I SA/Gl 760/18 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2563737

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 września 2018 r. I SA/Gl 760/18

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Wojciech Gapiński.

Sędziowie: NSA Eugeniusz Christ (spr.), WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 września 2018 r. sprawy ze skargi A Sp. z o.o. w Z. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych

1)

uchyla zaskarżone postanowienie,

2)

zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach na rzecz strony skarżącej kwotę 597 (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia (...) r. znak: (...), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017. 1257 z późn. zm.) oraz art. 64e § 1, § 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2017. 1201 z późn. zm.), dalej ustawa egzekucyjna, w związku z art. 3 ustawy 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (t.j. Dz. U. z 2016. 1808 z późn. zm.), po rozpoznaniu zażalenia spółki A sp. z o.o. w Z. (dalej zobowiązana lub Spółka) na postanowienie Naczelnika (...) Urzędu Skarbowego w B. (dalej organ egzekucyjny) z dnia (...) r., znak: (...) odmawiające umorzenia w całości kosztów postępowania egzekucyjnego oraz odmawiające umorzenia kosztów egzekucyjnych w części ponad kwotę stanowiącą równowartość 0,75% kwoty egzekwowanej nieprzekraczającej kwoty (...) zł, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej Dyrektor lub organ nadzoru) utrzymał w mocy postanowienie organu egzekucyjnego.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Dyrektor wskazał, że pismem z dnia 29 września 2016 r. pełnomocnik Spółki wniósł o umorzenie w całości kosztów postępowania egzekucyjnego, bądź umorzenie w części kosztów postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez organ egzekucyjny wobec Spółki, tj. części kosztów ponad kwotę stanowiącą równowartość 0,75% kwoty egzekwowanej należności odnośnie każdego z tytułów wykonawczych, na podstawie których prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, jednak w ten sposób, aby łączne koszty egzekucyjne obciążające Spółkę nie przekroczyły kwoty (...) zł.

Postanowieniem z dnia (...) r. organ egzekucyjny odmówił umorzenia w całości kosztów egzekucyjnych wyegzekwowanych w:

- 2014 r. w wysokości (...) zł,

- 2015 r. w wysokości (...) zł,

- 2016 r. w wysokości (...) zł, oraz odmówił umorzenia kosztów egzekucyjnych w części ponad kwotę (...) zł, czyli kwoty w wysokości (...) zł.

Pełnomocnik Spółki wniósł zażalenie na to postanowienie, zaś Dyrektor po jego rozpatrzeniu, postanowieniem z dnia (...) r., uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. W trakcie ponownego rozpatrywania wniosku Spółki organ egzekucyjny wezwał Spółkę do przedłożenia dokumentów dotyczących pomocy publicznej a odnoszących się do strony. W odpowiedzi na powyższe wezwanie pełnomocnik Spółki podtrzymał argumentację zaprezentowaną we wniosku o umorzenie kosztów egzekucyjnych oraz wskazał, że w jego ocenie udzielenie ulgi nie będzie stanowiło pomocy publicznej, dlatego Spółka nie przedłoży dokumentów wymienionych w wezwaniu. Postanowieniem z dnia (...) r. organ egzekucyjny odmówił Spółce umorzenia w całości kosztów postępowania egzekucyjnego oraz odmówił umorzenia kosztów egzekucyjnych w części ponad kwotę stanowiącą równowartość 0,75% kwoty egzekwowanej nieprzekraczającej kwoty (...) zł. W zażaleniu na to postanowienie Spółka zarzuciła naruszenie:

1)

art. 64e § 1 i § 2 ustawy egzekucyjnej w zw. z art. 3 ustawy o postępowaniu w sprawach pomocy publicznej i art. 107 ust. 1 i ust. 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej poprzez ich wadliwe zastosowanie w kontekście treści złożonego przez Spółkę wniosku i przyjęcie, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy umorzenie kosztów postępowania egzekucyjnego w administracji stanowiłoby pomoc publiczną;

2)

art. 64e § 2 pkt 2 ustawy egzekucyjnej w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 w zw. z art. 124 § 2 k.p.a. poprzez wadliwe przyjęcie, że w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka ważnego interesu publicznego przemawiającego za umorzeniem kosztów egzekucji, w szczególności wskutek pominięcia, że w sprawie strony koszty egzekucyjne stały się - w sposób sprzeczny z regułami konstytucyjnymi - dotkliwą i nieuzasadnioną sankcją, a ich wysokość jest nadmierna w stosunku do zakresu prowadzonych czynności egzekucyjnych;

3)

art. 64e § 2 pkt 2 ustawy egzekucyjnej w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 w zw. z art. 124 § 2 k.p.a. poprzez wadliwe przyjęcie, że w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka braku możliwości poniesienia kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla sytuacji finansowej zobowiązanej, w szczególności wskutek wadliwych ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji finansowej Spółki oraz utożsamianie ww. przesłanki z całkowitym brakiem możliwości regulowania kosztów egzekucyjnych i innych należności;

4)

naruszenie art. 6 i art. 7 k.p.a. w zw. z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP, a także art. 190 ust. 1 Konstytucji RP poprzez oparcie zaskarżonego postanowienia na przepisach oczywiście sprzecznych z Konstytucją RP, co wynika z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego RP z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14;

5)

naruszenie art. 64c § 7 ustawy egzekucyjnej poprzez wadliwe przyjęcie, że kwestia wysokości i zasadności obciążenia kosztami egzekucji winna być rozpoznana w postępowaniu opartym na tym przepisie, a nie może podlegać analizie w postępowaniu niniejszym.

W uzasadnieniu zażalenia zobowiązana podniosła, że nie wnioskowała o udzielenie jej pomocy publicznej lecz o takie ustalenie wysokości kosztów egzekucyjnych, aby ich wysokość była w istocie kosztem egzekucji, a nie bezzasadnym wzbogaceniem Państwa poprzez obciążenie strony świadczeniami o charakterze represyjnym. Ponadto organ egzekucyjny nie przedstawił stosownej argumentacji w zakresie udzielenia takiej pomocy. Strona wskazała na wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 2005 r. (P6/04) i z dnia 28 czerwca 2016 r. (SK 31/14) dowodząc, że obciążenie Spółki kosztami egzekucyjnymi, których kwota w latach 2014-2016 wynosiła niemal (...) zł musi być ocenione jako działanie rażąco niesprawiedliwe, mające na celu generowanie dochodów Państwa, a nie pokrycie rzeczywistych kosztów prowadzenia postępowania egzekucyjnego przez organ. Tak znaczne koszty egzekucji stanowią istotne zagrożenie dla płynności finansowej Spółki i jej dalszego funkcjonowania. O sytuacji finansowej Spółki świadczy otwarcie wobec niej postępowania układowego. Kwota (...) zł jest kwotą maksymalnych łącznych kosztów egzekucyjnych obciążających stronę przy uwzględnieniu ich wysokości wobec realizacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. Dodatkowo zobowiązana podała, że przepis art. 64e ustawy egzekucyjnej pozwala na kwestionowanie wysokości spornych kosztów, a odesłanie strony do innych trybów przewidzianych w tej ustawnie nie ma oparcia w przepisach prawa.

Dyrektor podał, że z uwagi na treść art. 3 ustawy o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej oraz stanowisko Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, organy egzekucyjne są zobligowane zbadać czy ewentualnie udzielona pomoc będzie stanowić pomoc publiczną, skoro Spółka jest podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą. Umorzenie kosztów postępowania egzekucyjnego kwalifikuje się jako pomoc publiczną, jeżeli spełnione są warunki art. 107 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Następnie organ nadzoru przedstawił przesłanki, których łączne spełnienie przesądza o wystąpieniu pomocy publicznej ze wszystkimi konsekwencjami. Przytoczył treść art. 64e § 1 i § 2 ustawy egzekucyjnej wskazując na uznaniowy charakter postanowień w tym przedmiocie. Dodał, że przesłanka zawarta w art. 64e § 2 pkt 1 ustawy egzekucyjnej została sformułowana alternatywnie, zaś przesłanka, o której mowa w art. 64e § 2 pkt 2 tej ustawy nie została przez ustawodawcę zdefiniowana.

Organ nadzoru ustalił, że Spółka uregulowała koszty postępowania egzekucyjnego w kwocie (...) zł, a naliczona kwota kosztów egzekucyjnych wynosi (...) zł, z czego wynika, że zostały uregulowane w 88%. Zatem nie może być mowy o ich nieściągalności od zobowiązanej. Zauważył, że umorzenie spornych kosztów przyniesie korzyść ekonomiczną Spółce, gdyż w wyniku przyznania ulgi zostałyby one zwrócone w pobranej kwocie. Ponadto ograniczy wielkość zaległych kosztów tylko w stosunku do zobowiązanej, a nie innych podmiotów. Oznacza to, że wskutek udzielenia pomocy następowałoby potencjalne zakłócenie konkurencji poprzez uprzywilejowanie Spółki względem konkurentów działających na rynku. Miałoby to również wpływ na wymianę handlową na rynku unijnym (wyrok obecnie TSUE z dnia 30 kwietnia 2009 r. C - 494/06 P). Dyrektor przedstawił deklaracje VAT - 7 Spółki dotyczące wewnątrzwspólnotowego nabycia i dostawy oraz wykazany w KRS przedmiot jej działalności, a nadto, w formie tabeli, dane z lat 2014-2016 co do przychodów netto ze sprzedaży wyrobów przez Spółkę z rozliczeniem na dostawy wewnątrzwspólnotowe i eksport. Z danych tych wynika, że Spółka prowadzi sprzedaż na rynku europejskim, a zatem udzielenie wnioskowanej ulgi mogłoby wpłynąć na wymianę handlową i w konsekwencji wzmocnić jej pozycję w stosunku do innych podmiotów prowadzących analogiczną działalność gospodarczą, a regularnie płacących zobowiązanie w tym koszty egzekucyjne. Dlatego Dyrektor uznał, że wykazane zostało, że ewentualne umorzenie kosztów egzekucyjnych Spółce będzie stanowiło pomoc publiczną.

Dokonując oceny zaistnienia przesłanki niemożności poniesienia spornych kosztów bez uszczerbku dla sytuacji finansowej Spółki, Dyrektor zauważył, że Spółka nie wykazała, iż taki uszczerbek wystąpił, opierając swą argumentację na kwestii dotyczącej ustalenia wysokości kosztów. Na podstawie bilansów oraz rachunków zysku i strat za lata 2013-2016 Dyrektor obliczył wskaźniki finansowe Spółki, które zestawił w formie tabeli, by, po ich analizie, wskazać, że sytuacja finansowa Spółki począwszy od 2014 r. ulega pogorszeniu. Spółka ponosi straty, a ujemny poziom kapitału obrotowego netto świadczy o tym, że kapitał stały nie jest wystarczający na finansowanie aktywów trwałych, a co za tym idzie - muszą być one finansowane przez zobowiązania krótkoterminowe. Spółka osiąga coraz niższą wartość wskaźnika bieżącej i szybkiej płynności finansowej co wiąże się często z wysokim ryzykiem inwestycyjnym. Niemniej jednak Spółka regulowała koszty egzekucyjne sukcesywnie (w 2014 r. - (...) zł, w 2015 r. - (...) zł, w 2016 r. - (...) zł). Co więcej Spółka nie zredukowała zatrudnienia, wzrosło ono o 33 osoby (grudzień 2016-grudzień 2014 r.). Organ nadzoru podkreślił, że łączna kwota zaległości głównej wynosiła w dniu (...) r. - (...) zł, co nie stanowiło zagrożenia dla kontynuacji jej działalności. Została objęta postępowaniem układowym i posiada majątek włączony do masy układowej. Główną przyczynę trudnej sytuacji majątkowej Spółka upatruje w kryzysie gospodarczym z lat 2008-2009, który wygenerował zaległości objęte postępowaniem egzekucyjnym. Z tych przyczyn Dyrektor uznał, że nie może stwierdzić, iż Spółka regulowała sporne koszty ze znacznym uszczerbkiem dla swojej sytuacji finansowej, a nadto nadal posiada majątek mogący podlegać egzekucji. Spółka nie wykazała w jaki sposób zapłata kosztów egzekucyjnych spowodowałaby uszczerbek finansowy, zaś jej zapłata, zdaniem Dyrektora, nie może znacząco wpłynąć na pogorszenie sytuacji Spółki.

Organ nadzoru stwierdził, że administracyjne organy egzekucyjne nie są uprawnione do samodzielnej oceny konstytucyjności przepisów, a obowiązek działania organów na podstawie obowiązujących przepisów prawa wyraża się w braku możliwości pominięcia funkcjonujących regulacji prawnych czy działania wbrew tym przepisom. Zdaniem Dyrektora kwestia wysokości i sposobu ustalania kosztów nie stanowi przedmiotu oceny w postępowaniu co do ich umorzenia, zaś wyrok Trybunału Konstytucyjnego (SK 31/14) nie ma zastosowania w sprawie, gdyż zakwestionowane w tym wyroku przepisy nie stanowiły podstawy jej rozstrzygnięcia. Wyrok ten mógłby zostać skutecznie podniesiony jedynie w sprawie określenia kosztów postępowania egzekucyjnego. Dyrektor nadmienił, iż nie znalazł okoliczności wypełniających przesłankę interesu publicznego, które warunkowałyby umorzenie kosztów. Udzielenie tej ulgi byłoby sprzeczne z interesem innych podmiotów gospodarczych, które regulują opłaty związane z postępowaniem egzekucyjnym. Wskazał, że nie doszło do naruszenia art. 64c § 7 ustawy egzekucyjnej, gdyż postępowanie ulgowe jest postępowaniem odrębnym od postępowania w przedmiocie określenia wysokości kosztów egzekucyjnych.

W skardze na to postanowienie, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skarżąca Spółka wniosła o uchylenie postanowienia organów obu instancji i zasądzenie kosztów postępowania zarzucając naruszenie w istocie tych samych przepisów co podniesione w zażaleniu przy uwzględnieniu orzeczenia Dyrektora akceptującego te naruszenia i wskazaniu na naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 k.p.a. i art. 2 k.p.a.

Uzasadniając skargę strona skarżąca przedstawiła stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu, a następnie stwierdziła, że całkowicie błędne było uznanie przez organ nadzoru, że wniosek o umorzenie kosztów egzekucyjnych musi być oceniony z perspektywy przepisów dotyczących udzielenia pomocy publicznej. Nie przewidują tego przepisy prawa, a nadto jej wniosek opierał się przede wszystkim na wskazaniu wadliwości obciążenia Spółki tak znacznymi kosztami egzekucyjnymi, z punktu widzenia wartości wynikających z Konstytucji RP oraz pojęcia kosztów egzekucyjnych, którym posługuje się ustawa egzekucyjna. Rozpatrzenie wniosku strony jako wniosku o udzielenie pomocy publicznej było nieporozumieniem. W sprawie nie chodziło o taką pomoc lecz takie ustalenie wysokości kosztów egzekucyjnych, aby ich wysokość była w istocie takim kosztem, a nie bezzasadnym wzbogaceniem Państwa przez obciążanie Spółki świadczeniami o charakterze represyjnym. Chodzi więc o zmuszenie Państwa do zachowania elementarnych zasad konstytucyjnych i zaniechanie działań zmierzających do bezpodstawnego wzbogacenia Państwa kosztem Spółki.

Zdaniem skarżącej dla przyjęcia, że udzielenie spornej ulgi prowadzi do sprzyjania Spółce, niejako niesprawiedliwe względem innych podmiotów działających na rynku unijnym, konieczne byłoby uprzednie określenie warunków panujących na tym rynku w zakresie obowiązujących reguł obciążania kosztami egzekucyjnymi, a następnie stwierdzenie, że reguły te są zbliżone dla przedsiębiorców pochodzących z różnych państw członkowskich i że umorzenie prowadzić będzie do stwarzania Spółce "lepszej" pozycji, niż podmioty w analogicznej sytuacji. Spółka stwierdziła, że w systemie niemieckim postępowanie egzekucyjne w administracji związane jest z obciążeniem znacząco niższymi kosztami, nieporównywalnymi do kosztów egzekucji administracyjnej w Polsce. Sytuacja podmiotów na rynku wspólnotowym, które nie są zagrożone potencjalnie nieograniczonymi co do wysokości kosztami egzekucyjnymi, jest nieporównywalnie lepsza niż sytuacja Spółki. Twierdzenie w tym zakresie organu nadzoru, nie zostało poparte żadną analizą rynku wspólnotowego co do możliwości wywołania wpływu na handel na tym rynku poprzez umorzenie kosztów czy sytuacji innych podmiotów działających na rynku.

Skarżąca podniosła, że jej celem jest doprowadzenie do sytuacji, w której dokonane przez nią wpłaty zostaną zaliczone przede wszystkim na należność główną w ramach egzekwowanego obciążenia publicznoprawnego. Dlatego nie można mówić o przysporzeniu finansowym po jej stronie. Sporne umorzenie nie ma charakteru selektywnego, gdyż każdy podmiot działający na rynku powołując się na analogiczne okoliczności co Spółka może wystąpić o umorzenie kosztów egzekucyjnych w nadmiernej wysokości. Tym samym nie zostały spełnione przesłanki konieczne dla uznania wnioskowanej ulgi za pomoc publiczną.

Spółka zauważyła, że swój wniosek oparła na przesłance z art. 64e § 2 pkt 2 ustawy egzekucyjnej czyli ważnym interesie publicznym przemawiającym za umorzeniem kosztów egzekucyjnych. Wskazała na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 2005 r. sygn. akt P 6/04 oraz przytoczyła fragment jego uzasadnienia stwierdzając, że analogiczne jak w tym wyroku wątpliwości co do konstytucyjności przepisów należy powziąć w stosunku do art. 64 § 1 i § 8 ustawy egzekucyjnej. W sytuacji bowiem, w której skarżąca podejmuje kroki w celu uregulowania obciążających ją należności, obciążanie jej tak znacznymi kosztami postępowania z całą pewności nie stanowi motywacji do dobrowolnego zaspakajania wierzycieli. Jednocześnie tak wysokie koszty obciążające zobowiązaną pozostają w rażącej i oczywistej dysproporcji do czynności podejmowanych faktycznie przez organ egzekucyjny w toku postępowania egzekucyjnego. Należy również mieć na względzie brak adekwatności tych kosztów do rzeczywistych kosztów postępowania. Strona podała, że za każdy miesiąc prowadzenia egzekucji pobierana jest kwota niemal (...) zł przy czym jest ona oczywiście nieproporcjonalna do nakładów, środków i czynności podejmowanych przez organ dla wyegzekwowania należności sprowadzających się do odbierania dobrowolnych wpłat Spółki i kierowania do poszczególnych dłużników skarżącej standardowej korespondencji.

Zdaniem Spółki treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14 sama w sobie stanowi wystarczające uzasadnienie wniosku o umorzenie spornych kosztów. Podkreśliła, że w sprawie nie chodzi o jakąkolwiek pomoc udzieloną przez Państwo Spółce lecz takie ustalenie wysokości kosztów egzekucyjnych, aby były one w istocie kosztem egzekucji, a nie bezzasadnym w świetle zasad konstytucyjnych, wzbogaceniem Państwa. Stan niekonstytucyjności przepisów dotyczących kosztów egzekucyjnych w administracji został stwierdzony mocą powołanego wyroku Trybunału. Wskazała przy tym na wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2016 r. sygn. akt II FSK 1021/16.

Spółka nie zgodziła się z twierdzeniem o rzekomo dobrej jej kondycji finansowej. Podnoszone przez organy okoliczności tego nie uzasadniały. Działania, na które wskazał Dyrektor wynikały z chęci powstrzymania dalszego zadłużenia Spółki i aktywnego działania w kierunku poprawy jej sytuacji. Sytuacja ta w dalszym ciągu jest bardzo trudna, do czego przyczynia się w bardzo wysokim stopniu obciążenie Spółki rażąco wygórowanymi kosztami egzekucji administracyjnej. Stan zaległości Spółki ulega corocznemu istotnemu zwiększeniu (2014 - (...) zł, 2015 - (...) zł, 2016 - (...) zł). Zdaniem skarżącej skala kwot, którymi tytułem kosztów egzekucyjnych obciążono Spółkę może stanowić i stanowi wystarczającą przesłankę braku możliwości poniesienia kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla sytuacji finansowej Spółki. O sytuacji tej świadczy otwarcie postępowania układowego wobec skarżącej. Organ nadzoru bezzasadnie domagał się od Spółki wykazania sytuacji, która odpowiada faktycznej nieściągalności zobowiązania wbrew art. 64e § 1 pkt 1 ustawy egzekucyjnej. Według skarżącej ściągnięcie tak wysokich kosztów egzekucyjnych jest faktycznie niekonstytucyjnym i pozaprawnym, a więc niedopuszczalnym, wymuszeniem płatności stanowiących, nieprzewidzianą przez ustawodawcę, daninę publiczną.

W sytuacji istnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego (SK 31/14) jasnym, według Spółki, jest, że brak jest domniemania konstytucyjności przepisów regulujących wysokość kosztów postępowania egzekucyjnego w administracji w zakresie w jakim nie określono maksymalnej ich wysokości. Niezgodność określonej regulacji z Konstytucją wyklucza jej zastosowanie przez organy rozstrzygające sprawę, które powinny były uwzględnić treść i uzasadnienie powołanego wyroku i dokonać tzw. prokonstytucyjnej wykładni przepisów określających wysokość spornych kosztów, limitując ich wysokość. Co do wyliczenia kwoty (...) zł. Spółka powołała się na art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. z 2015. 790), zgodnie z którym maksymalna opłata za egzekucję świadczeń pieniężnych wynosi co do zasady 30-krotność przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego. Z uwagi na zbliżony charakter egzekucji administracyjnej i sądowej uzasadnione jest oczekiwanie, że kwota maksymalnych kosztów egzekucji administracyjnej nie będzie wyższa niż kosztów egzekucji sądowej.

Spółka nie zgodziła się z poglądem Dyrektora w zakresie stosowania art. 64c § 7 ustawy egzekucyjnej. Jej zdaniem art. 64e tej ustawy daje prawo "kwestionowania" wysokości kosztów, tj. do podjęcia określonych kroków zmierzających do obniżenia ich wysokości (lub całkowitego umorzenia). Przepis ten znajduje zastosowanie bez względu na etap trwającego postępowania, zarówno przed, jak i po wyegzekwowaniu kosztów (m.in. wyrok NSA z dnia 22 maja 2015 r. sygn. akt II FSK 1178/13). W efekcie wszystkich przedstawionych naruszeń, zdaniem skarżącej, Dyrektor naruszył także przepis art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 k.p.a. poprzez odmowę uchylenia postanowienia organu egzekucyjnego, dopuszczając się przy tym powtórzenia tych samych naruszeń przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Organ nadzoru powinien uchylić postanowienie pierwszoinstancyjne i orzec co do istoty sprawy albo przekazać sprawę organowi egzekucyjnemu do ponownego jej rozpoznania.

Odpowiadając na skargę Dyrektor wniósł o jej oddalenie podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko i jego argumentację.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się uzasadniona.

Dokonując oceny legalności zaskarżonego postanowienia stwierdzić należy, że dotyczyło ono kwestii umorzenia kosztów egzekucyjnych w sytuacji, gdy koszty te przypadały organowi egzekucyjnemu od zobowiązanego będącego przedsiębiorcą (spółka z o.o.), funkcjonującym na rynku wspólnotowym, od którego wyegzekwowano koszty w wysokości ok. (...) zł (88% kosztów należnych) według stawek, co do których w ustawie egzekucyjnej nie określono ich maksymalnej wysokości. Zasadniczym przedmiotem sporu było to, czy wobec takiego przedsiębiorcy, pomimo braku wniosku zobowiązanego w tym przedmiocie, należy stosować przepisy regulujące udzielanie pomocy publicznej oraz jak należy definiować pojęcie ważnego interesu publicznego przemawiającego za umorzeniem przedmiotowych kosztów.

Strona skarżąca twierdziła, że z uwagi na podnoszone we wniosku okoliczności (niekonstytucyjność przepisów regulujących wysokość kosztów egzekucyjnych) badanie kwestii "pomocy publicznej" było bezzasadne, oraz że interes publiczny przemawia za udzieleniem wnioskowanej ulgi, zaś Dyrektor uznał, że badanie kwestii pomocy publicznej w okolicznościach sprawy jest niezbędne, oraz że w sprawie nie wystąpił ważny interes publiczny pozwalający na zastosowanie przedmiotowej ulgi.

Zgodnie z treścią art. 64e § 1 ustawy egzekucyjnej organ egzekucyjny może umorzyć w całości lub w części przypadające na jego rzecz koszty egzekucyjne, zaś przepis art. 64e § 2 pkt 1 i 2 tej ustawy stanowi, że koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej (pkt 1), za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny (pkt 2).

Procedury udzielania pomocy publicznej zawierają przepisy ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (t.j. Dz. U. z 2018. 362). W myśl art. 3 tej ustawy zasady dopuszczalności udzielania pomocy publicznej określają przepisy art. 16, art. 36, art. 73 oraz art. 86-89 Traktatu UE. Stosownie do brzmienia art. 87 ust. 1 (obecnie 107 ust. 1) Traktatu z zastrzeżeniem innych postanowień przewidzianych w niniejszym Traktacie, wszelka pomoc przyznawana przez Państwa Członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie, która zakłóca lub grozi zakłóceniem konkurencji poprzez sprzyjanie niektórym przedsiębiorcom lub produkcji niektórych towarów, jest niezgodna ze wspólnym rynkiem w zakresie, w jakim wpływa na wymianę handlową między Państwami Członkowskimi. O tym jaka pomoc jest lub może być uznana za zgodna ze wspólnym rynkiem stanowi ust. 2 i 3 tego artykułu.

Warto w tym miejscu zauważyć, iż w odróżnieniu od innych ustaw np. Ordynacji podatkowej (art. 67b), ustawa egzekucyjna nie zawiera przepisów odnoszących się do pomocy publicznej, ani też nie odsyła się do takich norm prawnych. Nie nakazuje ich stosowania czy uwzględnienia przy stosowaniu przepisów regulujących postępowanie egzekucyjne w administracji. Ma to również miejsce przy stosowaniu art. 64e ustawy egzekucyjnej, z którego w żaden sposób nie wynika konieczność wnioskowania o udzielenie takiej pomocy przez podmiot prowadzący działalność gospodarczą w przypadku ubiegania się o umorzenie kosztów egzekucyjnych powstałych w wyniku egzekucji zaległości (obowiązków) podatkowych.

Dodatkowo wskazać należy, że pojęcie ważnego interesu publicznego użyte w art. 64e § 2 pkt 2 ustawy egzekucyjnej nie zostało w niej zdefiniowane co oznacza konieczność jego ustalenia w każdej indywidualnej sprawie przy uwzględnieniu występujących w niej okoliczności. Pojęcie to należy rozumieć jako respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy publicznej, a także wyeliminowanie sytuacji, gdy koszty egzekucyjne, których dotyczy wniosek o ich umorzenie, są niewspółmierne lub nieuzasadnione z uwagi na niekonstytucyjność, stwierdzoną orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, przepisów regulujących ich wysokość.

Poza sporem było, że sporne koszty powstały w wyniku stosowania przepisów art. 64 ustawy egzekucyjnej w których nie określono maksymalnej ich wysokości. Dokonując oceny konstytucyjności tego stanu rzeczy Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r. (SK 31/14) stwierdził, że zarówno art. 64 § 1 pkt 4 jak i art. 64 § 6 ustawy egzekucyjnej w zakresie w jakim nie określają maksymalnej wysokości (opłaty lub opłaty manipulacyjnej) są niezgodne z art. 2 Konstytucji RP tj. zasadą zakazu nadmiernej ingerencji. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał m.in. wskazał, że swoboda ustawodawcy określania wysokości opłat nie jest nieograniczona i powinna uwzględnić racjonalną zależność między wysokością opłaty w egzekucji, a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone. W przeciwnym razie rola tych opłat sprowadza się do swoistej kary z tytułu niewykonania określonego obowiązku, co jest niespójne z celami postępowania egzekucyjnego. Wyjaśnił, że brak określenia górnej granicy opłat (art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6), w pewnych warunkach (w przypadku należności o znacznej wartości), oznacza całkowite wręcz zerwanie tego związku co powoduje, że stają się one swoistą sankcją pieniężną dla podmiotu obciążonego kosztami (represją). Trybunał zalecił władzy ustawodawczej, by w granicach norm konstytucji i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić maksymalną wysokość wszystkich opłat egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrywanych w rozstrzyganej przez Trybunał sprawie. Do chwili obecnej władza ustawodawcza zaleceń tych nie wykonała.

Zgodnie z treścią art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. "Orzeczenie Trybunału o niezgodności z Konstytucją (...), na podstawie którego zostało wydane (...) rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę m.in. do wydania innego niż umorzenie postępowania lub uchylenie decyzji, rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania". "W sytuacji, gdy została stwierdzona niekonstytucyjność przepisu, a nie mamy do czynienia z postanowieniem czy też decyzją administracyjną tylko z czynnością administracyjną w postaci pobrania kosztów egzekucyjnych, trzeba zastosować "inne środki", do których odnosi się art. 190 ust. 4 Konstytucji RP. Za środek taki uznać należy właśnie możliwość wystąpienia o zwrot części niezasadnie pobranych kosztów egzekucyjnych" (tak wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Go 427/17). Okoliczność ta podlega również badaniu w sytuacji, gdy rozpoznawana jest sprawa umorzenia kosztów egzekucyjnych pobranych na podstawie przepisów, co do których Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z konstytucją lub wskazał na konieczność ich zmiany z uwagi na adekwatność ich treści z przepisami uznanymi za sprzeczne z konstytucją. Należy przy tym dodać, że przepisy art. 190 ust. 1 w zw. z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zawierają normę prawną, zgodnie z którą sądy (w tym sądy administracyjne) związane są powszechną mocą obowiązującą orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, które są elementem kształtującym stan prawny oceniany przez sąd (tak wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2016 r. sygn. akt II SA/Kr 923/16).

Skoro, jak w niniejszej sprawie, doszło do pobrania kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64 ustawy egzekucyjnej, tj. przepisów nie zawierających stawki maksymalnej opłat za czynności czy opłat manipulacyjnych, zaś przepisy w tym brzmieniu Trybunał Konstytucyjny uznał za naruszające lub mogące naruszać Konstytucję ze wskazaniem warunków prowadzących do takiego naruszenia, a organ władzy ustawodawczej wyroku tego nie wykonał, to tym samym ważnym interesem publicznym, o którym mowa w art. 64e § 2 pkt 2 ustawy egzekucyjnej staje się uszanowanie, respektowanie orzeczenia Trybunału, a tym samym i samej Konstytucji na której przepisy i zasady powołał się Trybunał wydając wyrok z dnia 28 czerwca 2016 r. (SK 31/14). Ważnym interesem publicznym jest bowiem zachowanie stanu zgodnego z Konstytucją RP i wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w sytuacji, gdy władza ustawodawcza pozostaje w opóźnieniu z jego realizacją. Okoliczność ta może stanowić o zaistnieniu ważnego interesu publicznego rozumianego jako zachowanie ustanowionych zasad porządku prawnego i nieobciążania podmiotów funkcjonujących w tym porządku, ciężarami wynikającymi z przepisów, co do których orzeczono w określonym zakresie niezgodność z Konstytucją, bądź ze stanu tego wynikającymi. Ważnym interesem publicznym jest to, by organy państwa (władza wykonawcza), w ramach integralności jego systemu prawnego, podejmowały działania uwzględniające stwierdzone przez Trybunał Konstytucyjny (władza sądownicza), uchybienia innego organu (władza ustawodawcza).

Dlatego też Sąd uznał, że organy egzekucyjne naruszyły przepis art. 64e § 2 pkt 2 ustawy egzekucyjnej uznając, że nie stanowi ważnego interesu publicznego takie stosowanie przepisów regulujących koszty egzekucyjne, by doprowadzić do stanu respektowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego ich maksymalnej wysokości, a tym samym, że niekonstytucyjność przepisów egzekucyjnych, w tym zakresie, pozostaje bez wpływu na możliwość ich umorzenia. Sąd stwierdza, że w interesie publicznym jest to, by przestrzegane były normy konstytucyjne oraz to, by organy państwa usuwały skutki niezgodności przepisów z konstytucją w każdy przewidziany prawem sposób.

Odnosząc się do kwestii stosowania przepisów o pomocy publicznej na gruncie ustawy egzekucyjnej zważyć należy, że zaskarżone postanowienie powołuje się na stanowisko Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, które nakazuje czy uzasadnia twierdzenie, że w zakresie rozkładania na raty i umorzenia kosztów egzekucyjnych należy postępować analogicznie jako w przypadku rozkładania na raty i umarzania zobowiązań podatkowych. Stanowisko wskazanego Urzędu nie stanowi źródła prawa lecz jego wykładnię. Przyjmując to stanowisko jako własne Dyrektor w żaden sposób nie wyjaśnił dlaczego na gruncie ustawy egzekucyjnej mają analogiczne zastosowanie przepisy Ordynacji podatkowej, w szczególności w sytuacji, gdy przepisy tej ostatniej ustawy wprost posługują się pojęciem pomocy publicznej czego brak w ustawie egzekucyjnej. Ponadto organy egzekucyjne nie wykazały dlaczego ich zdaniem ewentualnie udzielona pomoc obejmuje pełne koszty egzekucyjne ((...) zł) i dlaczego tak udzielona pomoc miałaby niewątpliwy wpływ na wymianę handlową, nie wykazały warunków powodujących uznanie wnioskowanej ulgi za pomoc publiczną w rozumieniu art. 107 TFUE. W tym zakresie organy poprzestały na ogólnikowych stwierdzeniach, a nie na rzetelnej analizie okoliczności mających znaczenie dla tej kwestii.

Ponadto, o ile by stosować analogiczne przepisy Ordynacji podatkowej dotyczące umorzenia zaległości podatkowych przedsiębiorców, stwierdzenie braku interesu publicznego w udzieleniu tej ulgi powoduje bezprzedmiotowość rozważań dotyczących zasad i możliwości udzielenia pomocy publicznej (tak wyrok NSA z dnia 12 października 2017 r. sygn. akt II FSK 1592/17).

Rozpoznając sprawę ponownie organ nadzoru uwzględni poczynione wyżej oceny prawne i dokona analizy okoliczności sprawy w kontekście stwierdzenia ważnego interesu publicznego o którym mowa w art. 64e § 2 pkt 2 ustawy egzekucyjnej przy uwzględnieniu stanowiska zawartego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego wymienionego wyżej oraz przy zachowaniu opisanych tam zasad konstytucyjnych. W celu ustalenia tego interesu organ przeprowadzi szczegółowe badanie m.in. kwestii związku wysokości spornych kosztów z wyegzekwowanymi należnościami i nakładem pracy organów podatkowych przy ich uzyskaniu.

Z tych przyczyn Sąd, wobec stwierdzenia naruszenia prawa procesowego w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018. 1302), orzekł jak w sentencji.

ec

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.