I SA/Kr 729/19 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2754975

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 listopada 2019 r. I SA/Kr 729/19

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesław Kuśnierz.

Sędziowie WSA: Jarosław Wiśniewski, Urszula Zięba (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2019 r. sprawy ze skarg H. M. S. i J. M. S. na decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 kwietnia 2019 r. Nr (...), Nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tyt. składek na ubezpieczenia uchyla zaskarżone decyzje oraz poprzedzające je decyzje z 25 września 2018 r.

Uzasadnienie faktyczne

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu 4 kwietnia 2019 r. wydał decyzje:

- o nr (...) dla H. S., którą utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. z 25 września 2018 r., nr (...) o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy w części finansowanej przez płatnika składek w łącznej kwocie (...) zł oraz z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie (...) zł, a także o umorzeniu postępowania w zakresie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne dla pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz o umorzeniu postępowania w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie zdrowotne za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych;

- o nr (...) dla J. S., którą utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. z 25 września 2018 r., nr (...) o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy w części finansowanej przez płatnika składek w łącznej kwocie (...) zł oraz z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie (...) zł, a także o umorzeniu postępowania w zakresie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne dla pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz o umorzeniu postępowania w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie zdrowotne za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym. Wnioskami z dnia 9 kwietnia 2018 r. ww. zobowiązani zwrócili się do organu ubezpieczeniowego z prośbą o umorzenie ww. zadłużeń. Organ I instancji po przeprowadzonym postępowaniu w sprawie umorzenia, ww. decyzjami z dnia 25 września 2018 r. odmówił umorzenia należności z tytułu ww. składek, ponieważ nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek, uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300, dalej: "u.s.u.s."). Nadto zobowiązani nie wykazali, zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ww. ustawy, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego. Nie wskazali też, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń oraz że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły ww. możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W dniu 10 października 2018 r. do ZUS wpłynęły wnioski ww. zobowiązanych o ponowne rozpatrzenie sprawy. Oświadczyli oni, że w dniu 27 sierpnia 2011 r. H. S. uległa wypadkowi, którego efektem było złamanie trójkostkowe podudzia lewego i konieczność wykonania operacji. Wskutek wypadku załamała się psychicznie, popadła w głęboką apatię i niechęć do życia. Nie mogła normalnie funkcjonować, ani załatwić nawet prostych czynności fizjologicznych. Od dnia 16 lipca 2012 r. leczy się ona w poradni zdrowia psychicznego. J. S. całkowicie poświęcił się opiece nad żoną, pomimo, że sam miał problemy ze zdrowiem i w późniejszym czasie zdiagnozowano u niego nowotwór prostaty, w związku z czym, musiał przejść dwukrotnie operację. W związku z problemami i przyjmowaniem silnych leków ww. zobowiązana nie mogła podjąć pracy i pozostawała pod opieką męża, co spowodowało, że prowadzona działalność gospodarcza została zawieszona, w efekcie czego, zostali oni bez środków do życia. Cała ta sytuacja doprowadziła zobowiązanych do konieczności zaciągnięcia pożyczek typu "chwilówka" oraz zaciągnięcia zobowiązań finansowych w P. Choroby ww. zobowiązanych, trudna sytuacja oficyny wydawniczej K. spowodowana ucieczką za granicę prezesa tej spółki oraz liczne działania komorników, spowodowały konieczność sprzedaży samochodu marki (...), który służył do przewożenia zobowiązanej na zabiegi i konsultacje lekarskie. Ww. zobowiązani zamieszkują wspólnie niewielki lokal o powierzchni około 38 m2 i ponoszą wydatki z tytułu kosztów wizyt lekarskich, leków i rehabilitacji. Ponadto posiadają niespłacone pożyczki "chwilówki", zobowiązania wobec P. oraz cały czas dokonywane są w stosunku do ww. zajęcia komornicze, które uszczuplają już i tak skromny budżet. Następnie zobowiązani podali, że opłaty, jakie ponoszą tj.: czynsz w kwocie (...) zł, opłaty za prąd w kwocie (...) zł, gaz w kwocie (...) zł, lekarstwa w kwocie (...) zł, opłaty za program tv w kwocie (...) zł oraz opłata za zaległy czynsz w kwocie (...) zł miesięcznie. Wydatki te pokrywane są z emerytury J. S. Dodano, że w najbliższym czasie zobowiązana znów musi poddać się operacji. Zobowiązani nie widzą perspektywy poprawy swojej sytuacji i umorzenie zaległości wobec Zakładu byłoby dużo pomocą, ułatwiłoby wyjście na prostą, podjęcie pracy i byłoby kluczem do odzyskania stabilizacji życiowej, zdrowotnej i finansowej.

Po przeprowadzeniu postępowania w przedmiotowej sprawie, organ wydał decyzje z dnia 4 kwietnia 2019 r., o których mowa na wstępie. W ich uzasadnieniach przytoczono m.in. treść art. 28 ust. 2, art. 28 ust. 3 pkt 1-6, art. 28 ust. 3a, art. 32 u.s.u.s, § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365). Analizując sprawę uznano, że nie zachodzą w niej przesłanki wymienione w pkt 1 ww. przepisu, nie przedłożono żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnoszą zobowiązani, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, zobowiązani są właścicielami nieruchomości. Zauważono, że zobowiązany zaprzestał prowadzenia działalności, jednak pobiera on świadczenie emerytalne, nie został ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne. Obecnie jest prowadzone w stosunku do ww. postępowanie egzekucyjne. Brak jest podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Następnie organ podał, że zgromadzone dowody nie wskazują na to, że przedmiotowe zadłużenia powstały na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Wypadek z sierpnia 2011 r. oraz okoliczności związane z ucieczką prezesa oficyny wydawniczej K. w ocenie Zakładu nie kwalifikuje się do nadzwyczajnego zdarzenia, który doprowadził do likwidacji oficyny wydawniczej K. Wspomniany wypadek wydarzył się w 2011 r., a zaległości w płatnościach dotyczą wcześniejszego okresu. Natomiast wyjazd prezesa wydawnictwa do USA nie doprowadził bezpośrednio do jego upadku, ponieważ funkcjonowało ono jeszcze kilka lat. Nie można więc sądzić, że zdarzenie to miało bezpośredni wpływ na niemożność zapłaty składek. Powstałe zadłużenie natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenie społeczne w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Wskazano, że jeżeli w danym okresie zobowiązani nie posiadali wystarczających środków finansowych na opłacenie należnych składek w terminie, to obecnie są oni zobowiązani do ich uregulowania wraz z odsetkami za zwłokę. Zgodnie z zasadami racjonalnego prowadzenia działalności gospodarczej, rozpoczęcie wszelkich działań powinno być poprzedzone planem finansowym, opartym na wnikliwej analizie rynku w danej branży oraz możliwościach finansowych osoby podejmującej działalność. Zarobkowy charakter działalności gospodarczej oznacza, że jest to działalność obliczona na osiąganie zysku. Nastawienie na zysk nie musi oznaczać, że ten zysk rzeczywiście się osiąga. Decydując się na założenie działalności gospodarczej, zobowiązani powinni być świadomi, że dodatkowo zobowiązują się do opłacenia należnych składek z tytułu prowadzenia działalności za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia, odpowiada podmiot prowadzący działalność. Organ wskazał, że przedstawione wydatki ponoszone w gospodarstwie domowym zobowiązanych, kształtują się na poziomie (...) zł miesięcznie, w które wliczono: czynsz ((...) zł) i koszty eksploatacyjne ((...) zł), dodatkowo zobowiązani oświadczyli, że miesięczne koszty spłaty zobowiązań pieniężnych wynoszą (...) zł. Ponadto zobowiązani oświadczyli, że posiadają również zobowiązania u innych wierzycieli. Jednak zobowiązania publicznoprawne mają charakter priorytetowy wobec zobowiązań u innych wierzycieli. Wspomniane wydatki zaś nie są nadzwyczajnymi kosztami, jakie muszą oni ponosić. Wyjaśniono, że Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. W przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja ma charakter trwały, Zakład upatruje szansę na wyegzekwowanie należności w przyszłości, choćby poprzez zawarty układ ratalny, bądź w ramach postępowania egzekucyjnego. Organ zwrócił uwagę, że zobowiązani prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Oboje pobierają świadczenie emerytalne. Ponadto Zakład nie posiada informacji, że korzystają oni z pomocy społecznej, która to udzielana jest osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Problemy finansowe zobowiązanych, spowodowane m.in. problemami zdrowotnymi są podnoszone, jako jeden z głównych argumentów w sprawie, jednak zdaniem organu, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Wskazano również, że zobowiązany leczył się onkologicznie, a zobowiązana ma problemy z nogą oraz leczy się w poradni zdrowia psychicznego. Zakład nie neguje wystąpienia problemów zdrowotnych po ich stronie, jednak pobierają oni świadczenie emerytalne, które otrzymują bez względu na stan zdrowia. W związku z tym w przedmiotowej sprawie nie występuje również okoliczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, która uniemożliwiłaby uzyskiwanie dochodu. Dodatkowo zobowiązani korzystają z systemu ubezpieczeń społecznych, poprzez pobieranie świadczeń długoterminowych, czy z ubezpieczenia zdrowotnego np. przez leczenie się w publicznych placówkach służby zdrowia. Jednoczesne nieuregulowane przez ww. zaległości w odprowadzaniu składek, narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych, bowiem z jednej strony korzystają oni ze świadczeń, a poprzez zaległości składkowe nie dokładają się w pełni do systemu, z którego mają korzystać pozostali.

W skargach do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący złożyli prośbę o ponowne rozpatrzenie ich argumentów, uzasadnionych i potwierdzonych dowodami w zakresie ich ciężkiej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i materialnej i wydanie decyzji umarzających należności z tytułu składek wraz z odsetkami. W uzasadnieniach skarg podniesiono m.in., że działanie organu jest bezduszne w przypadku, kiedy Zakład ma możliwość umorzenia zaległości w przypadkach szczególnie wyjątkowych, a taką jest sytuacja skarżących. Skarżący wnieśli, aby ZUS zwrócił jeszcze raz uwagę na pkt 3 przepisu szczególne przypadki, nadzwyczajne zdarzenie, gdyż całość sytuacji zdrowotnej, jaka dotknęła skarżących, jej skutki, przebieg, uciążliwości oraz rozmiar, charakter i przewlekłość nie jest zdarzeniem typowym, potencjalnym lub przejściowym, zatem zalicza się do kategorii nadzwyczajnych. Całość tych zdarzeń doprowadziła ww. do bardzo ciężkiej sytuacji, widomo przymusu regulacji kolejnych zobowiązań spowoduje, że sytuacja z ciężkiej przejdzie w dramatyczną lub nieodwracalną z pokrzywdzeniem skarżących, tym samym Zakład nie odzyska wspomnianej zaległości, a w dodatku odbierze ww. ostatnią szansę na normalną egzystencję. Świadczenie emerytalne, jakie otrzymują ww. jest wynikiem wieloletniej regulacji, określonych składek, jakie winni byli opłacać i co też sumiennie czynili skarżący (przez 26 lat pracy, w tym 20 lat, jako urzędnik państwowy oraz 42 lata, w tym 10 lat, jako urzędnik państwowy). Brak tego świadczenia lub jego uszczuplenie spowoduje, że skarżący pozostaną bez środków do życia, nawet na najniższym poziomie. Podano, że w sytuacji skarżących istnieje realne ryzyko, że zostaną oni pozbawieni możliwości zaspokojenia już nie podstawowych, a niezbędnych potrzeb życiowych. Podniesiono, że brak wydatkowania na wskazane przez skarżących cele, w tym rehabilitacyjno-lecznicze i te, które zapewnią podstawowe potrzeby egzystencjonalne, spowoduje, iż skarżący popadną w skrajne ubóstwo (a jest to całkiem realne, jeżeli Zakład, poza innymi wierzycielami zajmie emerytury skarżących), może dojść do absurdalnej sytuacji, że pozbawiając ich środków do życia, poprzez nie umorzenie zaległości, Zakład będzie zmuszony odstąpić od ich egzekucji (a więc zobowiązanie nie zostanie pokryte), a ww. stracą jakiekolwiek środki do życia. Wskazano, że skarżący zwrócili się z prośbą o umorzenia, by uzyskać pomoc w tej wyjątkowo ciężkiej sytuacji i by mogli stanąć na nogi i z biegiem czasu, nie mając tak ogromnego obciążenia finansowego do uregulowania zaległości. Nie zgodzono się ze stwierdzeniem organu, że w sprawie nie następuje okoliczność konieczności sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Mało tego, w przypadku skarżącej doszło do sytuacji, że będąc sama osobą chorą psychicznie z powodu wypadku, jest ona obciążona dolegliwościami uniemożliwiającymi podjęcie jej normalnej pracy. Skarżąca jest zmuszona poddać się opiece męża, a skarżący nie może podjąć pracy i zmuszony jest opiekować się żoną.

W świetle powyższej argumentacji skarg wniesiono o odstąpienie od egzekucji i umorzenie w całości zaległych składek wraz z odsetkami ze względu, zarówno na stan majątkowy, jak i na sytuację zdrowotną oraz rodzinną skarżących, ponieważ nie są oni w stanie w żaden sposób opłacić tych należności, a wymóg ich uregulowania nie tylko nie przyniesie podstawowego skutku w postaci pokrycia wierzytelności, ale spowoduje doprowadzenie ich do ubóstwa lub sytuacji dużo gorszej, której nawet boją się oni wyobrażać. Skarżąca wniosła dodatkowo o wyjaśnienie jej i podanie podstawy prawnej, co do właściwości miejscowej rozpatrywania sprawy przez ZUS w B.-B., ponieważ jej wniosek o przyznanie emerytury, składała w Oddziale ZUS w (...) i też stamtąd otrzymuje świadczenie. Tym bardziej, że ubiegając się o rentę stawała dwukrotnie przed komisją lekarską w Oddziale ZUS w K.

W odpowiedziach na skargi ZUS podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko w sprawie. W zakresie zarzutów skarg, uznał je za bezpodstawne i powołał się na treść zaskarżonych decyzji. W konsekwencji wniesiono o oddalenie skarg.

W pismach z dnia 22 lipca 2019 r. skarżący przedstawili ponownie swoje stanowisko wobec twierdzeń zawartych w odpowiedziach na skargi, które stanowi polemikę z oceną organu ubezpieczeniowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, rozpoznając na rozprawie sądowej w dniu 10 września 2019 r. spraw o sygn. akt I SA/Kr 729/19 i I SA/Kr 732/19 połączył je do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia pod sygn. akt I SA/Kr 729/19. Ze względu bowiem na występujący w nich tożsamy stan faktyczny, pozostawały one ze sobą w związku, który uzasadniał zastosowanie art. 111 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.; dalej jako: "p.p.s.a.").

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Podstawowa zasada sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 z późn. zm.), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302) - dalej "p.p.s.a.".

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Z istoty bowiem kontroli wynika, że zasadność zaskarżonej decyzji podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności, czy bezczynności organu administracji publicznej.

Wady skutkujące koniecznością uchylenia decyzji, stwierdzenia jej nieważności bądź wydania decyzji z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.

Kontrolując zaskarżone decyzje wydane w stosunku do małżonków H. S. i J. S. w oparciu o wyżej wskazane reguły, Sąd uznał, że naruszają one prawo w sposób powodujący konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego, wraz z decyzjami wydanymi w I instancji - chociaż nie z powodu przyczyn wskazanych w skargach.

W niniejszej sprawie spór sprowadzał się do rozstrzygnięcia, czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych zasadnie odmówił każdemu ze skarżących umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w sytuacji gdy najstarsze zaległości składkowe datowane były na rok 2008.

Skarżący podnosili przede wszystkim, że organ zaniechał wnikliwego zbadania sprawy i oceny materiału dowodowego w świetle art. 28 ust. 1 i 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778, powoływanej dalej jako "u.s.u.s.") oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 207 z późn. zm.).

Organ natomiast ocenił, że przesłanki określone w powołanych aktach prawnych po stronie wnioskujących o umorzenie, nie zaistniały. Nie zbadał natomiast a w każdym razie nie ujawnił tego w treści uzasadnień swych decyzji czy objęte wnioskiem o umorzenie zaległości składkowe są nadal należne i wymagalne.

Realizując określone w art. 134 § 1 p.p.s.a., granice kontroli, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu powodującym konieczność wyeliminowania jej z obrotu prawnego.

W oderwaniu od większości zarzutów podniesionych w skargach, Sąd mając na uwadze, że zaległości wyliczane przez organ a następnie także wskazane w decyzji wydanej w I instancji dotyczą należności składkowych począwszy od 2008 r., powziął wątpliwości co do możliwości wystąpienia częściowego przedawnienia zaległych należności składkowych, które zostały wskazane przez ZUS w zaskarżonej decyzji, z uwagi na termin ich wymagalności. Na taką możliwość wskazywał w czasie rozprawy przed sądem administracyjnym sam skarżący, wywodząc, że jego żona otrzymała decyzję umarzającą część zaległości z uwagi na przedawnienie. Mimo istnienia możliwości w związku z odroczeniem rozprawy, skarżący jednak takiej decyzji nie dołączył do akt.

Podkreślić w związku z powyższym należy, że niezbędnym warunkiem podjęcia przez ZUS prawidłowej decyzji w sprawie umorzenia (odmowy umorzenia) należności z tytułu składek jest jednoznaczne stwierdzenie, że objęte wnioskiem należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Kwestia ta ściśle jest więc związana z prawidłowym, wyczerpującym ustaleniem stanu faktycznego sprawy, dotyczy zatem przestrzegania przez ZUS przepisów postępowania. Dopiero wyjaśnienie tej wstępnej kwestii pozwala organowi rentowemu na dokonanie oceny, czy zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, czy opłacenie należności będących przedmiotem postępowania rzeczywiście pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności czy pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok WSA z dnia 28 lipca 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 433/16)

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. dotyczyć bowiem może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie tym postępowaniem należności, które wygasły na skutek przedawnienia.

Przepisy u.s.u.s. regulujące kwestie przedawnienia składek były wielokrotnie nowelizowane. Od 1 stycznia 1999 r. kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074, z późn. zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa zmieniająca nie zawierała wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych odnośnie do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. - 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu (zob. uchwały SN: z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. akt II UZP 5/08, oraz z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt I UZP 4/08, ponadto zob. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1102/08).

Do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (tak: NSA w wyroku z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II GSK 72/09, oraz SN w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt II UK 313/10).

Mocą powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. został także zmieniony art. 24 ust. 5, który otrzymał brzmienie: "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia".

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z treścią art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (zob. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12).

Odnosząc powyższe do okoliczności rozpoznawanej sprawy, należy wskazać, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie poczynił w zaskarżonych decyzjach oraz decyzjach wydanych w pierwszej instancji, żadnej analizy w zakresie ewentualnego przedawnienia przedmiotowych składek. Z akt sprawy można jedynie wywnioskować, że wobec skarżących podjęto próby wyegzekwowania zaległych należności składkowych jednak brak jakichkolwiek ustaleń ZUS w tym zakresie powoduje, że zaskarżone rozstrzygnięcia nie mogą zostać skontrolowane przez sąd administracyjny w zakresie podstawowej i pierwotnej przesłanki wyznaczającej dopuszczalność rozstrzygania o umorzeniu należności z tytułu składek. Sąd administracyjny nie może bowiem opierać się na założeniu, iż skoro ZUS procedował w zakresie zaległości składkowych to oznacza, iż nie były one przedawnione. Rozstrzygając w I instancji oraz utrzymując w mocy rozstrzygnięcie objęte wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy, okoliczność powyższa powinna zostać opisana i wyjaśniona w każdej sytuacji gdy okres czasu, którego dotyczą zaległości składkowe stwarza takie wątpliwości.

Mając to na uwadze, Sąd odstąpił od weryfikacji, czy przy wydawaniu zaskarżonych decyzji, podjętych w ramach uznania administracyjnego, organ dokonał prawidłowego ustalenia, na gruncie zgromadzonego materiału dowodowego, że nie zostały wypełnione przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. bądź w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego.

Skarżący zarzucali nadto organowi niewyjaśnienie stanu faktycznego w sposób należyty. Zarzuty te odnosiły się do ustalenia przez ZUS okoliczności związanych z ich trudną sytuacją rodzinną i finansową. Pomimo, że Sąd odstąpił od badania poprawności przeprowadzonego przez organ postępowania dowodowego w tym zakresie, to jednak stwierdził, że brak ustaleń w zakresie ewentualnego przedawnienia należności, oznacza że ZUS nie dopełnił wymogu pełnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a.

Tak więc przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, ZUS w pierwszej kolejności winien dokonać analizy, czy dochodzone należności nie uległy przedawnieniu przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności mających wpływ na zawieszenie, ewentualnie przerwanie biegu terminu przedawnienia. Wyniki tej analizy powinny znaleźć odzwierciedlenie w aktach sprawy oraz w uzasadnieniach decyzji. Jeśli ZUS w wyniku tych czynności dojdzie do przekonania, że należności skarżącego z tytułu składek nie uległy przedawnieniu, ponownie merytorycznie rozpozna zasadność wniosku skarżącego o ponowne rozpoznanie sprawy.

Z uwagi na wyżej powołane okoliczności, zasadnym było uchylenie zaskarżonych decyzji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. O kosztach postępowania nie orzeczono gdyż skarżący - wygrywający sprawę - kosztów takich nie ponieśli.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.