Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2195415

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach
z dnia 4 stycznia 2017 r.
I SA/Ke 696/16

UZASADNIENIE

Sentencja

Starszy Referendarz Sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach Agnieszka Karyś-Adamczyk po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J.B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z (...). znak: (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych postanawia: 1. oddalić wniosek o ustanowienie adwokata, 2. umorzyć postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

Uzasadnienie faktyczne

Wraz ze skargą na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z (...) r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych J. B. reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego matkę M. B.złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata.

Z oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z matką i siostrą w wieku 25. Skarżąca jako posiadany majątek wykazała dom (2/8) o pow. 160 m2 wartości 300.000,00 zł, sad jabłkowy (1/4) o pow. 1 ha o wartości 25.00,00 zł, grunt rolny (1/4) o pow. 1,3 ha wartości 20.000,00 zł, ciągnik i ślęzę (1/4) oraz samochód opel astra rok prod. 1997. Źródłem utrzymania skarżącej i jej rodziny jest dochód uzyskiwany przez matkę skarżącej z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie 1.900,00 zł oraz ze świadczenia rentowego w kwocie 150 zł i świadczenie rentowe skarżącej w kwocie 590 zł miesięcznie.

W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, że jest uczennicą klasy III gimnazjum, z mamą i siostrą żyją bardzo skromnie.

Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:

Regulacje postępowania sądowoadministracyjnego pozwalają skarżącym, nie posiadającym wystarczających środków finansowych koniecznych do ochrony ich interesu prawnego na ubieganie się o przyznanie tzw. prawa pomocy. Zgodnie z treścią art. 245 § 1, § 2 i § 3 oraz art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. 2016.718), zwanej dalej "p.p.s.a." prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zastępcy procesowego m.in. adwokata, radcy prawnego, przysługuje osobie fizycznej, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie zastępcy prawnego, przysługuje osobie fizycznej, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć takie zachwianie sytuacji i bytowej wnioskodawcy, iż nie byłby on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepub.).

Należy podkreślić, że ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że wnioskodawca uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (post. NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., II OZ 326/08, zwana dalej "CBOSA"). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, to jest w sytuacji ubóstwa. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód.

W rozpatrywanej sprawie pierwszej kolejności trzeba stwierdzić, że wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowy, jego rozpoznanie stało się zbędne i postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu, stosownie do art. 249a p.p.s.a. Zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. e ustawy p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Do tej kategorii spraw zalicza się także sprawa niniejsza, ponieważ przedmiotem skargi jest decyzja - akt administracyjny ściśle dotyczący praw i obowiązków z ubezpieczeń społecznych.

Należy podkreślić, że zwolnienie to ma charakter ustawowy, co oznacza, że strona skarżąca działanie organu w tej kategorii spraw nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych od momentu wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego (wniesienia skargi) poprzez cały tok tego postępowania zarówno przed sądem pierwszej instancji - Wojewódzkim Sądem Administracyjnym - jak i przed sądem drugiej instancji - Naczelnym Sądem Administracyjnym.

Natomiast wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu podlega oddaleniu. Z istoty regulacji dotyczącej przyznania prawa pomocy wynika, że powinno się ją kierować w pierwszej kolejności do osób, które w sposób oczywisty nie są w stanie opłacić kosztów sądowych. Tymczasem badając sytuację majątkową skarżącej i jej rodziny nie można ponad wszelką wątpliwość stwierdzić, że nie jest ona w stanie opłacić kosztów ustanowienia pełnomocnika.

Przyznanie prawa pomocy, którego domaga się skarżąca, jak już wcześniej podkreślono ma charakter wyjątkowy i jest stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem - przykładowo do takich osób można zaliczyć osoby bezrobotne bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia.

Bezspornie do żadnej z wymienionych grup społecznych skarżąca nie należy, a sytuacja finansowa jej i jej rodziny nie uzasadnia przyznania adwokata. Po pierwsze skarżąca i jej rodzina mają zaspokojone potrzeby mieszkaniowe - dom wielkości 160 m2. Ponadto przedstawiając sytuację majątkową swojej rodziny skarżąca wykazała, że wraz z matką uzyskuje stały miesięczny dochód w łącznej kwocie 2.640,00 zł, posiada zarówno majątek ruchomy jak i nieruchomości znacznej wartości. Nie wykazuje w rodzinie problemów w regulowaniu bieżących opłat i kosztów utrzymania rodziny i domu, jak również nie wykazują zadłużeń oraz zaległości, których nie są w stanie spłacić.

Zdaniem orzekającego wniosek o ustanowienie pełnomocnika należy uznać za uzasadniony, po pierwsze w sytuacji gdy poniesienie tych kosztów skutkowałoby ograniczeniem wydatków na konieczne utrzymanie, a więc na zaspokojenie podstawowych potrzeb socjalnych. Przy czym wysokość wydatków, nawet na te najbardziej podstawowe cele, takie jak wyżywienie, opłaty za media musi mieścić się w kwotach, które są ponoszone w przeciętnym gospodarstwie domowym. Powyższych wymogów, które uzasadniałyby przyznanie prawa pomocy w tym zakresie skarżąca nie spełnia. Ponadto wskazać należy, że problemy finansowe, na które skarżąca się powołuje nie wpłynęły znacznie na poziom życia skarżącej i jej rodziny. Skarżąca i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym nadal są w posiadaniu majątku ruchomego oraz nieruchomości, ponadto uwzględniając informację znaną z urzędu - przedstawioną przez matkę skarżącej w sprawie o sygn. akt ISA/Ke 697/16 rodzina na studia siostry przeznacza kwotę 700 zł miesięcznie, zaś wydatku tego nie można zakwalifikować jako wydatku niezbędnego dla koniecznego utrzymania. Uwagi tej nie należy traktować jako wskazującej na konieczność rezygnacji z opłacania kosztów związanych ze studiami - ma ona jedynie na celu wskazanie, że wydatki miesięczne rodziny skarżącej są, wykraczające poza zakres podstawowych potrzeb socjalnych. Zauważyć ponadto należy, że mając na uwadze wiek studiującej siostry skarżącej- 25 lat winna ona rozważyć podjęcie pracy odpowiedniej dla osoby studiującej - dorywczej czy sezonowej celem polepszenia kondycji finansowej budżetu swojej rodziny.

W ocenie orzekającego za zasadnością wniosku nie przemawia również znana z urzędu informacja dotycząca spłaty kredytu w kwocie 1.000,00 zł miesięcznie oraz pożyczki w kwocie 260 zł miesięcznie. W tym miejscu podkreślić należy, że fakt spłaty zobowiązań cywilnoprawnych nie jest argumentem za przyznaniem prawa pomocy. Obowiązek spłaty zobowiązań kredytowych czy pożyczkowych ma oczywiście wpływ na sytuację finansową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o przyznaniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i okoliczność ta nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. Spłata kredytów, ani pożyczek nie jest wydatkiem, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się już stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu, pożyczki) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06). Podkreślić należy, że skarżąca nie wskazuje, aby miała jakiekolwiek problemy ze spłatą zaciągniętych zobowiązań, bądź posiadała z tego tytułu zaległości.

Podkreślić również należy, że ponoszenie kosztów pełnomocnika z wyboru nie wiąże się z dodatkowym, comiesięcznym obciążeniem budżetu domowego tak, jak chociażby w przypadku rat kredytowych, rat pożyczkowych czy opłat za studia - obowiązek ten zwykle sprowadza się do jednorazowego uiszczenia opłaty. Stosownie natomiast do postanowień art. 200 ustawy p.p.s.a. w przypadku uwzględnienia wniesionej skargi przez sąd pierwszej instancji stronie skarżącej przysługuje od organu, który wydał zaskarżony akt zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw.

Wskazać również należy, że ustanowienie w toku postępowania przed sądem administracyjnym I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy. Sąd bowiem obowiązany jest czuwać nad tym, by stronom występującym w sprawie bez pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek, co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 ustawy p.p.s.a.). Natomiast skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu, czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Sąd także ocenia, czy organy administracyjne zastosowały wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze (art. 134 ustawy p.p.s.a.). Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od fachowości formułowanych przez wnioskodawcę zarzutów, czy braku jego zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne (skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu) akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 stycznia 2005 r., sygn. akt OZ 1134/04).

Ponadto, ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika prawnego z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na wyżej opisane gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 ustawy p.p.s.a. (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2008 r. sygn. akt II OZ 625/08).

Ponadto na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym nie obowiązuje przymus adwokacki, strona skarżąca może skutecznie dokonać wszystkich czynności osobiście lub przez pełnomocnika, którym może być małżonek, rodzice, rodzeństwo lub dorosłe dzieci i wnuki. W większości spraw Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wydaje wyrok albo postanowienie kończące po przeprowadzeniu jednej rozprawy sądowej. Należy podkreślić, że w sprawie niniejszej skarga została sporządzona w sposób profesjonalny z powołaniem się na naruszenie konkretnych przepisów prawa, co oznacza to, że przedstawiciel ustawowy skarżącej bardzo dobrze zna obowiązujące przepisy albo korzysta z usług profesjonalnego pełnomocnika. Ponadto z pism znajdujących się w aktach sprawy wynika, że przedstawiciel ustawowy skarżącej nie jest osobą nieporadną życiowo, bardzo dobrze zna okoliczności faktyczne i prawne sprawy, potrafi bronić swoich interesów.

Uwzględniając powołane wyżej okoliczności negatywnie ocenić należy próbę przeniesienia na Skarb Państwa kosztów ustanowienia pełnomocnika, bowiem możliwość przyznania prawa pomocy w tym zakresie dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości poniesienia kosztów ustanowienia pełnomocnika jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów.

W tej sytuacji w oparciu o powołane wyżej przepisy oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 w zw. z art. 245 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2, § 3 oraz art. 249a ustawy p.p.s.a. postanowiono jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.