Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2585906

Postanowienie
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 27 listopada 2018 r.
I OSK 4030/18

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Kółka Rolniczego (...) na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 26 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Lu 1067/17 o odrzuceniu skargi Kółka Rolniczego (...) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. z dnia (...) sierpnia 2017 r. nr (...) w przedmiocie nieodpłatnego nabycia prawa własności nieruchomości postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odrzucił skargę Kółka Rolniczego (...) (zwanego dalej Kółkiem Rolniczym) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. z dnia (...) sierpnia 2017 r. w przedmiocie nieodpłatnego nabycia prawa własności nieruchomości oraz zwrócił uiszczony wpis od skargi.

W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że decyzją z dnia (...) maja 2017 r. Starosta Z. orzekł o nieodpłatnym nabyciu z dniem 1 stycznia 2016 r. przez Skarb Państwa z mocy prawa mienia pozostałego po byłym Kółku Rolniczym (...), tj. prawa własności nieruchomości stanowiących działki ewidencyjne nr (...) oraz nieruchomości stanowiących działki nr (...). Jak wynika z akt podstawę wydania decyzji stanowił art. 9 ust. 2a, 2b i 2i ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 1997 r. Nr 121, poz. 770 z późn. zm.). Zgodnie z tą regulacją:

"Art. 9.2. Do czasu rejestracji, zgodnie z przepisami ustawy, o której mowa w art. 1, nie dłużej jednak niż do dnia 31 grudnia 2015 r., zachowują moc dotychczasowe wpisy w rejestrach sądowych.

2a. Podmioty podlegające obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego zgodnie z przepisami ustawy, o której mowa w art. 1, które były wpisane do rejestru sądowego na podstawie przepisów obowiązujących do dnia wejścia w życie tej ustawy i które do dnia 31 grudnia 2015 r. nie złożyły wniosku o wpis do rejestru, uznaje się za wykreślone z rejestru z dniem 1 stycznia 2016 r. W przypadku gdy wniosek o wpis złożony przed dniem 1 stycznia 2016 r. został po tej dacie zwrócony, odrzucony, oddalony albo postępowanie o wpis zostało umorzone, skutki określone w niniejszym przepisie oraz przepisach ust. 2b-2g i 2i powstają z dniem następującym po dniu zwrotu, odrzucenia, oddalenia wniosku albo umorzenia postępowania.

2b.Z dniem 1 stycznia 2016 r. Skarb Państwa nabywa nieodpłatnie z mocy prawa mienie podmiotów, o których mowa w ust. 2a. Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność z nabytego mienia za zobowiązania podmiotów, o których mowa w ust. 2a. Prawa wspólników, członków spółdzielni i innych osób uprawnionych do udziału w majątku likwidacyjnym wygasają z chwilą wykreślenia podmiotu z rejestru.

2i. Nabycie przez Skarb Państwa zgodnie z ust. 2b własności nieruchomości albo użytkowania wieczystego stwierdza, w drodze decyzji, starosta właściwy ze względu na miejsce położenia nieruchomości (...)".

Odwołanie od powyższej decyzji złożyło Kółko Rolnicze, kwestionując zastosowanie wobec niego regulacji przewidzianej w powyższych przepisach. Odwołujący podniósł, że nie miał obowiązku występowania z wnioskiem o wpis do rejestru, gdyż podlegał przerejestrowaniu z urzędu stosownie do przepisu art. 10 ww. ustawy. Przepis ten z kolei w ustępie 1 stanowi: "Podmiot podlegający zgodnie z przepisami ustawy, o której mowa w art. 1, obowiązkowi wpisu do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej, wpisany do odpowiedniego rejestru przed dniem 1 stycznia 2001 r., wpisuje się do tego rejestru z urzędu. (...)"

Decyzją z dnia (...) sierpnia 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Z. na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. umorzyło postępowanie odwoławcze, przyjmując, że do odwołującego miały zastosowanie przepisy cytowane wyżej zawarte w artykule 9 Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym, a w związku z tym został on wykreślony z rejestru i skutek ten nastąpił z mocy ustawy. Brak przymiotu strony natomiast obligował organ odwoławczy do podjęcia decyzji przewidzianej w art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a.

Skargę na powyższą decyzję złożyło Kółko Rolnicze, wnosząc o jej uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 28 k.p.a., art. 7, art. 9 i art. 77 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. oraz art. 21 Konstytucji RP. Zdaniem strony skarżącej organ odwoławczy wadliwie oparł się wyłącznie na stanowisku sądu rejestrowego, ponieważ uzyskało osobowość prawną z chwilą rejestracji i utratę jego bytu może spowodować jedynie prawomocne postanowienie o wykreśleniu go z rejestru, którego dotychczas nie wydano.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Odrzucając powyższą skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w oparciu o art. 15 ust. 1 i art. 18 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno - zawodowych organizacjach rolników (Dz. U. Nr 32, poz. 217 z późn. zm.) wskazał, że kółko rolnicze, by uzyskać osobowość prawną, musi być wpisane do właściwego rejestru i uzyskuje ją dopiero z chwilą dokonania tego wpisu. Taki wpis ma zatem charakter konstytutywny i dopiero z chwilą uzyskania osobowości prawnej kółko rolnicze nabywa zdolność sądową. A contrario utrata osobowości prawnej powoduje również utratę zdolności sądowej. Z dokumentów zgromadzonych w toku postępowania jednoznacznie wynika, że strona skarżąca z dniem 1 stycznia 2016 r. utraciła osobowość prawną stosownie do treści art. 9 ust. 2a, 2b - 2g i 2i ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 770 z późn. zm.). Okolicznością bezsporną pozostaje, że Kółko Rolnicze nie złożyło wniosku o wpis do rejestru w zakreślonym ustawą terminie, tj. do dnia 31 grudnia 2015 r. Wobec powyższego podmiot ten został uznany przez sąd rejestrowy za wykreślony z rejestru z dniem 1 stycznia 2016 r. Okoliczność tę potwierdza zarówno zaświadczenie Sądu Rejonowego (...) z dnia (...) marca 2017 r. jak i prawomocne postanowienie tego Sądu z dnia (...) czerwca 2017 r. sygn. akt (...) umarzające postępowanie z wniosku Kółka Rolniczego o wpis do KRS złożonego po terminie określonym w art. 9 ust. 2a ustawy. Potwierdzeniem wykreślenia Kółka Rolniczego z KRS z mocy prawa z dniem 1 stycznia 2016 r. jest również postanowienie Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia (...) listopada 2017 r. sygn. akt (...), z którego treścią Sąd orzekający w niniejszej sprawie zapoznał się z urzędu. Postanowieniem tym odrzucono skargę Kółka Rolniczego na przewlekłość postępowania w sprawie o sygn. akt (...), toczącej się przed Sądem Rejonowym (...) z wniosku ww. Kółka Rolniczego o wpis wzmianki do KRS, zaś powodem odrzucenia skargi było właśnie stwierdzenie, że wobec niezłożenia przez Kółko Rolnicze wniosku o wpis do KRS do dnia 31 grudnia 2015 r. podmiot ten utracił zdolność sądową warunkującą udział w postępowaniu sądowym. Ocena legalności ww. orzeczeń sądów powszechnych nie należy do właściwości sądu administracyjnego.

Tym samym, skoro na dzień wniesienia skargi Kółko Rolnicze nie posiadało już zdolności sądowej w rozumieniu art. 25 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm. - zwanej dalej p.p.s.a.), to przestało być podmiotem praw i obowiązków oraz utraciło możliwość realizowania zdolności do czynności prawnych, a więc stosownie do art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a. skarga podlegała odrzuceniu. W związku z tym Sąd na tej podstawie oraz art. 232 § 1 pkt 1 p.p.s.a. orzekł jak na wstępie.

Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia złożyło Kółko Rolnicze, zaskarżając je w całości i zarzucając mu naruszenie:

1.

art. 9 ust. 2a i ust. 2b ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym przez błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie,

2.

art. 10 wymienionej w pkt 1 ustawy oraz art. 18 ust. 3 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno - zawodowych organizacjach rolników przez ich niezastosowanie, skutkiem czego było uznanie, że Kółko Rolnicze (...) utraciło byt prawny, nie posiada osobowości prawnej i zdolności sądowej, a w konsekwencji odrzucenie skargi,

3.

art. 21 Konstytucji RP przez zaakceptowanie wywłaszczenia skarżącego z majątku, bez wskazania celu i bez słusznego odszkodowania,

4.

art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 28 k.p.a., polegające na błędnym przyjęciu, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Z., nie wyjaśniając dokładnie stanu faktycznego i odmawiając skarżącemu przymiotu strony, nie naruszyło prawa, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Wskazując na powyższe, strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie oraz o zasądzenie od Kolegium na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów wynagrodzenia radcy prawnego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że w realiach niniejszej sprawy Sąd pierwszej instancji winien samodzielnie dokonać oceny osobowości prawnej i zdolności sądowej skarżącego.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna, aczkolwiek nie wszystkie jej podstawy są usprawiedliwione. Na uwzględnienie zasługiwał jedynie zarzut naruszenia art. 9 ust. 2a Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym. To z jego treści bowiem Sąd pierwszej instancji wyprowadził wniosek o braku zdolności sądowoadministracyjnej podmiotu skarżącego i z tego względu odrzucił jego skargę w oparciu o art. 58 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, określanej dalej jako "p.p.s.a."). Tymczasem jak wynika z akt sprawy skarżące Kółko Rolnicze kwestionuje zasadność wydanej decyzji stwierdzającej w trybie art. 9 ust. 2b i ust. 2 i Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym nieodpłatne nabycie przez Skarb Państwa własności jego nieruchomości właśnie z tego względu, że, jak twierdzi, nie utraciło swojej podmiotowości prawnej, a tym samym i zdolności sądowej. Oznacza to, że kwestia oceny zdolności sądowej pozostaje w ścisłym związku z oceną przesłanki materialnoprawnej warunkującej wydanie decyzji pozbawiającej skarżące Kółko własności nieruchomości, czyli pozostaje w związku z kontrolą legalności decyzji. Należy zauważyć, że rozstrzygnięcie organu odwoławczego również sprowadza się do zakwestionowania zdolności administracyjnoprawnej skarżącego Kółka Rolniczego. W takiej sytuacji sąd administracyjny nie może kwestionować legitymacji skarżącego z powodu braku zdolności sądowej. Powodowałoby to bowiem, że nie zostałaby rozstrzygnięta wyrokiem sądu administracyjnego istota sprawy, a mianowicie czy skarżące Kółko rzeczywiście nie ma podmiotowości prawnej, a tym samym czy własność jego nieruchomości nabył w trybie cytowanego na wstępie art. 9 ust. 2b nieodpłatnie Skarb Państwa. Wprawdzie jest oczywiste, że brak zdolności sądowej stwarza przeszkodę do merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd (art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a.), a rozpoznanie sprawy mimo braku tej zdolności prowadzi do nieważności postępowania sądowego (art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a.), to jednak zdolności tej na gruncie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie można postrzegać tak jak podmiotowości prawnej w innych dziedzinach prawa. Skoro w judykaturze i doktrynie przyjmuje się, że zdolność administracyjnoprawną należy pojmować szeroko, co wynika z różnorodności prawnej spraw (uregulowań), które mogą być rozstrzygane w postępowaniu administracyjnym (por. wywody prawne w tym zakresie zawarte w uchwale Składu Pięciu Sędziów NSA z dnia 26 listopada 2001 r. OPK 19/01 dostępnej na https://cbois.nsa.gov.pl, a także w B. Adamiak, J. Borkowski, k.p.a. Komentarz, wyd. 11, Warszawa 2011, Nb 8 do art. 29s. 200) to w konsekwencji i zdolności sądowoadministracyjnej nie można postrzegać w odmienny sposób. Przepis art. 25 p.p.s.a. należy zatem wykładać w ten sposób, że w takim przypadku, gdy kontrolowane przez sąd administracyjny rozstrzygnięcie oparte jest na przesłance braku podmiotowości prawnej skarżącego (braku zdolności administracyjnej) to brak ten nie może skutkować przyjęciem braku zdolności sądowoadministracyjnej skutkującej zastosowaniem art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a. Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego w podobnej sytuacji przyjmuje się, że "Strona, która według sądu pierwszej lub drugiej instancji nie korzysta ze zdolności sądowej jest legitymowana do zaskarżenia niekorzystnego dla niej orzeczenia, mającego charakter wyłącznie procesowy" (por. postanowienia SN z dnia 20 lutego 2014 r. I CZ 124/13 i z dnia 18 grudnia 2013 r. I CZ 106/13 dostępne w Bazie Lex nr 1438642 i 1438405). Podobnie przyjęto w postanowieniu NSA z 18 października 2017 r. II OZ 1221/17 dostępnym w ww. Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na https://cbois.nsa.gov.pl).

Z tych względów na mocy art. 185 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.

Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania należy stwierdzić, że w świetle art. 203 i art. 204 p.p.s.a. brak podstaw do orzeczenia o zwrocie kosztów postępowania w sprawie ze skargi kasacyjnej na postanowienie kończące postępowanie, gdyż powołane przepisy odnoszą się tylko do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku. Niemniej nie oznacza to, że koszty związane z wniesieniem niniejszej skargi kasacyjnej nie mogą być rozliczone w następnie wydanym orzeczeniu, z uwzględnieniem zasad dotyczących zwrotu kosztów postępowania wynikających z art. 200 p.p.s.a. (uchwała NSA z 4 lutego 2008 r., sygn. akt I OPS 4/07 dostępna w ww. Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.