Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2723205

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach
z dnia 11 września 2019 r.
I SA/Gl 619/19

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.), Asesor WSA Monika Krywow.

Sędziowie WSA: Beata Machcińska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 września 2019 r. sprawy ze skargi C. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) r. nr (...) (znak sprawy: (...)) Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm., dalej: k.p.a.) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 300, dalej: u.s.u.s.) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. Inspektorat w P. z dnia (...) r. nr (...) o odmowie umorzenia należności C.B. z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 101.032,59 zł, w tym:

- ubezpieczenia społeczne za okres od 10/2011 - 06/2018 w łącznej kwocie 70.772,29 zł, w tym z tytułu:

składek - 55.251,29 zł, odsetek naliczonych na dzień 29 sierpnia 2018 r. - 15.521 zł

- ubezpieczenie zdrowotne za okres od 04/2011 - 07/2013, 10/2013, 11/2013, 09/2014 - 06/2018 w łącznej kwocie 27.101,40 zł, w tym z tytułu:

- składek - 20.830, 40 zł, odsetek naliczonych na dzień 29 sierpnia 2018 r. - 6.271 zł, Fundusz Pracy za okres od 09/2014 - 06/2018 w łącznej kwocie 3.158,90 zł, w tym z tytułu:

- składek - 2.777,90 zł,

- odsetek naliczonych na dzień 29 sierpnia 2018 r. - 381 zł Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym.

C.B. (dalej: wnioskodawca, strona, skarżący) wnioskiem z dnia 29 sierpnia 2018 r. zwrócił się z prośbą o umorzenie zadłużenia, argumentując go trudną sytuacją materialną i zdrowotną. W uzasadnieniu żądania wskazał, że od marca 2009 r. prowadzi działalność gospodarczą w zakresie nauki języków obcych. Początkowo dochody pochodzące z tej działalności pozwalały na bieżące opłacanie składek, lecz z czasem sytuacja pogorszyła się, co uniemożliwiło regulowanie należności. Obecnie wnioskodawca zaprzestał wykonywania jakiejkolwiek działalności w ramach prowadzonej firmy. Podał, że jest zatrudniony na 1/4 etatu w firmie A Sp. z o.o. i z tego tytułu uzyskuje dochody w kwocie 525 zł brutto miesięcznie. Niemożność uregulowania składek wynika ze złej kondycji finansowej strony, która nie posiada jakiegokolwiek majątku mogącego pomóc w spłacie należności.

Organ I instancji po przeprowadzeniu postępowania odmówił umorzenia należności z tytułu składek ponieważ nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 u.s.u.s., a nadto wnioskodawca nie wykazał, że zaistniały podstawy do umorzenia zaległości w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i stosowne rozporządzenie.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca oświadczył, że jego obecna sytuacja majątkowa uniemożliwia spłatę zadłużenia, nawet w formie ratalnej. Nie zgodził się ze stanowiskiem organu, który wskazał, nie stwierdzono braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Podkreślił, że przedłożone dokumenty potwierdzają, że strona nie posiada żadnego majątku w postaci ruchomości, czy nieruchomości. Oświadczył, że zaprzestał wykonywania jakichkolwiek czynności w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Stan zdrowia, a w szczególności problemy (...) uniemożliwiają mu bowiem kontynuowanie tej działalności, a co za tym idzie uzyskiwanie dochodów oraz podjęcie pracy w pełnym wymiarze czasu.

Organ odwoławczy, uwzględniając treść dokumentów wymienionych na str. 3 zaskarżonej decyzji, podał, że z przedłożonego przez stronę oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym z 26 września 2018 r., wynika, że wnioskodawca:

■ od 14 września 2010 r. jest rozwiedziony,

■ w 2017 r. jego dochód wyniósł 37.664 zł, a w 2016 r. - 23.122 zł.

■ pracuje zarobkowo w firmie A Sp. z o.o. na podstawie umowy o pracę zawartej na okres od 7 marca 2018 r. do 6 marca 2019 r. z wynagrodzeniem w kwocie brutto 525 zł;

■ nie pobiera świadczeń, zasiłków z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy;

■ nie ponosi kosztów związanych z utrzymaniem;

■ prowadzi sam gospodarstwo domowe;

■ posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w kwocie 20 892,90 zł, z tytułu zobowiązań alimentacyjnych - 1 500 zł miesięcznie i zgodnie z oświadczeniem spłaca te zadłużenia w kwocie 400 zł - 500 zł miesięcznie;

■ nie posiada nieruchomości, ruchomości, praw majątkowych ani wierzytelności;

■ z oświadczenia wynika, że obecnie pozostały zadłużenia w Urzędzie Skarbowym oraz w ZUS i umorzenie tych zaległości umożliwi stronie normalne funkcjonowanie.

Nadto podano, że wnioskodawca działalność gospodarczą w zakresie nauki języków obcych prowadzi od 31 marca 2009 r., a od 7 marca 2018 r. jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych z tytułu zawartej umowy o pracę z wykazaną podstawą wymiaru składek w 2018 r. w kwocie 525 zł.

Organ II instancji wskazał także, iż zadłużenie wobec ZUS zostało skierowane na drogę przymusowego dochodzenia należności i - jak to ujęto - "wystąpił brak rachunku bankowego w B S.A. oraz zbieg z Komornikiem Sądowym. Wystąpił również brak wierzytelności w Urzędzie Skarbowym". Ustalono także, iż strona nie posiada majątku w postaci nieruchomości, ruchomości oraz innych praw majątkowych.

W związku z tym, że płatnik jest przedsiębiorcą dokonano analizy wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek wynikających z art. 107 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U.UE.C 83 z dnia 30 marca 2010 r.) decydujących o uznaniu przedmiotowego wsparcia finansowego za pomoc publiczną. Wsparcie udzielane przedsiębiorstwu jest uznawane za pomoc publiczną, o ile spełnione są łącznie następujące warunki;

1. udzielane jest przez państwo lub ze środków państwowych,

2. ma charakter selektywny (uprzywilejowuje określone przedsiębiorstwo, produkcję określonych towarów),

3. jest udzielane na warunkach korzystniejszych od oferowanych na rynku,

4. zakłóca lub grozi zakłóceniem konkurencji oraz wpływa na wymianę handlową między Państwami Członkowskimi Unii Europejskiej.

W kontekście powyższego organ II instancji stwierdził, że ewentualne umorzenie należności z tytułu nieopłaconych należności z tytułu składek, nie stanowiłoby pomocy de minimis.

Dalej zacytowano art. 28 ust. 2 u.s.u.s., który stanowi, że należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tytko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy. Całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy:

1. zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2017 r., poz, 2344 z późn. zm.),

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2018 r. poz, 800 z późn. zm.),

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym.

4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Przytoczone powyżej przesłanki stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Przy czym - jak zaznaczono - spełnienie którejkolwiek z przesłanek automatycznie nie powoduje podjęcia decyzji o umorzeniu należności, ponieważ przepisy art. 28 ust. 3 cytowanej ustawy określają jedynie warunki, w których zaległości mogą być umorzone. Nie oznacza to, że spełnienie jednego z tych warunków skutkuje umorzeniem należności (por. wyrok NSA z dnia 14 kwietnia 2005 r., sygn. akt III SA W-wa 180/5). Ponadto zgodnie z wyrokiem NSA z dnia 4 lutego 2009 r., sygn. akt II GSK 703/08 "nawet wówczas, gdy ponad wszelką wątpliwość ustalona została całkowita nieściągalność należności, czy trudna sytuacja majątkowa, organ może odmówić ich umorzenia".

Organ odwoławczy stwierdził, że:

■ przesłanka wymieniona w pkt 1 nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;

■ nie przedłożono żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że;

▪ sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

▪ strona widnieje w CEIDG jako aktywny przedsiębiorca oraz uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę;

▪ wysokość nieopłaconych składek, objętych wnioskiem o umorzenie przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

■ nie został ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne;

■ brak jest podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne - obecnie postępowanie egzekucyjne nie zostało zawieszone.

Nadto podkreślono, że w świetle orzecznictwa NSA dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym (por. teza wyroku NSA w Katowicach z dnia 21 czerwca 2000 r., I SA/Ka 14/99). Dopóki zatem istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy, działając jako wierzyciel, nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania.

W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji wskazano, że zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zakład może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Analizując, czy w przedmiotowej sprawie występują przywołane wyżej przesłanki, organ II instancji zauważył na wstępie, że o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Jak wskazano w wyroku WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2450/06 "nie wystarczy, że zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy".

Dalej stwierdzono, że zgromadzone dowody nie wskazują, aby zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, było ono natomiast wynikiem nieopłacenia w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenie społeczne w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. W jej ramach wnioskodawca był zobowiązany do terminowego opłacania składek. Obowiązek ten powinien brać pod uwagę w planie finansowym sporządzonym przez podjęciem działalności, uwzględniając wówczas wnikliwą analizę rynku w danej branży oraz własne możliwości finansowe. Działalność gospodarcza jest bowiem prowadzona na ryzyko przedsiębiorcy.

Dalej organ odwoławczy zauważył, że strona sama prowadzi gospodarstwo domowe, nie ponosząc kosztów utrzymania, które pokrywa rodzina. W ocenie organu miesięczne koszty spłaty zobowiązań pieniężnych w kwocie około 2.000 zł wskazują na niełatwą sytuację materialną, która nie pozwala na jednorazowe uregulowanie należności z tytułu składek.

Jednocześnie podkreślono, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu, czego w niniejszej sprawie nie stwierdzono. Organ upatruje bowiem szansę na wyegzekwowanie należności w przyszłości, chociażby poprzez zawarcie układu ratalnego dostosowanego do możliwości płatniczych strony bądź postępowania egzekucyjnego. Zaznaczono także, iż strona nie korzysta z pomocy społecznej, która udzielana jest osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Korzystanie z takiej formy wsparcia stanowi dodatkowe potwierdzenie, że dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

Nawiązując do przedłożonej przez stronę dokumentacji medycznej, organ wskazał, że u wnioskodawcy stwierdzono (...), potwierdzono także, iż strona jest leczona w związku z problemami natury (...). Nie negując wskazanych problemów zdrowotnych organ zauważył, że wnioskodawca nie przedłożył dokumentacji medycznej potwierdzającej jednoznacznie, aby strona była całkowicie i trwale niezdolna do pracy zarobkowej. Zakład nie dostrzegł zatem przeciwskazań, aby wnioskodawca podjął pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, co umożliwiłoby poprawę jego sytuacji finansowej, a co za tym idzie spłatę zobowiązań finansowych. Jednocześnie zaznaczono, że organ dysponuje jedynie tym materiałem, który udostępni zainteresowany - nie ma natomiast realnych środków procesowych do ustalenia sytuacji materialnej płatnika. To na wnioskodawcy (zobowiązanym) spoczywa ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających umorzenie składek (por. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2014 r., sygn. akt II GSK 1501/13, Lex nr 1657956), a obowiązkiem organu jest dokonanie analizy przedstawionych przez stronę dowodów.

W kontekście powyższych rozważań organ zaznaczył także, że stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłanką do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy, gdyż przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności.

Zauważono także, iż strona korzysta z systemu ubezpieczeń społecznych poprzez pobieranie świadczeń krótkoterminowych i leczenie w publicznych placówkach służby zdrowia. Nie regulując zaległości składkowych narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych, korzystając ze świadczeń i nie dokładając się do systemu, z którego mają korzystać pozostali.

Każdy zobowiązany powinien w taki sposób układać bieg swoich interesów oraz podejmować takie decyzje finansowe, by pozwoliły mu na wywiązywanie się z ciążących na nim należności publicznoprawnych. Udzielenie ulgi, w tym umorzenie zaległych składek, nie może być również traktowane jako sposób na rozwiązywanie problemów finansowych zobowiązanego. Względy społeczne wymagają, by zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a płatnik nie był pochopnie z niego zwalniany (por. wyrok NSA z dnia 21 marca 2001 r., sygn. akt I SA/Ka 577/00). Wielu zobowiązanych, pomimo trudnej sytuacji życiowej wywiązuje się ze swoich zobowiązań publicznoprawnych w sposób należyty i terminowy, chociażby w systemach spłat ratalnych. Umorzenie w konsekwencji oznaczałoby uprzywilejowanie względem innych podmiotów, które regulują zobowiązania wynikające z nieopłaconych w terminie składek.

W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżący zarzucił:

I. mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

- art. 28 ust. 2, ust. 3 u.s.u.s. polegające na ich niewłaściwej interpretacji i niewłaściwym zastosowaniu w sytuacji, gdy spełnione zostały przesłanki do umorzenia zaległości z tytułu składek,

- art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z art. 32 tejże ustawy oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzenia należności z tytułu składek polegające na ich niewłaściwej interpretacji i niewłaściwym zastosowaniu.

II. mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj.:

- art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niezebranie całego materiału dowodowego w sprawie, a w konsekwencji przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek,

- art. 8 k.p.a. z uwagi na to, że organ wyższego stopnia nie przyczynił się do starannego i zgodnego z przepisami prawa prowadzenia postępowania w celu zagwarantowania równości wobec prawa, podważając zasadę ogólnego pogłębiania zaufania dla organów państwa;

Wobec tak sformułowanych zarzutów wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu skargi strona na wstępie podniosła, że we wniosku z dnia 20 listopada 2018 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy wielokrotnie wskazano, że skarżący pozostaje w bardzo złej kondycji materialnej, nie posiada jakiegokolwiek majątku czy też nieruchomości, zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej, Dalej skarżący wyjaśnił, że w związku z zaistniałą sytuacją złożył wniosek o zawieszenie działalności gospodarczej i obecnie jej prowadzenie jest całkowicie zawieszone.

Wobec powyższego zakwestionował twierdzenie organu, że nie została spełniona żadna przesłanka umorzenia zaległości pomimo, iż obecna sytuacja majątkowa strony uniemożliwia chociażby częściową, czy też ratalną spłatę powstałego zadłużenia.

Skarżący podkreślił, iż przedłożone przez niego do sprawy dokumenty potwierdzają, iż nie posiada jakiegokolwiek majątku i na chwilę obecną zaprzestał wykonywania jakichkolwiek czynności w ramach prowadzonej działalności gospodarczej.

Na poparcie powyższego do skargi załączono potwierdzenie złożenia wniosku o zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej z dnia 1 marca 2019 r. oraz PIT za 2018 r. i aktualny wydruk CEIDG.

Jednocześnie skarżący wyjaśnił, iż niemożność prowadzenie działalności i uzyskiwania dochodów wynika z jego obecnego stanu zdrowia. Objawy zespołu (...) uniemożliwiają stronie prawidłowe funkcjonowanie, co potwierdza informacja od lekarza (...) załączona do wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy.

Kwestionując twierdzenie organu, że nie spełniono przesłanek umorzenia wynikających z Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzenia należności z tytułu składek, skarżący zarzucił, że ZUS stwierdził, iż miesięczne koszty ponoszone w wysokości ok. 2.000 zł wskazują na niełatwą sytuację materialną strony, a mimo to nie znalazł podstaw do umorzenia zaległości.

Obecna sytuacja materialna strony i osiągane niskie dochody nie pozwalają nawet na ratalne spłacanie powstałej zaległości, a przywołane przez stronę argumenty, poparte dokumentami uzasadniają, zdaniem skarżącego, uznanie, że opisana sytuacja jest nadzwyczajna, wyjątkowa i odróżnia się od sytuacji innych podatników.

Rozwijając zarzut naruszenia przepisów postępowania skarżący podniósł, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powielono niejako uzasadnienie rozstrzygnięcia organu I instancji, ograniczając się w głównej mierze do przedstawienia przebiegu postępowania w niniejszej sprawie oraz do nieuzasadnionego zaaprobowania ustaleń organu I instancji. Analizy materiału dowodowego dokonano z pominięciem wszechstronnego i wyczerpującego rozważenia wszelkich okoliczności sprawy, w tym istotnych okoliczności, wskazujących istnienie obiektywnej przesłanki umorzenia zaległości wobec ZUS. Ponadto rozstrzygnięcie organu II instancji istotnie naruszyło zasadę pogłębiania zaufania wyrażoną w art. 8 k.p.a.

W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Kontroli Sądu - na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) podlegała decyzja organu odwoławczego z dnia (...) r., którą utrzymano w mocy decyzję ZUS z dnia (...) r. o odmowie umorzenia należności skarżącego z tytułu składek i odsetek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 101.032,59 zł, obejmującej składki na ubezpieczenia społeczne za okres od 10/2011 - 06/2018, ubezpieczenie zdrowotne za okres od 04/2011 - 07/2013, 10/2013, 11/2013, 09/2014 - 06/2018 oraz Fundusz Pracy za okres od 09/2014 - 06/2018.

Kontrolę tą, (w ramach której Sąd posłuży się m.in. argumentacją przedstawioną w wyrokach WSA w Gliwicach: z dnia 27 września 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 536/17, z dnia 21 listopada 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 719/17, a także w wyroku WSA w Kielcach z dnia 25 stycznia 2018 r., sygn. akt I SA/Ke 650/17, wszystkie przywoływane orzeczenia sądów administracyjnych dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) rozpocząć należy od wskazania, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Na mocy tej regulacji Sąd bierze z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa proceduralnego i materialnego, niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów.

Przedmiotem sporu jest rozstrzygnięcie podjęte w warunkach art. 28 ust. 2, 3 i 3 a u.s.u.s. Zgodnie z powołaną regulacją należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Wobec ustalenia braku przesłanki nieściągalności, ZUS - wyłącznie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia (a takich dotyczy niniejsza sprawa) - przeprowadza postępowanie w oparciu o przepisy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzenia należności z tytułu składek.

W świetle tych przepisów ZUS może umorzyć należności z tytułu składek m.in. wówczas, gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny.

Z powyższego wynika, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Wymaga jednak podkreślenia, że rozstrzygnięcie organu nie może mieć charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a.

Istotnym elementem stanu faktycznego sprawy są ustalenia w zakresie istnienia i wysokości zaległości, o których umorzenie wnioskuje zobowiązany. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. Instytucja umorzenia ma bowiem zastosowanie jedynie wtedy, gdy istnieje należność i znana jest jej wysokość. Wysokość należności z tytułu składek może mieć bowiem znaczenie dla oceny przesłanek umorzenia i może rzutować na ewentualne rozstrzygnięcie w przedmiocie zastosowania ulgi. Nie ulega bowiem wątpliwości, że na ocenę okoliczności faktycznych konkretnej sprawy w aspekcie przesłanek ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacania należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych, tj. ocenę możliwości płatniczych strony i w konsekwencji ewentualnej zapłaty należności, istotny wpływ ma m.in. wysokość ustalonych i dochodzonych od niej należności. W postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności organ jest zobligowany z urzędu wykazać prawidłowo kwotę należności z tytułu składek, której dotyczy wniosek, bowiem umorzenie tej właśnie konkretnej kwoty stanowi przedmiot postępowania, a przedmiot taki musi być jednoznacznie i prawidłowo określony. Nie jest bowiem możliwe umorzenie należności, które nie istnieją.

W niniejszej sprawie ustaleń takich nie dokonano. Istnieją przy tym uzasadnione wątpliwości, co do istnienia części zaległości objętych zaskarżoną decyzją z powodu ich przedawnienia.

Przedmiot postępowania obejmuje zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od 10/2011 - 06/2018, ubezpieczenie zdrowotne za okres od 04/2011 - 07/2013, 10/2013, 11/2013, 09/2014 - 06/2018 oraz Fundusz Pracy za okres od 09/2014 - 06/2018.

Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym do końca 2011 r., należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Na mocy art. 24 ust. 2 u.s.u.s. za należności z tytułu składek uważa się składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę. Z kolei dzień, w którym składki stają się wymagalne, w relacjach płatnik składek - ZUS następuje w terminie płatności, przypadając (w zależności od rodzaju płatnika) na 5, 10 lub 15 dzień następnego miesiąca (art. 47 ust. 1 u.s.u.s.). Z dniem 1 stycznia 2012 r. przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s.został zmieniony przez określenie 5-letniego terminu przedawnienia należności z tytułu składek. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. Nr 232, poz. 1378) do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (art. 27 ust. 2 tej ustawy). Według zatem zasady wynikającej z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednakże bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady przewidziany został w art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia pięcioletniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub dziesięcioletniego (liczonego od daty wymagalności składki) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej. Ustawodawca przyjął w tym względzie nakaz posługiwania się regułą kolizyjną lex benignior, zgodnie z którą należy stosować ustawę względniejszą w stosunku do biegu terminu przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, do zapłaty których zobowiązany jest określony podmiot.

Istotne jest przy tym, że w przepisie art. 24 u.s.u.s. przewidziano zdarzenia, które mają wpływ na bieg terminu przedawnienia, tj. jego zawieszenie (układ ratalny, podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek - art. 24 ust. 5a, 5b) oraz przerwanie (ogłoszenie upadłości - 5c). Do składek na ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy mają zastosowanie terminy przedawnienia odnoszące się do składek na ubezpieczenie społeczne (art. 93 ust. 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych).

Z powyższego wynika, że składki wymagalne na dzień 1 stycznia 2012 r. na mocy nowelizacji obowiązującej od początku 2012 r. ulegały przedawnieniu najpóźniej w 2017 r., o ile nie zasiniały zdarzenia rzutujące na bieg terminu przedawnienia.

Obowiązkiem organu było zatem ustalenie, wyjaśnienie w uzasadnieniu decyzji oraz udokumentowanie, że należności, których umorzenia odmówiono nie wygasły w całości lub w części na skutek upływu terminu przedawnienia. Organ nie wywiązał się z tego obowiązku. W aktach sprawy brak jest bowiem jakichkolwiek danych, a także dokumentów dotyczących omawianej problematyki. Jedynie w uzasadnieniu decyzji organu II instancji wskazano ogólnie, że zadłużenie wobec ZUS zostało skierowane na drogę przymusowego dochodzenia należności i - jak to ujęto - "wystąpił brak rachunku bankowego w B S.A. oraz zbieg z Komornikiem Sądowym. Wystąpił również brak wierzytelności w Urzędzie Skarbowym". Ze znajdującego się w aktach sprawy pisma ZUS z dnia 7 sierpnia 2018 r., którym odpowiedziano na wniosek skarżącego o rozliczenie konta wynika natomiast, że naliczono koszty egzekucyjne za wrzesień 2014 r. oraz za określone miesiące 2015 r., 2016 r. i 2017 r., co pozwala jedynie przypuszczać, że należności za wcześniejsze okresy składkowe nie były objęte postępowaniem egzekucyjnym.

Z akt sprawy ani z treści wydanych rozstrzygnięć nie wynika zatem, czy i kiedy w odniesieniu do konkretnych zaległości podjęto pierwsze czynności zmierzające do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o których dłużnik został zawiadomiony, co warunkuje zawieszenie biegu terminu przedawnienia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego (art. 24 ust. 5b u.s.u.s.). Brak także jakichkolwiek danych dotyczących ewentualnych innych okoliczności rzutujących na bieg terminu przedawnienia zaległości skarżącego.

Brak analizy dotyczącej okresu przedawnienia oraz niezałączenie do akt sprawy stosownej dokumentacji w tym zakresie wskazuje na naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., czego konsekwencją jest także wadliwość uzasadnienia decyzji organów obu instancji, które nie spełniają wymogów z art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Naruszenia te, w ocenie Sądu, mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i muszą skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji. Zważywszy na wskazane wyżej niejasności w kwestii przedawnienia należności za przedwczesną uznać należało kontrolę zaistnienia przesłanek umorzenia zaległości, których oceny organ będzie musiał dokonać ponownie, uwzględniając aktualną w dacie orzekania sytuację skarżącego.

Ponownie rozstrzygając sprawę właściwy organ ustali wysokość należności z tytułu składek będących przedmiotem postępowania, uwzględniając terminy przedawnienia oraz okoliczności, które miały wpływ na jego bieg. Powołując się na instytucje przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych, odniesie je do poszczególnych należności i dołączy do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej mierze okoliczności faktyczne.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.