Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3090780

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 24 września 2020 r.
I OSK 538/20
Możliwość skorzystania z uprawnienia do uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski.

Sędziowie: NSA Marian Wolanin, del. WSA Dariusz Chaciński (spr.).

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 24 września 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.Ś., K.Ś., N.Ś. oraz K.Ś. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 26 września 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 206/19 w sprawie ze skargi A.Ś., K.Ś., N.Ś. oraz K.Ś. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia (...) października 2018 r., nr (...) w przedmiocie uchylenia decyzji przyznającej prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego

1. odrzuca skargę kasacyjną A.Ś., K.Ś. i N.Ś.;

2. oddala skargę kasacyjną K.Ś. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E.K.

Uzasadnienie faktyczne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 26 września 2019 r. III SA/Kr 206/19: (I) oddalił skargę A.Ś., K.Ś., N.Ś. i K.Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z (...) października 2018 r. nr (...), w przedmiocie uchylenia decyzji przyznającej prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego; (II) przyznał wynagrodzenie pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał na następujące okoliczności sprawy.

Przedmiotem skargi była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z (...) października 2018 r. utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Gminy i Miasta (...) z (...) listopada 2017 r. uchylającą w całości własną decyzję z (...) lutego 2016 r. przyznającą prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na okres od 1 czerwca 2014 r. do 30 września 2014 r., na rzecz: A.Ś., K.Ś., N.Ś. i K.Ś. w wysokości 500 zł miesięcznie na każdą z nich oraz odmawiającą przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla wymienionych osób w powyższym okresie. Decyzja SKO z (...) października 2018 r. i decyzja organu I instancji z (...) listopada 2017 r. zostały wydane na skutek wznowienia postępowania.

Podstawę wznowienia postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie stanowił art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., zgodnie z którym w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję.

W okolicznościach tej sprawy nową okolicznością faktyczną, nowym dowodem dającym podstawę do wznowienia postępowania zakończonego decyzją z (...) lutego 2016 r. przyznającą prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 czerwca 2014 r. do 30 września 2014 r. było - w ocenie zarówno Burmistrza Gminy i Miasta (...) jak i Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie - powzięcie informacji o uregulowaniu przez dłużnika alimentacyjnego alimentów za 2014 r. na rzecz skarżących.

Ocenę tę podzielił Sąd I instancji. Zdaniem Sądu z akt administracyjnych, tj. z pisma dłużnika alimentacyjnego A.Ś. z (...) listopada 2016 r. (k. 138-141); z oświadczeń E.K. potwierdzających fakt otrzymania zaległych alimentów, np. oświadczenie z: (...) lutego 2014 r. - k. 189, (...) lutego 2014 r., (...) lutego 2014 r. - k. 188, (...) marca 2014 r. - k. 195, (...) czerwca 2014 r. - k. 19, (...) września 2014 r. - k. 191, (...) października 2014 r. - k. 192, (...) grudnia 2014 r. - k. 194, (...) grudnia 2014 r. - k. 193; z notarialnego porozumienia w sprawie rozliczenia alimentów zawartego (...) września 2014 r. pomiędzy E.K. a A.Ś. (k. 201-202) dot. pierwszych czterech miesięcy 2014 r. oraz części maja 2014 r. oraz przede wszystkim - z zawartego przed notariuszem (...) maja 2015 r. pomiędzy tymi sami stronami porozumienia w sprawie rozliczenia alimentów za rok 2014 r. (k. 127-128) bezsprzecznie wynika, że alimenty na rzecz skarżących za 2014 r. w łącznej wysokości 31.850 zł w całości zostały uregulowane.

Tym samym, w ocenie Sądu I instancji, wobec uzyskania przez organ w listopadzie 2016 r. informacji o rozliczeniu na dzień (...) maja 2015 r. alimentów za 2014 r., które to zostały wpłacone przez dłużnika alimentacyjnego ratami w okresie od maja 2014 r. do (...) maja 2015 r., zachodziła podstawa do wznowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego, o której mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Ujawniony wyżej fakt, potwierdzony dokumentami, a przede wszystkim porozumieniem z (...) maja 2015 r., w którym wyraźnie wskazano, że "Strony zgodnie potwierdzają, że (...) rozliczenie jest bezsporne i zgodne ze stanem faktycznym, a Pani E.K. kwituje otrzymanie świadczeń alimentacyjnych za rok 2014 r. w łącznej wysokości 31 850,00 zł i jednocześnie zrzeka się dochodzenia roszczeń alimentacyjnych przed Sądem za rok 2014 r." spełniał wszystkie wskazane powyżej cechy. Niewątpliwie był faktem nowym i istotnym dla sprawy, nieznanym organowi, który wydał decyzję przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego. W dacie wydania decyzji, tj. (...) lutego 2016 r. alimenty za okres 2014 r. na rzecz skarżących zostały przez E.K. już pobrane, a zatem obowiązek alimentacyjny za ten okres wygasł. W przypadku zaś, gdy obowiązek ten wygasa, wraz z nim wygasa prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jako substytut właściwej alimentacji. W konsekwencji zasadnie organy wskazały, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy brak było podstaw do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ww. okres na rzecz skarżących.

W tej sytuacji zarzuty skarżących nie zasługują na uwzględnienie. Organ I instancji prawidłowo bowiem wznowił postępowania zakończone wyżej wskazaną decyzją przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego, a w jego wyniku uchylił tę decyzję i odmówił przyznania przedmiotowego świadczenia, a organ odwoławczy prawidłowo utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

Twierdzenia E.K., że A.Ś. wymuszał na niej podpisywanie tych oświadczeń czy też, że podpisane przez nią porozumienie z (...) maja 2015 r. nie pokrywa się z rzeczywistością, nie mogły mieć wpływu na prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia, bowiem jak wynika z protokołu rozprawy nie podjęto żadnych działań przed sądem powszechnym w celu stwierdzenia nieważności porozumienia. Wobec braku wyeliminowania z obrotu prawnego ww. porozumienia, ani Burmistrz Gminy i Miasta (...), ani też Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie nie mogły go nie uwzględnić.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 26 września 2019 r. III SA/Kr 206/19, wniosły: A.Ś., K.Ś., N.Ś. i K.Ś. Zaskarżając wyrok w części oddalającej skargę (w zakresie pkt I), zarzuciły mu naruszenie:

1. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 77 oraz 80 k.p.a. poprzez oddalenie skargi, w sytuacji gdy Sąd dokonujący kontroli legalności działania organu administracji publicznej winien był uchylić zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z uwagi na uchybienia w toku postępowania administracyjnego polegające na: (i) niedostatecznym wyjaśnieniu okoliczności sprawy i nierozpatrzeniu całego materiału dowodowego, (ii) braku wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego i poddania go ocenie przekraczającej granice swobodnej oceny dowodów, w szczególności zaś oparcia twierdzeń nie uwzględniając przy tym specyficznej sytuacji faktycznej i oparcie ustaleń w zasadzie wyłącznie na treści porozumienia (...) maja 2015 r., pomimo że okoliczności faktyczne sprawy dawały uzasadnione podstawy do jego podważenia i braku ważności, (iii) pominięciu słusznego interesu Strony przez Sąd I instancji, gdyż Sąd podobnie jak organy nie powinien ograniczyć postępowania dowodowego wyłączenie do analizy porozumienia ale powinien oprzeć się również na analizie całokształtu okoliczności faktycznych oraz istotnej w sprawie okoliczności prowadzenia postępowania upadłościowego i związanego z nim rygorami oraz obostrzeniami w zakresie zarządu majątku przez upadłego, (iv) uznania, że w okolicznościach faktycznych i zebranego materiału, w sytuacji złożenia oświadczenia w porozumieniu z (...) maja 2015 r., władnym do oceny jego ważności jest wyłącznie sąd powszechny (cywilny), w sytuacji gdy z art. 88 k.c. nie wynika taka konstatacja, a uchylenie się od skutków prawnych oświadczenie następuje przez złożenie oświadczenie drugiej stronie, co doprowadziło jednocześnie do naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 88 k.c. w z w. 84 k.c., zaś gdyby interpretować zachowania uczestników porozumienia, jako dokonanych dla pozoru, to byłyby one nieważne z mocy art. 82 k.c.

2. prawa materialnego:

a) art. 82 k.c. oraz 88 k.c. w zw. z 84 k.c. poprzez ich błędną wykładnie i uznanie, że eliminacja z obrotu prawnego porozumienia z (...) maja 2015 r. miałoby nastąpić poprzez podjęcie działań przed sądem powszechnym, w sytuacji gdy taka konstatacja nie wynika z prawidłowej wykładni ww. przepisów;

b) art. 2, art. 9, art. 10, art. 12, art. 15, art. 18, art. 19, art. 20, art. 24, art. 25, art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489 z późn. zm.), oraz art. 104, art. 107, art. 150, art. 151 § 1 pkt 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach w sprawach o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1467) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że w skutek wznowienia postępowania zasadnym było uchylenie decyzji przyznającej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji gdy okoliczności faktyczne sprawy i dowody nie uzasadniały takiej konstatacji.

Mając na uwadze powyższe skarżące kasacyjnie wniosły o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania oraz o przyznanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie pełnomocnikowi kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu w drugiej instancji.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.) - p.p.s.a. - skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Natomiast z art. 178 i art. 180 p.p.s.a. wynika, że "Wojewódzki sąd administracyjny odrzuci na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną wniesioną po upływie terminu lub z innych przyczyn niedopuszczalną, jak również skargę kasacyjną, której braków strona nie uzupełniła w wyznaczonym terminie" (art. 178 p.p.s.a.), a "Naczelny Sąd Administracyjny na posiedzeniu niejawnym odrzuci skargę kasacyjną, jeżeli ulegała ona odrzuceniu przez wojewódzki sąd administracyjny, albo zwróci ją temu sądowi w celu usunięcia dostrzeżonych braków" (art. 180 p.p.s.a.). Przy czym, "Nieodrzucenie skargi kasacyjnej z przyczyn wymienionych w art. 180 p.p.s.a. na posiedzeniu niejawnym nie wyłącza możliwości odrzucenia jej na późniejszym etapie, np. na rozprawie" (zob. B. Dauter, Komentarz do art. 180 p.p.s.a., LEX/el 2019, uw. 10).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skargi kasacyjne A.Ś., K.Ś., i N.Ś. podlegały odrzuceniu, czego nie dostrzegł Sąd I instancji. Zauważyć bowiem należy, że wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku z 26 września 2019 r. III SA/Kr 206/19 i doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem (k. 73), złożony został przez pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy w imieniu E.K. Skarżącymi w tej sprawie były natomiast A.Ś., K.Ś., N.Ś. i K.Ś., przy czym trzy pierwsze skarżące były już pełnoletnie. Z kolei wniosek o prawo pomocy został złożony przez E.K. i z postanowienia z (...) czerwca 2019 r. (...) wynika, że radca prawny został ustanowiony "dla skarżącej E.K." i "w sprawie skargi E.K.". E.K. nie była skarżącą w tej sprawie, ale działała w imieniu K.Ś. jako jej przedstawiciel ustawowy, a także jako pełnomocnik A.Ś., K.Ś. i N.Ś. A.Ś., K.Ś. i N.Ś. wniosku o prawo pomocy nie składały (z wniosku o prawo pomocy wnika, że osobą składającą była jedynie E.K.) i ich sytuacja rodzinna i majątkowa nie były w ogóle badane, a zatem należy przyjąć, że radca prawny ustanowiony w ramach prawa pomocy mógł reprezentować tylko K.Ś. reprezentowana z kolei przez przedstawiciela ustawowego E.K. (matkę), która złożyła wniosek o prawo pomocy i tylko jej (jako przedstawicielowi ustawowemu K.Ś.) prawo pomocy zostało przyznane. Składając z kolei wniosek o uzasadnienie wyroku Sądu I instancji w imieniu E.K., w istocie pełnomocnik ustanowiony w ramach prawa pomocy mógł działać tylko w imieniu K.Ś. Pełnomocnictwod pozostałych skarżących nie załączył, ani też nie wspomniał, że działa w ich imieniu. Brak wniosku o uzasadnienie wyroku Sądu I instancji ze strony A.Ś., K.Ś. i N.Ś. powoduje zaś, że ich skargi kasacyjne podlegały odrzuceniu.

W myśl art. 173 § 1 p.p.s.a. od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skargę kasacyjną może wnieść strona, prokurator lub Rzecznik Praw Obywatelskich po doręczeniu im odpisu orzeczenia z uzasadnieniem (art. 173 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 177 § 1 p.p.s.a. skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok lub postanowienie, w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia stronie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem. W sprawach, w których skargę oddalono, uzasadnienie wyroku sporządza się na wniosek strony zgłoszony w terminie siedmiu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo doręczenia odpisu sentencji wyroku.

Z zestawienia przytoczonych przepisów wynika, że termin do wniesienia skargi kasacyjnej biegnie od dnia doręczenia odpisu orzeczenia wraz z uzasadnieniem, przy czym w sytuacji oddalenia skargi przez Sąd I instancji, sporządzenie uzasadnienia (a więc i jego doręczenie), musi zostać poprzedzone żądaniem jego sporządzenia, wniesionym w terminie. Skoro takiego żądania ze strony A.Ś., K.Ś. i N.Ś. nie było, to ich skargi kasacyjne podlegały odrzuceniu, o czym Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 180 p.p.s.a.

Skarga kasacyjna K.Ś. nie zawiera natomiast usprawiedliwionych podstaw. Podniesione w ramach obydwu podstaw kasacyjnych zarzuty sprowadzają się do tego, że organy i Sąd I instancji nie ustaliły we własnym zakresie, czy po stronie A.Ś. istniał w dalszym ciągu obowiązek alimentacyjny, co wykluczałoby podstawę do uchylenia decyzji z (...) lutego 2016 r. po wznowieniu postępowania, a oparły się jedynie na porozumieniu w sprawie rozliczenia alimentów zawartym (...) września 2014 r. pomiędzy E.K. a A.Ś (k. 201-202) dotyczącym pierwszych czterech miesięcy 2014 r. oraz części maja 2014 r. oraz przede wszystkim na porozumieniu zawartym (...) maja 2015 r. pomiędzy tymi sami stronami w sprawie rozliczenia alimentów za rok 2014 r. W szczególności autor skargi kasacyjnej podnosi zarzut naruszenia art. 82 k.c. oraz 88 k.c. w zw. z 84 k.c. poprzez ich błędną wykładnie i uznanie, że eliminacja z obrotu prawnego porozumienia z (...) maja 2015 r. miałoby nastąpić poprzez podjęcie działań przed sądem powszechnym, w sytuacji gdy taka konstatacja nie wynika z prawidłowej wykładni ww. przepisów.

Stanowiska powyższego nie można uznać za trafne. Autor skargi kasacyjnej uważa bowiem, że to organ administracji i sąd administracyjny władny jest ocenić skuteczność oświadczenia woli o uchyleniu się od skutków prawnych czynności prawnej lub że czynność prawna była pozorna i uznać czynność prawną za nieważną, a w konsekwencji dokonać własnych ustaleń, co do istnienia obowiązku alimentacyjnego po stronie A.Ś. "Możliwość skorzystania z uprawnienia do uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia zależy wyłącznie od decyzji składającego to oświadczenie, druga strona nie może przeszkodzić powstaniu skutków uchylenia, ani też zapobiec unieważnieniu czynności prawnej. Jeżeli jednak druga strona trwa przy stanowisku, że uchylenie się jest bezpodstawne, wówczas możliwe jest rozstrzygnięcie przez sąd, czy było ono uzasadnione. Rozstrzygnięcie sądu ma charakter deklaratywny i może nastąpić zarówno w oddzielnym postępowaniu (w sprawie o stwierdzenie nieważności czynności prawnej w wyniku uchylenia się od skutków oświadczenia woli) jak i w każdym postępowaniu, w którym skuteczność oświadczenia woli ma znaczenie dla rozstrzygnięcia o zgłoszonym w nim żądaniu. Przedmiotem oceny sądu jest zasadność i podstawy uchylenia się od skutków oświadczenia woli. W razie sporu sąd bada, czy spełnione zostały przesłanki błędu prawnie doniosłego i czy uchylenie się od skutków oświadczenia woli nastąpiło w sposób prawem przewidziany" (zob. postanowienie SN z 12 października 2005 r. III CK 48/05, LEX nr 191867).

W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że druga strona czynności prawnej (A.Ś.) nadal uważa ją za ważną, o czym świadczą choćby pisma A.Ś. skierowane do Ośrodka Pomocy Społecznej w (...) z (...) listopada 2016 r. i z (...) grudnia 2016 r. W takiej sytuacji spór o ważność zawartych porozumień może rozstrzygnąć tylko sąd powszechny, jako że jest to sprawa cywilna (art. 2 § 1 k.p.c.). Organy administracji, ani sąd administracyjny, nie mogły we własnym zakresie ocenić ważności czynności prawnej w postaci wspomnianego porozumienia i z jego pominięciem ustalać zakresu obowiązku alimentacyjnego A.Ś. na użytek postępowania o przyznanie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla osób uprawnionych. Zarzuty skargi kasacyjnej w tym zakresie należy uznać więc za nieusprawiedliwione.

Nie mogły być także skuteczne zarzuty dotyczące naruszenia art. 2, art. 9, art. 10, art. 12, art. 15, art. 18, art. 19, art. 20, art. 24, art. 25, art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489 z późn. zm.), oraz art. 104, art. 107, art. 150, art. 151 § 1 pkt 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji. Pomijając fakt, że żaden z przepisów wspomnianego rozporządzenia nie został powołany jako naruszony, to także "Nieprawidłowe jest wskazywanie przy formułowaniu podstaw kasacyjnych "zbitki przepisów", szeregu norm prawnych - które miał rzekomo naruszyć Sąd I instancji - nie wskazując konkretnie, na czym polega naruszenie każdej z tych norm" (zob. wyrok NSA z 27 czerwca 2019 r. II GSK 5429/16, LEX nr 2703842), a tak jest w tym przypadku.

Mając to na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną K.Ś., jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.