Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1993/12/216

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 5 maja 1993 r.
I PZP 13/93

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia SN M. Mańkowska.

Sędziowie SN: A. Filcek, J. Iwulski (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora J. Szewczyka, w sprawie z powództwa Kazimiery D. przeciwko Spółdzielni Inwalidów Przemysłu Chemicznego w S. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia warunków pracy i płacy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie, postanowieniem z dnia 17 lutego 1993 r. sygn. akt (...), do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:

"Czy byłemu członkowi rady spółdzielni przysługuje ochrona przed wypowiedzeniem umowy o pracę albo warunków pracy lub płacy przewidziana w art. 45 § 6 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) w związku z art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234) również w okresie roku po ustaniu członkostwa?"

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Ochrona umowy o pracę przewidziana w art. 45 § 6 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo Spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) przysługuje byłemu członkowi rady nadzorczej spółdzielni w okresie roku po ustaniu członkostwa w tej radzie.

Uzasadnienie faktyczne

Kazimiera D. wniosła o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia jej warunków pracy i płacy, dokonanego przez pozwaną Spółdzielnię Inwalidów Przemysłu Chemicznego w S. Powódka m.in. zarzuciła, że do dnia 22 maja 1992 r. była członkiem Rady Nadzorczej Spółdzielni, wobec czego przysługuje jej, tak jak członkowi zakładowego organu związkowego, ochrona przed wypowiedzeniem umowy o pracę przez okres roku od wygaśnięcia mandatu.

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Szczytnie wyrokiem z dnia 27 października 1992 r. sygn. akt (...) oddalił powództwo, ustalając m.in., że powódka otrzymała w dniu 9 lipca 1992 r. wypowiedzenie warunków pracy i płacy z propozycją zatrudnienia na stanowisku obuwnika w miejsce dotychczasowego stanowiska specjalisty do spraw kadr. Przyczyną tego wypowiedzenia była zmiana w schemacie organizacyjnym, w wyniku której stanowisko zajmowane przez powódkę zostało połączone z etatem sekretarki. Na nowym stanowisku pozostawiono dotychczasową sekretarkę J.Z. ze względu na to, że powódka miała uprawnienie do przejścia na wcześniejszą emeryturę.

Dodatkowo w dniu 14 i 21 września 1992 r. Rada Nadzorcza podjęła uchwałę o dalszym zmniejszeniu zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych o 50 osób. Strona pozwana nie zwracała się w indywidualnej sprawie powódki o wyrażenie przez Radę Spółdzielni zgody na wypowiedzenie zmieniające. Sąd Rejonowy uznał, że art. 45 § 6 Prawa spółdzielczego nie obejmuje ochroną przed wypowiedzeniem byłych członków Rady Nadzorczej Spółdzielni, gdyż nie wydłuża tej ochrony poza okres kadencji, tak jak czyni to ustawa o związkach zawodowych.

Rozpoznając rewizję powódki od wyroku Sądu Rejonowego Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie przedstawił rozpoznawane zagadnienie prawne. Sąd Wojewódzki zacytował treść art. 45 § 6 Prawa spółdzielczego oraz historycznie przepisy dotyczące ochrony członków zakładowych organów związków zawodowych zawarte początkowo w kodeksie pracy, a następnie w ustawach o związkach zawodowych z dnia 8 października 1982 r. i z dnia 23 maja 1991 r., podnosząc, że art. 45 § 6 Prawa spółdzielczego nie mówi wyraźnie o ochronie przed wypowiedzeniem po ustaniu członkostwa Rady Spółdzielni, co skutkuje wątpliwości co do zakresu ochrony.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Faktycznie, brzmienie art. 45 § 6 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.), co do zakresu ochrony byłego członka rady nadzorczej spółdzielni przed wypowiedzeniem umowy o pracę albo warunków pracy lub płacy, budzi wątpliwości i nie było dotychczas przedmiotem publikowanych wypowiedzi orzecznictwa. Przepis ten stanowi, że członkowi rady nadzorczej spółdzielnia może wypowiedzieć umowę o pracę albo warunki pracy lub płacy tylko w wypadkach, w których kodeks pracy dopuszcza dokonanie takiej czynności w stosunku do członka zakładowego organu związku zawodowego. Wątpliwości dotyczące wykładni tego przepisu wynikają przede wszystkim z odesłania do wypadków, w których kodeks pracy dopuszcza dokonanie wypowiedzenia członkowi zakładowego organu związku zawodowego. Oznacza to, oczywiście, także odesłanie do wypadków, w których takiemu działaczowi związkowemu przysługuje ochrona. Tymczasem w wyniku zmian ustawodawczych ochrona członka zarządu zakładowej organizacji związkowej została w zasadzie przeniesiona z kodeksu pracy do ustawy o związkach zawodowych. Słusznie w tej sytuacji Sąd Wojewódzki sięgnął do wykładni historycznej, gdyż dosłowne rozumienie art. 45 § 6 Prawa spółdzielczego w tym zakresie straciło normatywne znaczenie. Obecnie zakres ochrony członka zarządu zakładowej organizacji związkowej reguluje przede wszystkim art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234). Normę art. 45 § 6 Prawa spółdzielczego należy więc rozumieć w ten sposób, że członkowi rady nadzorczej spółdzielnia może wypowiedzieć umowę o pracę albo warunki pracy lub płacy tylko w wypadkach, w których art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych i kodeks pracy (ewentualnie inne normy powszechnie obowiązującego prawa pracy) dopuszczają dokonanie takiej czynności w stosunku do członka zarządu zakładowej organizacji związkowej.

Aby odczytać rzeczywistą treść normy prawnej zawartej w art. 45 § 6 Prawa spółdzielczego niezbędna jest jednak wykładnia funkcjonalna. Przepis ten ustanawia szczególną ochronę pracownika przed wypowiedzeniem mu umowy o pracę i jak każdy tego rodzaju przepis ma na celu zapewnienie pracownikom mającym szczególny status odpowiednio silnej pozycji wobec pracodawcy. Wynika to z konieczności prawidłowego, rzetelnego, a przede wszystkim niezależnego i nieskrępowanego wykonywania określonych funkcji - w tym przypadku funkcji członka rady nadzorczej spółdzielni. Aby przepis art. 45 § 6 Prawa spółdzielczego mógł spełniać tę rolę, norma w nim zawarta powinna być odczytana w ten sposób, że odesłanie do norm regulujących możliwości wypowiadania stosunku pracy członkom zarządu zakładowej organizacji związkowej oznacza przede wszystkim zrównanie zakresu tej ochrony. Odesłanie oznacza więc stwierdzenie, że członkowi rady nadzorczej spółdzielni przysługuje przed wypowiedzeniem ochrona taka sama, jak członkowi zarządu zakładowej organizacji związkowej. Prowadzi to do wniosku, że ochrona przysługuje nie tylko aktualnemu członkowi rady nadzorczej, ale także byłemu członkowi, przez okres roku od ustania członkostwa w tej radzie. Nie jest słuszne przywiązywanie zbyt dużej wagi do literalnego brzmienia art. 45 § 6 Prawa spółdzielczego, czego dowodzi porównanie tego przepisu właśnie z art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. Przepis ten formalnie również mówi tylko o członku zarządu zakładowej organizacji związkowej, jednakże z końcowych sformułowań jednoznacznie wynika, że odnosi się także do byłego członka tego organu. Przepisy prawa pracy wielokrotnie odnosząc się do osób mających określoną cechę (pełniących określoną funkcję) mają na względzie także osoby, które cechę tę utraciły, jednakże w dalszym ciągu występują jeszcze tego skutki. Przykładowo, przepisy dotyczące dochodzenia roszczeń przez pracowników odnoszą się w sposób oczywisty także do byłych pracowników (por. np. uchwałę SN z dnia 3 lutego 1989 r. III PZP 54/88, OSNCP 1990, z. 3, poz. 39 oraz uchwałę SN z dnia 29 grudnia 1987 r. III PZP 51/87, OSNCP 1989, z. 9, poz. 134).

Rozważania te prowadzą do podjęcia uchwały jak w sentencji. Zauważyć jednak należy, że przedstawiona wykładnia może mieć jedynie pośredni wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Z przedstawionych okoliczności faktycznych wynika bowiem, że w pozwanej spółdzielni przeprowadzane są zmiany organizacyjne spowodowane względami ekonomicznymi. W ich wyniku zostało m.in. połączone stanowisko pracy powódki z innym stanowiskiem. Jak się wydaje, w pozwanej spółdzielni występuje także zmniejszanie zatrudnienia. Rzeczą Sądu Wojewódzkiego będzie w tej sytuacji rozważenie, czy w stanie faktycznym sprawy nie występowała podstawa do zastosowania art. 43 § 3 w zw. z § 2 i § 1 pkt 1 k.p. albo art. 6 w zw. z art. 10 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Możliwość stosowania tych przepisów oznaczałaby bowiem ograniczenie zakresu ochrony przed wypowiedzeniem zmieniającym warunki pracy i płacy (por. uchwałę SN z dnia 19 lutego 1992 r. I PZP 8/92, OSNCP 1992, z. 11, poz. 187 oraz uchwałę SN z dnia 7 kwietnia 1992 r. I PZP 17/92, OSNCP 1992, z. 11, poz. 191).