliwości co do wpływu okoliczności z tych zaświadczeń wynikających na uchybienie terminu do wniesienia odwołania, powinien powołać biegłego psychiatrę celem ich zweryfikowania. Ani organ podatkowy, ani Sąd nie mają bowiem niezbędnych kwalifikacji (wiedzy specjalnej), aby stwierdzić, czy złożone przez skarżącego zaświadczenia uprawdopodabniają brak zawinienia w dochowaniu przez niego terminu do złożenia odwołania, czy też nie.

W sytuacji, gdy Dyrektor Izby Skarbowej nie przeprowadził takiego dowodu, to nie miał żadnych podstaw do stwierdzenia (ponieważ nie posiadał w tym zakresie kwalifikacji), że choroba podatnika nie miała wpływu na uchybienie terminu.

Sąd nie aprobuje też stanowiska organu, iż skarżący skoro nie mógł działać sam, to mógł ustanowić pełnomocnika. Zauważyć należy, że w Ordynacji podatkowej brak jest przepisu, który nakładałby na stronę obowiązek ustanowienia pełnomocnika. Ustanowienie pełnomocnika jest prawem strony, a nie jej obowiązkiem. Z drugiej strony można mieć uzasadnione wątpliwości, których w żadnej mierze nie rozwiał organ odwoławczy, czy stan zdrowia psychicznego skarżącego w toku postępowania podatkowego pozwalał mu na podejmowanie racjonalnych działań, w szczególności ustanowienia pełnomocnika. Można mieć w tym zakresie istotne wątpliwości.

Po wtóre: Zgodnie z powołanym już art. 162 § 1 O.p początek biegu terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu należy liczyć od daty ustania przyczyny. W ocenie Dyrektora Izby Skarbowej w tej sprawie siedmiodniowy termin rozpoczął swój bieg od daty, w której podatnik dowiedział się o decyzji organu I instancji. W ocenie Sądu w realiach tej sprawie wniosek ten jest co najmniej przedwczesny. Jeżeli przyczyną uchybienia terminu do wniesienia odwołania była choroba psychiczna skarżącego, to przecież owa przyczyna nie ustała w momencie doręczenia mu kopii decyzji. To, że skarżący dysponował wiedzą o wydanej decyzji, a nawet miał możliwość poznać jej treść, nie oznacza, że był w stanie realizować swoje uprawnienia procesowe polegające na przygotowaniu odwołania i jego złożeniu wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu. Do tych czynności bowiem niezbędna jest sprawność intelektualna, a tą może wyłączać choroba psychiczna. Organ odwoławczy nie rozważył tej okoliczności i nie wykazał, że w okresie biegu terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu nastąpiła remisja choroby podatnika. W kontekście tych rozważań nie można wykluczyć, że dzień w którym podatnik złożył odwołanie wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności, był zarazem dniem, w którym ustała przyczyna uchybienia terminowi. Tym samym Sąd nie podzielił opinii Dyrektora Izby Skarbowej, że analizowany wniosek podatnika został złożony po terminie.

Kryterium braku winy, jako przesłanka zasadności prośby o przywrócenie terminu wiąże się z obowiązkiem strony do zachowania należytej staranności przy prowadzeniu własnych spraw i szczególnej staranności przy dokonywaniu czynności procesowych. Konieczna jest zatem ocena, czy skarżący, przy dochowaniu najwyższej staranności, mógł dokonać czynności procesowej w terminie przepisanym prawem. Tyle, że kryterium należytej staranności może być zawodne przy ocenie zachowania osoby chorej psychicznie. Zdaniem Sądu, zdiagnozowana u skarżącego choroba, mająca charakter przewlekły o zróżnicowanym przebiegu (okresy manii i depresji), uniemożliwiająca samodzielne funkcjonowanie, co wynika z akt sprawy uprawdopodabnia brak winy skarżącego w uchybieniu terminu. Choroby na jaką cierpi podatnik może skutkować brakiem koncentracji w ważnych dla niego sprawach, a w związku z tym istnieje możliwość wystąpienia braku świadomego podejmowania decyzji w prowadzeniu swoich spraw i kierowaniu swoim postępowaniem.

Przywrócenie terminu jest instytucją procesową, przewidzianą w art. 162 § 1 O.p., której zastosowanie uzależnione jest m.in. od uprawdopodobnienia przez wnioskodawcę braku winy w uchybieniu terminu, a zatem nie wymaga udowodnienia istnienia faktu. Prawdopodobieństwo inaczej niż udowodnienie jest środkiem dowodowym, który nie musi dawać pewności, lecz tylko uwiarygodniać twierdzenia o jakiejś okoliczności faktycznej. Jeżeli strona powołuje się na zły stan zdrowia związany z przewlekłą chorobą psychiczną, potwierdzoną zaświadczeniami wydanymi przez lekarzy specjalistów, psychologa oraz orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy to, w ocenie Sądu, można przyjąć, że uprawdopodobniła brak swojej winy w uchybieniu terminu dla dokonania czynności procesowej. Zły stan zdrowia psychicznego skarżącego może - w ocenie Sądu - być wystarczającą przesłanką do uprawdopodobnienia braku winy w uchybieniu terminu. W tym zakresie Dyrektor Izby Skarbowej powinien dokonać ponownej oceny stanu faktycznego przy uwzględnieniu art. 122 i art. 187 § 1 O.p. Zbadanie, czy choroba, na którą wskazuje skarżący stanowiła okoliczność uzasadniającą wyłączenie winy przy uchybieniu terminu do wniesienia odwołania, determinuje ustalenie w analizowanej sprawie znaczenia art. 162 § 2 O.p. Z drugiej strony obalenie prawdopodobieństwa wpływu choroby psychicznej na uchybienie terminu do wniesienia odwołania oraz ustalenia momentu, w którym owa przyczyna ustała (w znaczeniu art. 162 § 2 O.p) wymaga wiedzy specjalistycznej biegłego psychiatry.

Tym samym, zdaniem Sądu, skarga jest uzasadniona, zaskarżone bowiem postanowienie narusza prawo procesowe. Z analizy akt sprawy wynika, że organ dopuścił się uchybienia zasadom prowadzenia postępowania podatkowego przewidzianym przepisami ustawy - Ordynacja podatkowa, a w szczególności określonym w art. 122, art. 187 § 1, art. 197 § 1 oraz art. 162 O.p.

Mając na uwadze powyższe, Sąd dostrzegając naruszenie przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.; dalej "p.p.s.a.") orzekł jak w sentencji.

O zwrocie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu w kwocie 240 zł, powiększonej o należny podatek od towarów i usług, na rzecz adwokata orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461)

D.B.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.