Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1529717

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie
z dnia 27 maja 2014 r.
I SA/Kr 471/14

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Urszula Zięba.

Sędziowie WSA: Paweł Dąbek, Agnieszka Jakimowicz (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 maja 2014 r., sprawy ze skargi M.K., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 19 grudnia 2013 r. Nr (...), w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy, uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 10 września 2013 r. Nr (...).

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia 19 grudnia 2013 r. nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy uchylił swoją poprzednią decyzję z dnia 10 września 2013 r. nr (...) i odmówił umorzenia M.K. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za maj 1999 r., luty 2000 r., od marca do maja 2001 r. wraz z odsetkami w łącznej kwocie 1.589,19 zł, ubezpieczenie zdrowotne za styczeń, czerwiec i lipiec 2001 r. wraz z odsetkami w łącznej kwocie 1.176,36 zł oraz na Fundusz Pracy za październik 2000 r. i okres od kwietnia do lipca 2001 r. wraz z odsetkami w łącznej kwocie 464,93 zł.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano, że w dniu 10 lipca 2013 r. do Oddziału ZUS w T. wpłynął wniosek M.K. o umorzenie zaległości z tytułu składek motywowany przez stronę trudną sytuacją materialną oraz złym stanem zdrowia. Opisaną wyżej decyzją ZUS z dnia 10 września 2013 r. odmówiono zobowiązanemu umorzenia wskazanych należności składkowych podnosząc, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jak również strona nie wykazała, gdyż w toku postępowania nie przedłożyła żadnych dokumentów, aby jej sytuacja rodzinna, materialna i zdrowotna mieściła się w dyspozycji § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społecznej.

Od powyższej decyzji M.K. wniósł skargę datowaną na dzień 20 września 2013 r., którą organ zakwalifikował jako wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W piśmie tym podniósł, że w dniu 19 września 2013 r. otrzymał zarówno pismo informujące go o prawie do zapoznania się z zebranymi dokumentami i ewentualnego złożenia niezbędnych wyjaśnień lub dokumentów przed wydaniem decyzji, jak i samą decyzję. W opinii strony taka sytuacja jest krzywdząca, zamyka sprawę i uniemożliwia zapoznanie się ze zgromadzonym w sprawie materiałem i zajęcie stanowiska.

W związku z powyższym organ uznając powyższy zarzut naruszenia art. 10 k.p.a. za zasadny uchylił decyzję z dnia 10 września 2013 r. i odmówił umorzenia wnioskowanych należności składkowych. Organ rentowy wyjaśnił, że umorzenie jest możliwe tylko w przypadku całkowitej nieściągalności, zdefiniowanej w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Tymczasem jak ustalono w trakcie postępowania, aktualnie w stosunku do zobowiązanego prowadzone jest przez Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego postępowanie egzekucyjne, które zostało zawieszone w związku ze złożonym w dniu 18 stycznia 2013 r. wnioskiem o umorzenie należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (tzw. ustawa abolicyjna). Nie można zatem definitywnie stwierdzić braku majątku podlegającego egzekucji, bowiem takiego stwierdzenia może dokonać organ, który postępowanie egzekucyjne prowadzi. Ponadto, jak ustalono w trakcie postępowania prowadzonego przez organ w drugiej instancji, wyrokiem z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt I C 296/07 Sąd Rejonowy uznał za bezskuteczną umowę darowizny nieruchomości, dla której prowadzona jest KW 64062 dokonaną na rzecz J. i M.K. Tym samym istnieje możliwość prowadzenia postępowania egzekucyjnego zarówno ze świadczenia rentowego, jak i z majątku nieruchomego. Organ zaznaczył, że pozostałe przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie dotyczą sytuacji prawnej, faktycznej i materialnej strony. Na tej podstawie stwierdzono, że nie występuje całkowita nieściągalność.

Następnie wyjaśniono, że w stosunku do osób opłacających składki na własne ubezpieczenia, umorzenie zaległości jest możliwe na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społecznej, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacać tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego. W tym kontekście organ stwierdził, że w złożonym wniosku strona podała, że w chwili obecnej przebywa na rencie chorobowej i ma skrajną sytuację finansową, ponieważ jest osobą przewlekle chorą, wymagającą ciągłej opieki lekarskiej, jak również opieki osób trzecich. Do wniosku zostało dołączone jedynie oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i oraz sytuacji materialnej, jednak na etapie powtórnego rozpoznawania wniosku wnioskodawca przedłożył: pismo ZUS z dnia 11 czerwca 2013 r. dotyczące składek nie podlegających umorzeniu na podstawie ustawy abolicyjnej, zaświadczenie lekarskie z dnia 30 października 2013 r. Samodzielnego Zespołu Opieki Zdrowotnej Poradni Zdrowia Psychicznego w Leżajsku, z którego wynika, że strona pozostaje w stałym leczeniu, zaświadczenie lekarskie z dnia 3 października 2013 r. NZOZ w Łącku stwierdzające, że pacjent leczy się z powodu nadciśnienia tętniczego, zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w T. informujące, że wobec strony prowadzone jest jedno postępowanie egzekucyjne z wniosku wierzycielki Ewy Kołodziej, w którym łączna kwota zadłużenia wynosi 99.700 zł, pismo z Kancelarii Prawnej wzywające do zapłaty zadłużenia, pismo z dnia 26 września 2013 r. Ultimo S.A. informujące o zarekomendowaniu wierzycielowi przekazania długów strony do obsługi przez ww. kancelarię, z którego wynika, że kancelaria dochodzić będzie długów strony wobec Lukas Nanku i Banku PKO BP w łącznej wysokości 24.000 zł, wniosek z dnia 30 listopada 2011 r. o ponowne ustalenie prawa do renty, decyzja ZUS o/Tarnów z dnia 23 stycznia 2012 r. o ponownym ustaleniu renty, zaświadczenie o stanie zdrowia N-9 wraz z załącznikami, faktury oraz paragon fiskalny na zakup leków, roczne obliczenie podatku przez organ rentowy (PIT 40A) za 2008 r., pismo strony do Komornika Sądowego przy SR w T. z dnia 25 września 2013 r. o udzielnie informacji w przedmiocie wysokości pozostającego do egzekucji zadłużenia, postanowień tegoż Komornika: z dnia 25 czerwca 2012 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego z wniosku wierzyciela G. w W., z dnia 23 kwietnia 2012 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego z wniosku wierzyciela U., z dnia 6 maja 2010 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego z wniosku wierzyciela Bank Pekao S.A., pisma Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego z dnia 28 grudnia 2011 r. o przekazaniu akt egzekucyjnych do komornika sądowego.

Organ ustalił ponadto, że wnioskodawca wraz z rodziną nie korzysta z pomocy MOPS w T., nie figuruje w stosownych rejestrach jako właściciel lub współwłaściciel pojazdów, nie figuruje w rejestrze ksiąg wieczystych. Zgodnie z informacją Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego z dnia 31 lipca 2013 r. strona złożyła deklaracje, z których wynika, że za 2008 r. osiągnęła dochód w kwocie 14.696,98 zł, za rok 2009 - 8.015,38 zł, za 2010 r. - 8.404,52 zł, zaś za 2012 r. była to kwota 9.989,22 zł. Za rok podatkowy 2011 nie składano natomiast zeznania podatkowego, poza tym strona posiada zobowiązanie z tytułu podatku VAT w wysokości 4.373,10 zł.

Dalej organ zaznaczył, że strona w oświadczeniu z dnia 26 lipca 2013 r. podała, że wspólnie zamieszkuje i gospodaruje wraz z żoną i synem. Uzyskuje stały dochód ze świadczenia rentowego w kwocie 811,92 zł, jednak świadczenie to obciążone jest potrąceniami na rzecz zobowiązań alimentacyjnych, które pobiera żona. Po potrąceniach strona otrzymuje 318,96 zł. Żona osiąga dochody w wysokości 353,88 zł (alimenty potrącane ze świadczenia wnioskodawcy), a syn osiąga dochody z zatrudnienia na 1/4 etatu w kwocie ok. 350 zł miesięcznie. Według organu ustalony miesięczny dochód na osobę wynosi 350 zł. Organ zaznaczył jednak, że w innym miejscu tego samego oświadczenia wnioskodawca stwierdził, że zamieszkuje chwilowo u syna lub u dalszej rodziny w różnych miejscach kraju. Według organu, taka rozbieżność oświadczeń co do miejsca pobytu i wspólnego gospodarowania powoduje, że nie można jednoznacznie ustalić, gdzie rzeczywiście strona przebywa, jak również jaki dochód przypada na osobę wspólnie gospodarującą. Ta rozbieżność co do miejsca zamieszkania, w opinii organu, nie tylko uniemożliwia ustalenie sytuacji majątkowej strony, ale podważa rzetelność złożonego oświadczenia i stawia pod znakiem zapytania słuszność wykorzystania informacji w nim zawartych.

Dalej organ podał, że według dłużnika nie ponosi on żadnych kosztów z tytułu miesięcznych opłat (czynsz, energia, gaz), ponosi natomiast bieżące wydatki na wyżywienie, ubrania, środki czystości w kwocie 140 zł oraz stałe koszty związane z leczeniem w kwocie 170-200 zł miesięcznie. Nie potwierdzają tego jednak przedłożone dokumenty, bowiem pięć przedłożonych rachunków za zakup leków dotyczy okresu czterech lat i brak jest możliwości ustalenia miesięcznych wydatków na ten cel. Organ ustalił też, że wnioskodawca ma znaczne zadłużenie z tytułu alimentów, podatków i kredytów bankowych, na dowód czego przedłożona została stosowna dokumentacja.

W opinii ZUS jednak ta sytuacja nie pozwala na uznanie, że zostały spełnione przesłanki umorzenia zaległych należności składkowych, a strona nie jest w stanie podołać spłacie zadłużenia. Wprawdzie ustalony średni dochód na członka rodziny to jedynie 350 zł, ale nie udowodniono, aby osoby te nie mogły polepszyć swojej sytuacji materialnej przy odpowiednim zaangażowaniu własnym. Brak też dokumentacji medycznej, z której wynikałoby, aby członkowie rodziny byli niezdolni do pracy. Obecne trudności finansowe nie wskazują, aby miały charakter trwały i nie były możliwe do przezwyciężenia. Organ podniósł na koniec, że strona spłacała zadłużenie w ramach układu ratalnego, zaniechała tego po złożeniu wniosku o umorzenie należności w oparciu o tzw. ustawę abolicyjną, a nie przedłożono obecnie dokumentów świadczących o takiej zmianie sytuacji finansowej bądź zdrowotnej, która uniemożliwiałaby dalszą realizację układu.

Od powyższej decyzji M.K.wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie generalnie nie zgadzając się w jej treści ze stanowiskiem organu rentowego, że z przedłożonej dokumentacji, wykazanych okoliczności, jak też poczynionych przez organ we własnym zakresie ustaleń nie wynika, by sytuacja materialna i zdrowotna skarżącego nie pozwalała na obiektywne stwierdzenie, że spełnia przesłanki przewidziane w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych pozwalające na umorzenie należności z tytułu składek na zasadach określonych w tej właśnie ustawie.

Organ rentowy wniósł w odpowiedzi o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na mocy przepisu § 1 pkt 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 sierpnia 2008 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania ministra właściwego do spraw finansów publicznych, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. Nr 163, poz. 1016).

Art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) stanowi, że kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.) sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 tejże ustawy, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności orzeczenia.

Przechodząc zatem do merytorycznego rozpoznania skargi stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1442), jak również art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 143, poz. 1365). Zgodnie zatem z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu w pkt od 1 do 6.

W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 ust. 3a powołanej wyżej ustawy wprowadził wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności. Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane przez Zakład, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Z kolei odnoszący się do takich sytuacji przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 143, poz. 1365) stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1)

gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2)

poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3)

przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przy czym podnieść należy, że w art. 24 ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej wskazano, iż pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Na uwadze należy mieć też treść art. 32 tejże ustawy, który z kolei do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie stosowania umorzeń nakazuje stosowanie odpowiednie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne.

Z treści przytoczonych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07, LEX nr 471116). W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa.

W wyroku z dnia 16 listopada 1999 r. (sygn. akt III SA 7900/98 LEX nr 47243) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż "w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Obowiązki organu administracyjnego w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on wszechstronnie zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela z art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego". Z kolei w wyroku z 28 kwietnia 2003 r. (sygn. akt II SA 2486/01 LEX nr 149543) Naczelny Sąd Administracyjny zawarł tezę, iż "podejmując decyzję uznaniową organ administracji stosownie do art. 7 k.p.a., ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych".

Podkreślić więc trzeba, iż rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu nie tylko poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. W orzecznictwie zaznacza się, iż obowiązkiem każdego organu administracji jest wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia. W istocie chodzi o wytłumaczenie stronie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych lub uznał go za niewłaściwy. Zasada przekonywania nie zostanie zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre dowody zgromadzone w sprawie, czy też twierdzenia, wyjaśnienia strony, albo nie odniesie się do faktów istotnych dla sprawy bądź okoliczności podnoszonych przez stronę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, dokonując oceny zaskarżonej decyzji w omówionym wyżej zakresie, a także mając na uwadze okoliczność, że zgodnie z art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonej decyzji niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z porządku prawnego.

W pierwszym rzędzie należy podnieść, że zamknięty katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten stanowi, że całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Na tle tak brzmiącego przepisu należy zaznaczyć, że wobec skarżącego toczy się obecnie postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w T., ale nie dotyczy ono należności składkowych należnych na rzecz ZUS, a zaległych świadczeń alimentacyjnych. Dochodzona kwota 99.700 zł egzekwowana jest ze świadczenia rentowego skarżącego, które po potrąceniu wynosi zaledwie 318, 96 zł. Jednakże, wbrew przekonaniu organu, sam fakt wszczęcia i prowadzenia egzekucji w tym zakresie (jak również w zakresie zaległości podatkowych obecnie nie egzekwowanych) nie powoduje braku spełnienia przesłanki całkowitej nieściągalności. Zwrócić bowiem należy uwagę na treść art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Z przepisu tego wynika, że ZUS, jako wierzyciel ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Kwestia ta jest istotna na gruncie niniejszej sprawy gdzie, wykazane zostało, że dłużnik nie posiada żadnego majątku, z którego możliwe byłoby prowadzenie skutecznej egzekucji. Organ uznając bowiem, że ściągnięcie należności składkowych jest teoretycznie możliwe z renty skarżącego nie bierze pod uwagę faktu, że wysokość tego świadczenia nie pozwala na dalsze potrącenia, poza mającymi pierwszeństwo w zaspokojeniu należnościami alimentacyjnymi, które egzekwowane będą przez długi okres zważywszy na wysokość zadłużenia wynoszącą prawie 100.000 zł. Organ wprawdzie powołuje się na orzeczenie sądu powszechnego, na mocy którego uznano za bezskuteczną umowę darowizny nieruchomości dokonaną na rzecz J. i M. K., jednak w aktach sprawy brak jakiegokolwiek dowodu na twierdzenia organu, ponadto nie wiadomo czy wyrok ten (o ile faktycznie zapadł) jest wyrokiem prawomocnym, skoro w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych nie odnotowano żadnych zmian właścicielskich i skarżący nadal nie figuruje w nim jako właściciel czy współwłaściciel nieruchomości. Ponadto podnieść należy, że organ stwierdzając przesłanki całkowitej nieściągalności winien mieć na uwadze nie tylko to, czy majątek zobowiązanego nadaje się do egzekucji, ale również i to, czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11, LEX nr 1101810).

Organ pominął także całkowicie milczeniem okoliczność, że trzema postanowieniami: z dnia 6 maja 2010 r., z dnia 23 kwietnia 2012 r. i z dnia 25 czerwca 2012 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym umorzył postępowanie egzekucyjne z wniosków wierzycieli prywatnych właśnie z uwagi na jego bezskuteczność i brak majątku, z którego można zaspokoić przekazane do egzekucji zadłużenie, co jest istotne w świetle stwierdzenia przesłanki całkowitej nieściągalności.

Mając na względzie wskazane wyżej okoliczności Sąd uznał, że organ rentowy błędnie zinterpretował przesłanki całkowitej nieściągalności opisane w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, nie wyjaśnił nadto wszystkich okoliczności istotnych z punktu widzenia ich zaistnienia, nie przeprowadził w tym kierunku stosownego postępowania dowodowego i nie ocenił dowodów już znajdujących się w aktach sprawy.

Okoliczności te organ rentowy winien zatem wziąć pod uwagę przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

W opinii Sądu organ rentowy dokonał również nieprawidłowej, tj. wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, oceny przesłanki umorzenia przewidzianej w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący jest osobą przewlekle chorą, pozostającą w stałym leczeniu, której jedynym źródłem dochodu jest renta w kwocie 811,92 zł miesięcznie, przy czym po potrąceniu komorniczym efektywnie skarżącemu pozostaje na życie 318,96 zł. Wykazał również znaczne zadłużenie z różnych tytułów przekraczające kwotę ponad 120.000 zł. Organ ustalił, że średni dochód na osobę w rodzinie wnioskodawcy plasuje się na poziomie 350 zł, przy czym kwota ta w całości jest konsumowana na podstawowe, minimalne potrzeby życiowe skarżącego (leki, wyżywienie, ubranie, środki czystości). Organ winien nadto zważyć, że świadczenia alimentacyjne, które zostały uwzględnione w dochodzie rodziny, mają szczególny charakter i przysługują dzieciom na zaspokojenie ich potrzeb.

Ponadto, w opinii Sądu nieuznanie przez organ rentowy wydatków na leczenie jest niezasadne. Z akt sprawy ponad wszelką wątpliwość wynika, że od wielu lat Marek Kołodziej boryka się z przewlekłymi schorzeniami, pozostając w ciągłym leczeniu. Zatem z doświadczenia życiowego wynika, że musi zażywać odpowiednie leki. Fakt, iż przedłożone w toku postępowania przez wnioskodawcę faktury dotyczą lat ubiegłych nie powoduje, że są one niewiarygodne. Skarżący dołączył również aktualny paragon za leki z apteki im. św. Kingi z N.wystawiony w dniu 29 sierpnia 2013 r. i opiewający na kwotę 368,53 zł. Dlatego podane przez niego w oświadczeniu uśrednione miesięczne koszty leczenia w kwocie 170-200 zł są jak najbardziej wiarygodne i winny być przez organ rentowy uwzględnione po stronie obciążeń skromnego budżetu skarżącego. Tak więc pozostająca do dyspozycji skarżącego kwota tzw. wolnych środków wystarcza zaledwie na zabezpieczenie jego podstawowych, bardzo minimalnych potrzeb życiowych, nie mówiąc już o możliwości wygospodarowania z niej jakichkolwiek sum na spłatę ewentualnego zadłużenia.

Odnosząc się natomiast do podnoszonej przez organ kwestii nieścisłości w złożonym przez skarżącego oświadczeniu w zakresie miejsca zamieszkania i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, to wskazać należy na ogólną zasadę, że w sprawach, w których strona nie przedstawiła, jak też organ nie znalazł z urzędu dowodów potwierdzających fakty i zdarzenia, z których strona wywodzi dla siebie określone (z reguły korzystne) skutki prawne, przed wydaniem decyzji negatywnej organ administracji powinien zawsze wezwać stronę do uzupełnienia materiału dowodowego poprzez przedstawienie przez nią brakujących dowodów, czy też sprecyzowania dotychczasowych niejasnych, czy też ogólnikowych wyjaśnień (tak: wyrok NSA z dnia 8 listopada 2013 r., sygn. akt II OSK 1291/12, LEX nr 1421792), czego na gruncie niniejszej sprawy zabrakło. Organ bowiem nie zwrócił się do skarżącego z wezwaniem do wyjaśnienia zauważonych ewentualnych nieścisłości.

Natomiast całkiem niezrozumiałe i nieuprawnione jest kwestionowanie przez organ całości informacji zawartych w oświadczeniu skarżącego z dnia 26 lipca 2013 r. jedynie z tego powodu, że w pewnym, niewielkim zresztą zakresie, wydały się one organowi nieścisłe (str. 7, ostatnie zdanie pierwszego akapitu od góry zaskarżonej decyzji).

Zatem twierdzenia organu rentowego, że przedstawiona wyżej sytuacja nie spełnia przesłanek do umorzenia należności składkowych pozostaje w całkowitej sprzeczności z logiką i doświadczeniem życiowym, podobnie jak opieranie rozstrzygnięcia na niczym nie popartym, hipotetycznym twierdzeniu o tym, że obecne trudności finansowe skarżącego nie wskazują na to, by miały charakter trwały, a rodzina może polepszyć swoją sytuację materialną.

W tym miejscu zaznaczyć należy, że niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna podmiotu ubiegającego się o ich umorzenie, winna być oceniana na dzień wydania przez zakład ostatecznej w tym przedmiocie decyzji (wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 8 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Bd 220/12, LEX 1166096). Zdarzenia przyszłe i niepewne, a w szczególności przypuszczenia i twierdzenia o charakterze prognostycznym, nie mogą stanowić podstawy do wydania rozstrzygnięcia w sprawie. Mogą mieć oczywiście pewien wpływ, ale tylko w sytuacji ich uprawdopodobnienia zgodnie z zasadami logiki, dostępnej wiedzy i doświadczenia życiowego, czego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 marca 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2966/09, LEX 501036).

Na ocenę przesłanek umorzenia zaległości składkowych nie mogą mieć też żadnego wpływu dywagacje organu o dochodach, jakie skarżący osiągał w latach 2008 do 2012. Istotne jest to, jakie obecnie posiada realne możliwości spłaty. Na gruncie niniejszej sprawy organ nie pokusił się o wskazanie jakie to dochody, bądź jaki majątek skarżący ma przeznaczyć na zaspokojenie wierzyciela, jakim jest ZUS.

Stwierdzić na koniec należy, że wprawdzie, jak to wspomniano na wstępie, decyzje dotyczące umorzenia mają charakter uznaniowy, to jednak okoliczność ta nie oznacza sytuacji, w której instytucja określona w art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i oraz art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne może przybrać charakter wyłącznie papierowy i nie znaleźć żadnego zastosowania w praktyce. Wydając decyzję w przedmiocie umorzenia należności organ orzekający winien zawsze brać pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek, odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw, czego zdaje się ZUS nie zauważać (por. uzasadnienie wyroku WSA w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 485/07, LEX nr 447314).

W sytuacji zatem spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek wskazanych w wyżej przytoczonych przepisach, organ winien rozważyć możliwość przychylenia się do wniosku o umorzenie należności składkowych przy ponownym rozpoznaniu sprawy. W przeciwnym razie w uzasadnieniu podjętej odmowy umorzenia winien przekonać skarżącego, iż nie ma racji twierdząc, że nie jest w stanie spłacić należności, ale jednocześnie wskazać jakie możliwości w tym zakresie strona realnie posiada, czego w zaskarżonej decyzji zabrakło. To ostatnie stwierdzenie jest o tyle istotne, że jak wskazano wyżej z akt sprawy wynika, że skarżący nie ma żadnych realnych szans na zatrudnienie z uwagi na stan zdrowia i przewlekłe schorzenia, nie posiada żadnego cennego majątku ruchomego, ani nieruchomości, posiada znaczne zadłużenie (alimentacyjne, w bankach, z tytułu nieuiszczonych podatków), jedyny jego dochód to świadczenie rentowe w kwocie niewiele ponad 300 zł po potrąceniach egzekucyjnych.

W sprawach dotyczących umorzenia konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej wnioskodawcy z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (tak: wyrok WSA w Olsztynie z dnia 12 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 130/12, LEX nr 1145285). Trudno w wyżej opisanej sytuacji M.K. doszukać się realnych możliwości pozyskania takich środków finansowych, czy takiego majątku, który pozwoliłby na zaspokojenie zaległych należności.

Organ winien również, w kontekście swoich rozważań dotyczących spłacania układu ratalnego, rozważyć argumenty skarżącego podniesione w skardze, że właśnie z uwagi na pogarszającą się sytuację materialną i zdrowotną skorzystał z dobrodziejstwa ustawy abolicyjnej i wystąpił o umorzenie pozostałych do spłaty zaległości, gdyż nie był w stanie dłużej realizować przyznanego układu ratalnego. Na spłatę tychże rat zaciągnął kredyty bankowe, których obecnie również nie jest w stanie spłacić.

Na koniec należy wskazać, że jeśli organ uznał zarzut naruszenia art. 10 k.p.a. za zasadny, to winien uchylić zaskarżoną decyzję, ale nie wolno mu było orzekać merytorycznie, co miało miejsce na gruncie niniejszej sprawy. Swoim działaniem ZUS naruszył zasadę dwuinstancyjności z uwagi na to, że w toku postępowania zainicjowanego wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca przedłożył plik istotnych dowodów obrazujących jego sytuację zdrowotną i materialną, a także mających wpływ na ustalenie przesłanki całkowitej nieściągalności, które to dowody w istocie po raz pierwszy ocenione zostały dopiero w zaskarżonej decyzji z dnia 19 grudnia 2013 r.

Mając powyższe na względzie, z uwagi na wykazane wyżej uchybienia, sprowadzające się do naruszenia przepisów postępowania, w szczególności oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, tj. art. 7, art. 11, art. 77 § 1 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a także dokonania błędnej wykładni przepisu statuującego przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należało w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) orzec jak w sentencji. Działając zaś na podstawie art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł o wyeliminowaniu z obrotu prawnego także decyzji poprzedzającej zaskarżoną decyzję, gdyż było to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy, której dotyczyła skarga.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne będzie zatem wzięcie pod uwagę wszystkich wskazywanych wyżej okoliczności oraz dokonanie kompleksowej swobodnej oceny dowodów oraz zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

Sąd zaniechał orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że skarżący z mocy art. 239 pkt 1 lit. e Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zwolniony był z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w niniejszej sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.