Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2144068

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy
z dnia 17 października 2016 r.
I SA/Bd 95/16

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Urszula Wiśniewska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy po rozpoznaniu w dniu 17 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 8 września 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. Ł. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia (...), nr (...) w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie

Uzasadnienie faktyczne

Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, z którą posiada rozdzielność majątkową. Skarżący oświadczył, że utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę wypłacanego w kwocie 1.355,69 zł. Oświadczył również, że nie posiada nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych oraz przedmiotów wartościowych. Posiada

10-letni samochód marki Mercedes ML 320 zajęty przez komornika.

W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył zeznania podatkowe za lata 2014-2015 oraz zaświadczenie o zarobkach. W pismach z dnia 10 sierpnia 2016 r. skarżący oświadczył, że: nie posiada rachunków bankowych; nie uzyskuje żadnych świadczeń z pomocy społecznej; nie posiada tytułu prawnego do lokalu, w którym zamieszkuje; cały uzyskiwany dochód jest przeznaczany przez skarżącego na utrzymanie domu (gaz, prąd, woda), samochodu, zakup żywności, środków czystości i higieny oraz ubrań; nie posiada oszczędności; utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę; posiada samochód marki Mercedes ML 320 rok produkcji 2005 o wartości 50.000 zł, który jest zajęty przez komornika; nie prowadzi działalności gospodarczej; nie posiada zobowiązań kredytowych; z majątku skarżącego aktualnie nie jest prowadzona egzekucja sądowa ani administracyjna, natomiast żona skarżącego jest w trakcie upadłości. Ponadto skarżący oświadczył, że posiada z żoną rozdzielność majątkową.

Postanowieniem z dnia 8 września 2016 r. Referendarz odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

W uzasadnieniu podał, że skarżący nie przedstawił wszystkich potrzebnych dokumentów pozwalających na ocenę jego sytuacji materialnej, o które był wzywany (nie przedłożył zeznań podatkowych żony za ostatnie dwa lata kalendarzowe ani wyciągów z rachunków bankowych żony, a także zaświadczenia o aktualnie otrzymywanym przez żonę wynagrodzeniu; nie przedłożył zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wymieniającego wszystkie osoby zamieszkałe pod adresem wskazanym w rubryce 2.1 formularza PPF). Referendarz ocenił, że oświadczenia skarżącego są wybiórcze oraz lakoniczne, zatem nie wykazał on, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W złożonym sprzeciwie pełnomocnik skarżącego wniósł o zmianę powyższego postanowienia i przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Podał, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania i niezasadne są twierdzenia Referendarza o niewyjaśnieniu przez skarżącego wszystkich kwestii dotyczących jego sytuacji finansowej. Podał, że zamieszkuje w nieruchomości niebędącej jego własnością, a żona jego nie posiada majątku, ponadto mają rozdzielność majątkową.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 259 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd - jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji.

W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy.

Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05 - dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku.

Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007 r., II FZ 498/07 - dostępne j.w.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r. o sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623).

Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09 - dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania.

Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Nie przedłożyła zeznań podatkowych żony za ostatnie dwa lata kalendarzowe. Nie przedłożyła wyciągów z rachunków bankowych żony, a także zaświadczenia o aktualnie otrzymywanym przez żonę wynagrodzeniu. Nadal pozostaje niejasna sytuacja dotycząca lokalu, w którym skarżący zamieszkuje: z treści oświadczeń wynika, że ponosi koszty utrzymania lokalu, który nie jest własnością skarżącego, jednak strona nie podała, kto jest jego właścicielem oraz kto jest zameldowany w tym lokalu. Skarżący pomimo wezwania nie przedłożył zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wymieniającego wszystkie osoby zamieszkałe pod adresem wskazanym w rubryce 2.1 formularza PPF.

Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych na niego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyli uchylenie się od udzielenia żądanych informacji, jest w istocie przeszkodą, wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt II FZ 128/12). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04).

Na obecnym etapie postępowania skarżącego obciąża koszt wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w wysokości 1.000 zł. Przy brakach informacji na temat sytuacji finansowej skarżącego nie można stwierdzić, by wypełniał on przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie przedstawił on wystarczających informacji, by ocenić jego rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie - nie wykazał, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego jego rodziny.

Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny.

Skarżący nie wyjaśnił swojej sytuacji materialnej w sposób całkowity. Podał w sprzeciwie, że zamieszkuje w nieruchomości niebędącej jego właśnością, wraz z żoną i ponosi koszty opłat (gaz, prąd, woda). Nie wskazał jednak, do kogo nieruchomość należy oraz (pomimo wezwania referendarza) nie podał, kto jeszcze jest w niej zameldowany.

Dodać należy, że bez znaczenia w sprawie pozostaje okoliczność wskazana przez wnioskodawcę, że pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej z żoną.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się bowiem, że powołanie się we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową nie wpływa na ocenę tego wniosku (Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I GZ 107/13). Podkreśla się, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli i z tego obowiązku nie zwalnia ich nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 31 maja 2012 r., sygn. akt I OZ 410/12). Uzasadnia się to w ten sposób, że małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków (postanowienie NSA z 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1020/12). Podnosi się też, że z art. 252 p.p.s.a. wynika, iż sąd rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy bada nie tylko stan majątkowy wnioskodawcy w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale bierze pod rozwagę także jego stan rodzinny i w tym zakresie poza ustaleniem obciążeń związanych z utrzymaniem rodziny powinien uwzględnić możliwy wkład członków tej rodziny w koszty utrzymania, obowiązek wzajemnej pomocy nawet przy rozdzielności majątkowej zgodnie z art. 23 k.r.o., przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny stosownie do art. 27 k.r.o. (postanowienie NSA z 26 października 2011 r., sygn. akt II FZ 509/11).

Reasumując, skoro skarżący nie przedłożył stosownych dokumentów oraz oświadczeń, o które był wzywany, to zgodzić się należy ze stanowiskiem referendarza, że nie było podstaw do rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt: II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał referendarz, wskazujących na swoją trudną sytuację, skarżący powinien liczyć się z tym, że referendarz nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy - podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt. I FZ 236/08.

Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Stwierdził, że w jego ocenie wykazał, iż nie dysponuje środkami finansowymi wystarczającymi na uiszczenie opłaty sądowej. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości.

Do sądu wpłynęło również pismo skarżącego zatytułowane "sprzeciw", które złożył on we własnym imieniu. Pismo to nie jest przez skarżącego podpisane. Sąd jako środek zaskarżenia od postanowienia referendarza potraktował i rozpoznał sprzeciw złożony przez pełnomocnika kierując się faktem, że skarżący jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, który w sposób poprawny złożył sprzeciw od postanowienia referendarza.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.