I SA/Bd 640/18 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2587908

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 10 października 2018 r. I SA/Bd 640/18

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz (spr.).

Sędziowie WSA: Leszek Kleczkowski, Ewa Kruppik-Świetlicka.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2018 r. sprawy ze skargi A. A. na decyzję Inne z dnia (...) lipca 2018 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...). Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. na podstawie art. 28 ust. 1-3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778), dalej: "u.s.u.s.", odmówił Stronie umorzenia należności: z tytułu składek w łącznej kwocie (...) zł, w tym z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres 04/2002-11/2002, 01/2003-03/2003, 01/2004, 03/2004, 05/2004, 07/2004-06/2005, 11/2005-12/2005 w łącznej kwocie (...) zł, plus odsetki w łącznej kwocie (...) zł; na ubezpieczenie zdrowotne za okres 04/2002-11/2002, 01/2003-03/2003, 05/2003, 01/2004-03/2004, 05/2004, 07/2004-06/2005, 11/2005-07/2006, 8/2009 w łącznej kwocie (...) zł plus odsetki w łącznej kwocie (...) zł; na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 03/2002-11/2002, 01/2003-03/2003, 05/2003, 01/2004-05/2004, 01/2006-11/2007, 04/2008 w łącznej kwocie (...) zł, plus odsetki w łącznej kwocie (...) zł. Ponadto organ na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), dalej: "rozporządzenie", odmówił umorzenia należności z tytułu: składek w łącznej kwocie (...) zł, w tym z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres 04/2002, 05/2002-11/2002, 01/2003-03/2003, 01/2004, 03/2004, 05/2004, 07/2004-06/2005, 11/2005-12/2005 w łącznej kwocie (...) zł, plus odsetki w łącznej kwocie (...) zł; na ubezpieczenie zdrowotne za okres 05/2002-11/2002, 01/2003-03/2003, 05/2003, 01/2004-03/2004, 05/2004, 07/2004-06/2005, 11/2005-12/2005, 08/2009 w łącznej kwocie (...) zł, plus odsetki w łącznej kwocie (...) zł oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 03/2002-11/2002, 01/2003-03/2003, 05/2003, 01/2004-03/2004, 05/2004, 07/2004-06/2005, 08/2005, 10/2005-12/2007, 5/2009-12/2009 w łącznej kwocie (...) zł, plus odsetki w łącznej kwocie (...) zł.

W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżąca wskazała, że nie zgadza się z uzasadnieniem decyzji Zakładu dotyczącym braku przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek. Oświadczyła, że jej sytuacja materialna jest tragiczna, ponieważ jest jedynym żywicielem rodziny. Wskazała, że mąż uległ wypadkowi i nie może podjąć pracy.

Decyzją z dni (...). Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. wskazując, że w stosunku do działalności Zobowiązanej nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie zachodzą w stosunku do zadłużenia Skarżącej. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Zadłużenie jest bowiem wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania. Przedmiotowe należności zostały objęte egzekucją. Nie można stwierdzić, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s., zaistniały. Naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zakład natomiast dokonał zabezpieczenia spłaty należności poprzez wpisanie hipoteki na nieruchomości oraz ustanowienie zastawu na ruchomości. Z tych powodów nie zachodzą wobec Zobowiązanej przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i wydanie decyzji o umorzeniu należności na tej podstawie.

W kwestii umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia organ podał, że na podstawie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego oraz złożonego oświadczenia do wniosku o raty z dnia (...). ustalono, iż Strona prowadzi działalność gospodarczą od 12/1998 r.

W 2017 r. osiągnęła dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w zakresie fryzjerstwa i pozostałych zabiegów kosmetycznych. W ramach prowadzonej działalności gospodarczej Skarżąca zatrudnia pięciu pracowników. Strona jest mężatką, w wieku 41 lat, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Stałe wydatki związane z utrzymaniem stanowiły (...) zł. Zobowiązana nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej. Jest wraz z mężem właścicielem nieruchomości gruntowej w Świekatowie (udziały każdy z małżonków po 26%). Posiada samochód (...) z 2004 r. oraz jest współwłaścicielem wraz z mężem samochodu (...) z 2006 r. Na udziale w nieruchomości i ruchomości ustanowione są zabezpieczenia w postaci hipoteki i zastawu na rzecz Zakładu. Do wniosków o umorzenie należności z tytułu składek Zobowiązana nie przedłożyła żadnych dokumentów, które przedstawiałyby jej aktualną sytuację finansową i rodzinną, w związku z czym organ stwierdził, że trudno ustosunkować się do argumentu dotyczącego tragicznej sytuacji materialnej. Skarżąca nie wykazała, że poniosła jakieś straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, iż opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić ją możliwości dalszego prowadzenia działalności. Nie przedstawiła żadnych dokumentów na potwierdzenie zaistnienia ww. zdarzeń.

Odnosząc się do argumentacji Skarżącej dotyczącej stanu zdrowia organ podał, że z przedstawionej dokumentacji lekarskiej wynika, iż mąż Strony, R. A. uległ wypadkowi w dniu (...)., ma niedowład lewej ręki. Proponowany jest plan leczenia farmakologicznego; stwierdzono, że pacjent nie osiągnął stadium do leczenia chirurgicznego. Sytuacja zdrowotna męża jak dotąd nie stanowiła przeszkody w prowadzeniu przez Skarżącą działalności gospodarczej.

O powyższym świadczy miedzy innymi fakt, że w 2017 r. Strona osiągnęła dochód. Organ w tym zakresie zaznaczył, że tylko w sytuacji, gdy opieka nad chorym członkiem rodziny wyklucza jednoczesne prowadzenie działalności gospodarczej, można uznać przesłanki ustawowe do umorzenia za spełnione. W przypadku Skarżącej taka sytuacja nie występuje.

Ponadto organ wskazał, że Skarżąca znając swoją sytuację materialną i rodzinną wnioskowała w dniu (...). o spłatę zadłużenia w ratach, uzyskując zgodę na spłatę powstałego zadłużenia w 96 ratach. Z uwagi na nieuregulowanie składki bieżącej za miesiąc 1/2018 r., umowa ratalna nie została podpisana. Powyższe nie wyklucza możliwości ponownego wnioskowania o spłatę zadłużenia w formie układu ratalnego dostosowanego do jej możliwości płatniczych.

W skardze Strona podniosła, że nie zgadza się z wydaną decyzją. Zarzuciła, że organ potraktował jej sprawę pobieżnie. Wskazała, że jest jedynym żywicielem rodziny z powodu nieuleczalnej choroby męża, który jest w 40% inwalidą, czego organ nie wziął pod uwagę. Ponadto podniosła, że zmaga się z dużą konkurencją na rynku, co ma wpływ na osiągane dochody.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

I. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), dalej: "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym - co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza procesu decyzyjnego Zakładu wskazuje, że narusza on przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, co uzasadnia wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

II. Spór w przedmiotowej sprawie sprowadza się do zasadności odmowy umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z odsetkami za zwłokę. Zdaniem organu nie wystąpiły przesłanki umorzenia zaległości z tytułu ww. należności, stąd decyzja odmawiająca uwzględnienia wniosku jest zasadna. W ocenie natomiast Skarżącej, organ naruszył przepisy prawa odmawiając umorzenia ww. składek wraz z odsetkami, co jest skutkiem nieprawidłowej oceny jej sytuacji materialnej.

W pierwszej kolejności należy podać, że stosownie do art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z ust. 3 tego artykułu całkowita nieściągalność zachodzi, gdy:

1)

dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2)

sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

3)

nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,

4)

nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

5)

naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6)

jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w art. 28 ust. 3 ww. ustawy jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie, tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.

Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Podstawy umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Z przepisu tego wynika, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1)

gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2)

poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3)

przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podkreślenia wymaga, że w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 ust. 1 powyższego rozporządzenia, także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Również i tu prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on, ale nie ma obowiązku umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności.

III. Analizując wyżej przywołane przepisy należy stwierdzić, że istotnym elementem stanu faktycznego sprawy są ustalenia w zakresie istnienia zaległości, o których umorzenie wnioskuje zobowiązany. Pozytywne lub negatywne decyzje w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS mogą być podejmowane wyłącznie w odniesieniu do należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest nadal zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast procedowanie w sprawach dotyczących należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Za bezprzedmiotowe (podlegające umorzeniu zgodnie z art. 105 § 3 k.p.a.) trzeba bowiem uznać prowadzenie przez organ postępowania w sprawie umorzenia nieistniejących (przedawnionych) należności składkowych. Zatem nie ulega wątpliwości, że wydanie decyzji w oparciu o art. 28 u.s.u.s. musi być poprzedzone prawidłowym ustaleniem okresów, za które należności nie uległy przedawnieniu i wysokości tychże zaległości. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. Instytucja umorzenia ma bowiem zastosowanie jedynie wtedy, gdy istnieje należność, znana jest jej wysokość i ta wysokość nie jest sporna. Wysokość należności z tytułu składek może mieć bowiem znaczenie dla oceny przesłanek umorzenia i może rzutować na ewentualne rozstrzygnięcie w przedmiocie zastosowania ulgi. Nie ulega wątpliwości, że na ocenę okoliczności faktycznych konkretnej sprawy w aspekcie przesłanek ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacania należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych, tj. ocenę możliwości płatniczych strony i w konsekwencji ewentualnej zapłaty należności, istotny wpływ ma m.in. wysokość ustalonych i dochodzonych od niej należności. W postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności organ jest zobligowany z urzędu wykazać prawidłowo kwotę należności z tytułu składek, której dotyczy wniosek, bowiem umorzenie tej właśnie konkretnej kwoty stanowi przedmiot postępowania, a przedmiot taki musi być jednoznacznie i prawidłowo określony. Nie jest bowiem możliwe umorzenie należności, które nie istnieją. Nie można też odmawiać umorzenia nieistniejących zaległości.

IV. Mając na uwadze powyższe, tut. Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie takich ustaleń nie dokonano. Istnieją przy tym wątpliwości co do istnienia zaległości, o których umorzenie wnioskowała Skarżąca. W tym kontekście zauważyć należy, że organ odmówił umorzenia należności z tytułu:

- składek na ubezpieczenie społeczne dotyczących okresów z lat 2002-2005,

- składek na ubezpieczenie zdrowotne dotyczących okresów z lat 2002-2006 i 2009,

- składek na Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - dotyczących okresów z lat 2002-2004 i 2006-2008.

Podać należy, że początkowo art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowił, iż należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. został zmieniony ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2002 r. Nr 241, poz. 2074). Zgodnie z tym przepisem, obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne.

Następnie z dniem 1 stycznia 2012 r. został zmieniony przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. przez określenie 5-letniego terminu przedawnienia należności z tytułu składek. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. Nr 232, poz. 1378) do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (art. 27 ust. 2 tej ustawy). Wskazać należy, że w przepisie art. 24 przewidziano zdarzenia, które mają wpływ na bieg terminu przedawnienia, tj. układ ratalny, zawieszenie, przerwanie biegu terminu przedawnienia, podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania świadczenia (art. 24 ust. 5, 5a, 5b, 5c).

V. Uwzględniając fakt, że przedmiotem niniejszego postępowania są należności z tytułu składek za okresy z lat 2002-2009, a zatem nawet sprzed 16 lat (na dzień orzekania przez organ), to obowiązkiem organu było ustalenie i wyjaśnienie w uzasadnieniu decyzji, czy należności nie wygasły na skutek upływu terminu przedawnienia, ewentualnie czy zaistniały okoliczności, które miały wpływ na bieg terminu przedawnienia. W uzasadnieniu decyzji brak w tym zakresie jakiegokolwiek wywodu. Sąd zauważa, że jeżeli nie doszło do przedawnienia tak odległych składek, to należało to podać ze stosowną argumentacją i powołaniem się na dowody. Ponownie rozpatrując sprawę, organ odniesie się do tego zagadnienia wykazując, które składki na skutek konkretnie jakich czynności nie uległy przedawnieniu i włączy do akt sprawy dokumenty potwierdzające te okoliczności. Skarżąca ma też prawo poznać stanowisko organu co do nieprzedawnienia składek i prawa do polemiki z nim.

VI. W konsekwencji należy skonstatować, że z zaskarżonej decyzji nie wynikają ustalenia organu pozwalające stwierdzić, które i w jakiej wysokości należności istnieją (na dzień wydania decyzji), skoro brak jest jakiejkolwiek analizy dotyczącej okresu przedawnienia. Powyższe uchybienia uniemożliwiają Sądowi dokonanie pełnej kontroli zaskarżonej decyzji w tym, czy sporne należności w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie uległy przedawnieniu (sprzed nawet 16 lat).

VII. Warto w tym miejscu przywołać wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2017 r., sygn. akt II GSK 1491/17, w którym wyrażony został następujący pogląd: "co do zasady zgodzić należy się ze stanowiskiem autora skargi kasacyjnej, że przedmiotem postępowania o umorzenie należności z tytułu składek, nie może być badanie zadłużenia, a jedynie ustawowe podstawy umorzenia należności. Jednocześnie nie budzi wątpliwości Sądu drugiej instancji, że wniosek w sprawie umorzenia należności z tytułu składek powinien odnosić się do konkretnej kwoty tych należności weryfikowalnej na podstawie wiarygodnych dokumentów. Przypomnieć także należy, że postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i rentowe może być prowadzone wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie - jego zdaniem - ich uiścić. Stosownie bowiem do art. 24 ust. 2 u.s.u.s. składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata, jako należności z tytułu składek, nieopłacone w terminie, podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Równolegle mogą więc toczyć się dwa postępowania: egzekucyjne i dotyczące umorzenia należności. Taka sytuacja wystąpiła w tej sprawie. Należy dodać, że art. 33 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji stanowi, że podstawą zarzutu w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej może być wykonanie lub umorzenie w całości albo w części obowiązku, przedawnienie, wygaśnięcie albo nieistnienie obowiązku. Jeżeli zdaniem Skarżącego nastąpiło przedawnienie należności z tytułu nieopłaconych składek, to zarzut przedawnienia może być zgłoszony wyłącznie w postępowaniu egzekucyjnym. Przedawnione zobowiązanie przestaje istnieć, nie może być egzekwowane i z tego samego powodu nie staje się przedmiotem postępowania o jego umorzenie. O tym, czy upłynął okres przedawnienia zaległych składek i na podstawie jakiego stanu prawnego, będzie mógł orzec sąd administracyjny przy skorzystaniu ze sprawowanej kontroli działalności administracji publicznej obejmującej także orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie (art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a.). Te kwestie nie budzą wątpliwości w orzecznictwie sądowym (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 9 lutego 2006 r. sygn. akt II SA/Wr 517/2004, wyrok NSA z dnia 14 listopada 2006 r. sygn. akt II FSK 1480/2005, wyrok z dnia 11 grudnia 2013 r. WSA w Olsztynie I SA/Ol 681/13).

Dodatkowo zwrócić należy uwagę na relację między przedawnieniem zobowiązań z tytułu składek a umorzeniem tych należności. Stosownie do przepisu art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej zobowiązanie z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wygasa wskutek przedawnienia. Inną przyczyną powodującą wygaśnięcie przedmiotowego zobowiązania jest jego umorzenie (art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej).

W konkluzji stwierdzić trzeba, że przedawnienie nie jest przesłanką, zaistnienie której uzasadnia wniosek o umorzenie zaległości. Fakt przedawnienia może być przedmiotem zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. W postępowaniu prowadzonym z wniosku o umorzenie, przedawnienie jest okolicznością istotną jedynie z tego względu, że wniosek o umorzenie przedawnionych zaległości uznać należy za bezprzedmiotowy. Skład orzekający NSA podziela pogląd, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może bowiem zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu lub z innych przyczyn nadal są wymagalne. W tym sensie Sąd pierwszej instancji powinien mieć wiedzę czy nastąpiło stwierdzenie przedawnienia należności, gdyż wówczas skutkowałoby to koniecznością umorzenia takiego postępowania - jako bezprzedmiotowego (por. wyrok NSA z dnia 27 sierpnia 2009 r. sygn. akt II GSK 15/09). Z tych samych względów Sąd pierwszej instancji rozstrzygając wniosek w przedmiocie umorzenia należności powinien mieć dane umożliwiające stwierdzenie, że obowiązek spłaty należności w dacie wydania decyzji nadal obciąża Skarżącego. Nie oznacza to, że w toku postępowania o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, Sąd przejmuje obowiązki organu egzekucyjnego. Z tych względów należało też uznać, że jakkolwiek przedawnienie należności z tytułu składek nie stanowi przesłanki skutkującej ich umorzeniem, to podniesiona przez Sąd pierwszej instancji kwestia przedawnienia mieści się w granicach sprawy o umorzenie należności składkowych."

Sąd w tut. składzie ww. pogląd prawny podziela. Podobny pogląd został wyrażony m.in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 listopada 2017 r., sygn. akt II GSK 2181/17.

Z podanych wyżej przyczyn Sąd w obecnym składzie nie podziela stanowiska przeciwnego.

Ponownie zatem rozpoznając przedmiotową sprawę, organ poda wysokość należności z tytułu składek będących przedmiotem postępowania, uwzględniając terminy przedawnienia oraz okoliczności, które mogą mieć wpływ na bieg terminu przedawnienia w odniesieniu do konkretnych składek. W konsekwencji tut. Sąd nie może stwierdzić jaki jest zakres przedmiotowy sprawy.

Sąd obecnie nie przesądza zagadnienia czy doszło do przedawnienia należności składkowych, czy nie miało ono miejsca. Stwierdza wyłącznie, że kwestia ta wymaga rozważenia. Jeżeli bowiem doszłoby do przedawnienia części zaległości z tytułu składek, to w takiej części postępowanie przed organem podlegałoby umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 k.p.a.

VIII. Ponadto Sąd zauważa, że organ powołuje się na okoliczności dotyczące sytuacji materialnej i rodzinnej strony, jednakże w aktach brak stosownych dowodów na tę okoliczność. Sąd podkreśla, że akta nie zawierają nawet wniosku Skarżącej o umorzenie należności z tytułu składek, który miał zostać złożony w dniu (...). Brak też dowodów, że przed wydaniem decyzji z dnia (...). była prowadzona ze Skarżącą jakakolwiek korespondencja dotycząca przedstawienia przez Nią informacji i dowodów potwierdzających jej sytuację materialną oraz zdrowotną. Sąd nawet w oparciu o nadesłane akta nie ma możliwości sprawdzenia, czego i z jakich to przyczyn Strona domaga się umorzenia zaległości podatkowych, skoro brak jest Jej wniosku oraz czy dopełniła obowiązku przedstawienia rzetelnie i wyczerpująco swojej sytuacji majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej. Z akt administracyjnych wynika, że jako pierwszy dokument w sprawie organ traktuje decyzję z dnia (...)., gdy tymczasem zaskarżona decyzja podlega kontroli w kontekście całego materiału dowodowego, a nie wybranych 17 załączonych dokumentów, na które wskazano w odpowiedzi na skargę.

Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z art. 54 § 2 p.p.s.a. organ przekazuje skargę sądowi wraz z kompletnymi i uporządkowanymi aktami sprawy i odpowiedzią na skargę w terminie trzydziestu dni od dnia jej otrzymania. Nie ulega wątpliwości, że obowiązkiem organu było przekazanie sądowi akt kompletnych i uporządkowanych. Akta kompletne to takie, które odzwierciedlają cały dotychczasowy przebieg postępowania, umożliwiające sądowi kompleksową ocenę przebiegu sprawy, przeprowadzonych dowodów oraz zgromadzonego materiału dowodowego, stanowiących podstawę ustaleń faktycznych w sprawie. Akta uporządkowane to takie, które zawierają wpięte i chronologicznie ponumerowane karty, składające się na całość akt sprawy. Przesłane Sądowi wraz ze skargą akta obecnie rozpatrywanej sprawy, były niekompletne, nie spełniały zatem wskazanych kryteriów. W przypadku, gdyby kwestia przedawnienia była nawet wyjaśniona w sposób dostateczny, to w świetle zebranego materiału dowodowego i tak zaskarżona decyzja wymykałaby się spod kontroli, bowiem nie można skontrolować twierdzeń organu z nadesłanym materiałem dowodowym.

IX. Powyższe wady stanowią naruszenie art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności powinno być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i zbadane (art. 11 k.p.a.) w kontekście zebranego materiału dowodowego przekazanego do sądu. Organ obowiązany jest dokonać wszechstronnego i wnikliwego rozważenia całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), a poprzedzać je powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.).

Jednocześnie Sąd stwierdza, że nawet wystąpienie przesłanki z ustawy lub ww. rozporządzenia, nie stanowi - po stronie organu - o obowiązku uwzględnienia wniosku o umorzenie zaległych składek lub odsetek. Sąd administracyjny nie ma też kompetencji do umorzenia zaległych składek, jak również nakazania organowi, aby udzielił ulgi, bowiem w tej materii Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzje w granicach uznania administracyjnego, co oznacza, że może, lecz nie ma obowiązku.

X. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

L. Kleczkowski H. Adamczewska - Wasilewicz E. Kruppik - Świetlicka

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.