Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2722429

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 28 maja 2019 r.
I OSK 1760/17

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.).

Sędziowie: NSA Jan Paweł Tarno, del. WSA Arkadiusz Blewązka.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2019 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej F. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 kwietnia 2017 r. sygn. akt I SA/Wa 23/17 w sprawie ze skargi F. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) listopada 2016 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia

1. oddala skargę kasacyjną;

2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2017 r. sygn. akt I SA/Wa 23/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę F.K. (skarżący) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) listopada 2016 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności.

Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Naczelnik Gminy (...), działając na podstawie art. 51 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "ustawa z 1982 r.", decyzją z dnia (...) grudnia 1988 r., utrzymaną w mocy przez Wojewodę (...) decyzją z dnia (...) lutego 1989 r., orzekł o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego o powierzchni 6,63 ha, składającego się z działek nr (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...) i (...), położonego we wsi J., stanowiącego własność J. K. W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że z wnioskiem o przejęcie gospodarstwa rolnego wystąpiła jego właścicielka J. K., a jej następca złożył pisemne oświadczenie o zrzeczeniu się przejęcia gospodarstwa rolnego.

Wnioskiem z dnia 9 maja 2014 r. skarżący, będący następcą prawnym J. K. wniósł o stwierdzenie nieważności ww. decyzji. W uzasadnieniu wskazał, że nie składał oświadczenia o zrzeczeniu się przejęcia gospodarstwa rolnego. Podniósł także, że gmina po śmierci jego matki nie zaproponowała mu pracy na roli ani szkoleń w tym zakresie. Wobec powyższego, jego zdaniem, decyzja orzekająca o przejęciu gospodarstwa jego matki została wydana z rażącym naruszeniem art. 51 i 52 ustawy z 1982 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z dnia z dnia (...) lipca 2016 r. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody (...) z dnia (...) lutego 1989 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Naczelnika Gminy (...) z dnia (...) grudnia 1988 r. W uzasadnieniu organ podniósł, że art. 51 ustawy z 1982 r. zawierał dwie materialne przesłanki, które należało spełnić, aby przejąć gospodarstwo na własność Państwa. Z treści tego artykułu wynika bowiem, że w razie braku następcy lub gdy następca nie spełnia warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia (pierwsza przesłanka), gospodarstwo rolne na wniosek rolnika przejmuje Państwo (druga przesłanka). W niniejszej sprawie z aktu własności ziemi z dnia (...) stycznia 1976 r. oraz postanowienia Sądu Rejonowego w (...) z dnia (...) lipca 1987 r., sygn. akt (...), wynika, że jedynym właścicielem gospodarstwa rolnego była J. K.

Organ odnosząc się do pierwszej z przesłanek wskazał, że następcą J. K. był jej syn F. K., zgodnie z wymogami zawartymi w art. 48 ust. 1 ustawy z 1982 r. Minister wskazał, że w aktach archiwalnych sprawy nie zachowało się oświadczenie F. K. o zrzeczeniu się gospodarstwa rolnego. Zdaniem organu nadzoru, okoliczność jego istnienia potwierdza treść decyzji Naczelnika Gminy (...), w której wprost napisano, że następca złożył pisemne oświadczenie, że zrzeka się przejęcia gospodarstwa rolnego. Organ podniósł także, że dowodem braku woli przejęcia gospodarstwa przez skarżącego jest również treść jego pisma z dnia 20 czerwca 2016 r., w którym poinformował, że nie miał wówczas możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego, gdyż mieszkał w R., pracował w (...) i miał chore dziecko. Potwierdzeniem braku woli w prowadzeniu gospodarstwa, w ocenie Ministra, jest także fakt odrzucenia przez F. K. w toku postępowania spadkowego spadku po jego ojcu - J. K. w zakresie gospodarstwa rolnego (okoliczność przyznana przez skarżącego we wniosku o stwierdzenie nieważności, koresponduje z treścią postanowienia Sądu Rejonowego w (...) z dnia (...) lipca 1987 r.). Ponadto niezrozumiałym jest niepodnoszenie przez skarżącego kwestii bycia następcą i równocześnie niewykazywanie woli prowadzenia gospodarstwa przez niemal 26 lat od wydania decyzji Naczelnika.

Organ odnosząc się do drugiej z przesłanek, tj. złożenia wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego wskazał, że w aktach archiwalnych nie zachował się wniosek J. K. o przejecie jej gospodarstwa. W ocenie Ministra, nie oznacza to, że nie został on złożony. Organ przyjął, że dokumentami potwierdzającymi istnienie takiego wniosku są:

a) treść decyzji Naczelnika Gminy (...) z dnia (...) grudnia 1988 r., w której napisano "J. K. złożyła wniosek o przejęcie gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa";

b) treść decyzji Wojewody (...) z dnia (...) lutego 1989 r., wskazującej, że J. K. wnioskiem z dnia 11 czerwca 1988 r. złożonym w Urzędzie Gminy zgłosiła zamiar przekazania gospodarstwa Państwu w zamian za rentę;

- kolejne podanie o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa zostało złożone przez J. K. do Urzędu Gminy w dniu 18 sierpnia 1988 r.;

c) okoliczność, że J. K. akceptowała wydaną przez Naczelnika Gminy (...) decyzję (a więc była ona zgodna z jej wyborem), gdyż w odwołaniu od decyzji podniosła jedynie, że nie zgadzała się z zapisem dotyczącym ustalenia daty faktycznego przejęcia gospodarstwa; d) oraz fakt, że złożenia wniosku o przejęcie gospodarstwa nie kwestionuje sam skarżący.

W ocenie organu, analiza powyższych dokumentów prowadzi do wniosku, że wniosek o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa został złożony, a więc została spełniona druga z przesłanek do przejęcia gospodarstwa.

Organ odnosząc się do zarzutu skarżącego, że po śmierci matki nie zaproponowano mu pracy na roli ani szkoleń w tym zakresie wskazał, że kwestia ta nie ma wpływu na ocenę legalności zaskarżonych decyzji. Ponadto z art. 50 ustawy z 1982 r. wynika, że następcy, który nie przejął gospodarstwa rolnego, dla którego praca w tym gospodarstwie stanowiła główne źródło utrzymania, terenowy organ administracji państwowej stopnia podstawowego umożliwiał zatrudnienie, a w miarę potrzeby przyuczenie do wykonywania określonego zawodu. Tymczasem skarżący w piśmie z dnia 20 czerwca 2016 r. sam podkreślił, że praca w gospodarstwie nie stanowiła dla niego głównego źródła utrzymania.

Odnosząc się do zarzutu, że po śmierci matki grunty wchodzące, w skład gospodarstwa zostały zbyte na rzecz innych osób, organ podniósł, że miało to miejsce po wydaniu decyzji, a więc nie może mieć wpływu na zbadanie zgodności z prawem decyzji o przejęciu. Poza tym, po przekazaniu gospodarstwa na własność Państwa, grunty nie stanowiły już własności J. K. W związku z tym, nowy właściciel gruntów mógł je zbyć na rzecz innych podmiotów.

Przechodząc do kolejnego zarzutu skarżącego dotyczącego sprzedaży osobie fizycznej działki nr (...), która została przyznana J. K. w dożywotnie użytkowanie zamiast skarżącemu, organ wskazał, że okoliczność ta także miała miejsce już po wydaniu zaskarżonej decyzji, a więc nie może mieć wpływu na ocenę legalności decyzji Naczelnika. Ponadto organ zaznaczył, że skarżący mógł ubiegać się o przyznanie prawa własności działki gruntu, przekazanej do dożywotniego użytkowania, z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1991 r. Nr 7, poz. 24 z późn. zm.), po spełnieniu warunków wynikających z art. 118 ust. 2a tej ustawy.

Minister odnosząc się do podniesionej przez skarżącego kwestii, aby przesłuchać go w charakterze strony na okoliczność ustalenia podstaw przejęcia na własność Państwa gospodarstwa oraz istnienia oświadczenia o zrzeczeniu się gospodarstwa przez następcę, wskazał, że w postępowaniu nadzorczym nie ma proceduralnej możliwości poszerzenia materiału dowodowego sprawy. Zaistnienie przesłanek stwierdzenia nieważności ocenia się według stanu faktycznego i prawnego sprawy istniejącego w dacie wydania kwestionowanego w trybie nieważności aktu. Prowadzone postępowanie nie zastępuje postępowania zwykłego i nie może być postępowaniem o charakterze merytorycznym, w którym bada się na nowo zebrany materiał dowodowy, przeprowadza dowody uzupełniające lub ponownie ocenia wszystkie zarzuty strony. Tym samym obowiązkiem organu orzekającego w kwestii stwierdzenia nieważności decyzji nie jest ustalenie, czy gospodarstwo mogło zostać przejęte na rzecz Skarbu Państwa, lecz czy podjęta prawie 30 lat temu decyzja w tej kwestii dotknięta jest wadą nieważności, tj. czy została wydana z rażącym naruszeniem prawa. Stąd nieuprawnione jest przesłuchiwanie świadków na okoliczności konstytutywne dla sprawy.

Reasumując, zdaniem organu, w niniejszej sprawie spełnione zostały wszystkie przesłanki przejęcia gospodarstwa rolnego na własność Państwa i brak jest podstaw do uznania, że decyzja z 1988 r. wydana została z rażącym naruszeniem prawa. Zdaniem organu, dokumentacja zgromadzona w sprawie nie wskazuje również na zaistnienie pozostałych podstaw do stwierdzenia nieważności tej decyzji, o których mowa w art. 156 k.p.a.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z (...) listopada 2016 r., po rozpoznaniu wniosku F. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z (...) lipca 2016 r., podzielając stanowisko, że w niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki przejęcia nieruchomości na własność Państwa, o których mowa w art. 51 ustawy z 1982 r.

Dodatkowo organ wskazał, że dowodem woli przekazania Państwu gospodarstwa rolnego przez J. K., przy jednoczesnym braku w aktach archiwalnych sprawy wniosku, jest podpisanie przez nią protokołu z dnia 19 kwietnia 1989 r. dotyczącego objęcia gruntów we władanie Państwa. Ponadto sam skarżący we wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji przyznał, że jego matka przejawiała wolę przekazania gospodarstwa Państwu, co było podyktowane jej trudną sytuacją materialną.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł F. K.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd I instancji skargę oddalił. Podniósł, że dokonując kontroli zaskarżonej decyzji uznał, iż Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi - jako organ nadzoru pierwszej instancji - wydając decyzję o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody (...) z dnia (...) lutego 1989 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Naczelnika Gminy (...) z dnia (...) grudnia 1988 r. orzekającej o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego oparł się na prawidłowo przeprowadzonych ustaleniach faktycznych.

Przejęcie gospodarstwa rolnego przez Państwo nastąpiło, na podstawie art. 51 ustawy z 1982 r. Z powyższego przepisu wynika, że przejęcie gospodarstwa rolnego było możliwe w przypadku łącznego spełnienia dwóch przesłanek:

1) złożenia przez rolnika wniosku dotyczącego przejęcia jego gospodarstwa;

2) alternatywnego zaistnienia jednej z trzech okoliczności: brak było następców albo też następca nie spełniał warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego ewentualnie odmówił on przejęcia gospodarstwa.

W ocenie Sądu, w zgromadzonym przez organ nadzoru materiale dowodowym, nie zachował się zarówno wniosek o przejęcie gospodarstwa rolnego, jak i oświadczenie następcy o zrzeczeniu się gospodarstwa. Jednakże, zdaniem Sądu, brak powyższych dokumentów nie przesądza o tym, że dokumenty takie nie zostały złożone. Oceniając całokształt zebranego materiału dowodowego nie sposób uznać bowiem, że przejecie gospodarstwa rolnego nastąpiło bez wyraźnej woli właściciela gospodarstwa rolnego przy jednoczesnym braku chęci następcy do jego przejęcia.

Rację należy przyznać organowi nadzoru, który uznał, że w niniejszej sprawie zostały spełnione obydwie przesłanki przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa. W ocenie Sądu, bezsprzecznie na fakt złożenia wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego przez J. K. świadczy treść decyzji Naczelnika Gminy (...) z dnia (...) grudnia 1988 r. w której napisano "J. K. złożyła wniosek o przejęcie gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa". Potwierdzeniem złożenia wniosku przez J. K. jest również okoliczność, że akceptowała ona wydaną przez Naczelnika decyzję, a więc była ona zgodna z jej wyborem, gdyż w odwołaniu od decyzji podniosła jedynie, że nie zgadzała się z zapisem dotyczącym ustalenia daty faktycznego przejęcia gospodarstwa. Istnienie i złożenie wniosku potwierdza również treść decyzji Wojewody (...) z dnia (...) lutego 1989 r., wskazującej, że J. K. wnioskiem z dnia 11 czerwca 1988 r. złożonym w Urzędzie Gminy zgłosiła zamiar przekazania gospodarstwa Państwu w zamian za rentę, a kolejnym podaniem o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa złożyła do Urzędu Gminy w dniu 18 sierpnia 1988 r. Wyraźną wolę przejęcia gospodarstwa potwierdza również sporządzony protokół w dniu 19 kwietnia 1989 r. dotyczący objęcia gruntów we władanie Państwa, który własnoręcznie podpisała właścicielka gospodarstwa J. K.

Jednocześnie Sąd wskazał, że sam skarżący we wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji przyznał, że jego matka J. K. przejawiała wolę przekazania gospodarstwa Państwu, co było podyktowane jej trudną sytuacją materialną.

Poczynione ustalenia organu nadzoru przemawiają za przyjęciem, że przejęcie gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa nastąpiło po złożeniu przez J. K. stosownego wniosku.

Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie spełniona została również druga z przesłanek do przejęcia gospodarstwa na rzecz Państwa. Z okoliczności niniejszej sprawy wynika bowiem, że potencjalnym następcą J. K. był jej syn F. K. W aktach sprawy brak jest, jak już wspominano pisemnego oświadczenia o zrzeczeniu się przejęcia gospodarstwa rolnego. Jednakże, zdaniem Sądu, słusznie organ nadzoru wskazał, że potwierdzeniem istnienia powyższego oświadczenia jest również całokształt zebranego materiału dowodowego. Z treści decyzji Naczelnika Gminy (...) wynika bowiem wprost, że następca złożył pisemne oświadczenie, że zrzeka się przejęcia gospodarstwa rolnego. Ponadto potwierdzeniem zrzeczenia się gospodarstwa jest treść pisma skarżącego z dnia 20 czerwca 2016 r., w którym poinformował, że nie miał wówczas możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego, gdyż mieszkał w R., pracował w (...) i miał chore dziecko. Okoliczność ta koresponduje treścią postanowienia Sądu Rejonowego w (...) z dnia (...) lipca 1987 r.

Zdaniem Sądu, postępowanie administracyjne przeprowadzone zostało przez organ nadzoru zgodnie z wymogami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Organ wydając zaskarżoną decyzję prawidłowo i wnikliwie przeprowadził postępowanie dowodowe, prawidłowo również i zgodnie z dyspozycją przepisu art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnił swoje stanowisko wyrażone w sentencji decyzji. W toku postępowania prawidłowo, zdaniem Sądu, organy wskazały na brak zaistnienia wad określonych art. 156 § 1 k.p.a., a tym samym nie doszukały się podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia z uwagi na brak dowodów przeciwnych do zgromadzonych w aktach sprawy, zaś tezy formułowane przez skarżącego nie dają się obronić na gruncie zebranego materiału dowodowego.

Sąd nie podzielił jednak generalnego poglądu organu, że w postępowaniu nadzorczym nie ma proceduralnej możliwości poszerzania materiału dowodowego sprawy. Postępowanie nieważnościowe nie wyklucza prowadzenia innych dowodów niż zgromadzone w postępowaniu zwykłym. W istocie w postępowaniu nieważnościowym nie wyklucza się prowadzania postępowania wyjaśniającego mającego na celu ustalenie czy oceniane w tym postępowaniu orzeczenie rażąco narusza prawo.

Z rozstrzygnięciem tym skarżący nie zgodził się i wywiódł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zaskarżając wyrok w całości, zarzucił:

1. naruszenie przepisów postępowania polegające na niezastosowaniu art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm., dalej, jako: "p.p.s.a.") w zw. z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) w zw. z art. 6, 7, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i zaniechanie przez sąd wnikliwej kontroli legalności decyzji oraz oddalenie skargi, pomimo, że w toku postępowania niepodjęto z urzędu czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz braku wzglądu na słuszny interes obywateli, a także zaniechania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący oraz błędną ocenę, a w konsekwencji błędne przyjęcie, iż matka skarżącego złożyła wniosek o przejęcie gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, zaś sam skarżący zrzekł się przejęcia gospodarstwa rolnego w charakterze następcy od swojej matki, pomimo braku ku temu podstaw oraz braku w aktach sprawy jakiegokolwiek wniosku J. K. lub oświadczenia skarżącego w powyższym zakresie co stanowi o wydaniu decyzji z dnia (...) lipca 2016 r. odmawiającej stwierdzenia nieważności decyzji z 1989 r. i poprzedzającej ją decyzji z 1988 r. z naruszeniem art. 51 ustawy z 1982 r., w zakresie w jakim przepis ten przewidywał możliwość przejęcia gospodarstwa rolnego na własność Państwa jedynie w sytuacji złożenia przez rolnika wnioski przy jednoczesnym brak następcy lub niespełnianiu przez następcę warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówienia jego przejęcia, co zaś w niniejszej sprawie nie nastąpiło, a stanowi o wydania decyzji z rażącym naruszeniem prawa zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.;

2. naruszenie przepisów postępowania polegające na niewłaściwym zastosowaniu art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie i niezasadne oddalenie skargi na decyzji z dnia (...) listopada 2016 r. pomimo, że ziściła się podstawa do jej uwzględnienia z uwagi na fakt wydania decyzji z rażącym naruszeniem prawa w myśl art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. tj. pomimo braku wniosku o przejęcie gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa oraz braku oświadczenia skarżącego jako następcy o zrzeczeniu się gospodarstwa rolnego w przedmiotowej sprawie;

3. naruszenie przepisów postępowania polegające na niezastsowaniu art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób niekompletny i wybrakowany, poprzez wyrwanie z kontekstu uzasadnienia fragmentu akapitu na stronie 6 uzasadnienia tegoż wyroku po słowach "W tym miejscu jednak należy zauważyć, że..." oraz pozostawienie pustej luki akapitu uzasadnienie co uniemożliwia kontrolę instancyjną w tym zakresie oraz prześledzenie toku rozumowania Sądu, bowiem nie wiadomo co jeszcze miało się w jego treści znaleźć i jakie dalsze rozważania bądź treści zostały w nim pominięte, czyniąc jego treść niepełnym, niezupełnym i niekompletnym.

Mając powyższe na uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W przypadku nieuwzględnienia skargi kasacyjną wniesiono o odstąpienie od zasądzenia kosztów postępowania w całości na podstawie art. 207 § 1 p.p.s.a.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono stosowaną argumentację.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od skarżącego na rzecz Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. W uzasadnieniu organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i uznał zaskarżony wyrok za zgodny z prawem.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej w skrócie: "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek nieważności postępowania określona w art. 183 § 2 p.p.s.a., dlatego Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył się do oceny powołanych w skardze podstaw kasacyjnych, które okazały się niezasadne.

Zgodnie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na podstawie wskazującej naruszenie przez wojewódzki sąd administracyjny prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Rozpoznawana skarga kasacyjna została sformułowana w oparciu o podstawę sformułowaną jako naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 6, 7, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a. Dodatkowo w kolejnym zarzucie, naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c p.p.s.a. powiązano z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Należy jednak podkreślić, że zarzuty w części dotyczącej naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a. nie zostały postanowione prawidłowo. Otóż normy z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c i art. 151 p.p.s.a. mają charakter wynikowych i przeciwstawnych. Skoro Sąd I instancji oddalił skargę (art. 151 p.p.s.a.), to zaskarżony wyrok nie mógł naruszyć art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

Również nie jest usprawiedliwiony zarzut w części dotyczącej naruszania przez Sąd I instancji art. 1 § 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych polegające na wadliwym wykonaniu obowiązku kontroli legalności zaskarżonej decyzji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, Sąd I instancji w prawidłowy sposób wywiązał się z obowiązku kontroli zgodności z prawem (legalności) działania organu wynikającego z powołanego przepisu. Sąd zastosował przy tym adekwatny do wyniku tej kontroli środek. Skoro bowiem stwierdził, że organ nie naruszył przepisów prawa materialnego ani procesowego, to na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił. Postawiony w skardze kasacyjnej zarzut o charakterze procesowym, tj. naruszenia art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych byłby skuteczny tylko w sytuacji, gdyby Sąd uznał, że doszło do naruszania przepisów prawa, ale jednocześnie oddalił skargę.

Niezależnie od wskazanej wadliwości w sformułowaniu zarzutów skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna w jej całokształcie pozwala na dokonanie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, za pozbawione racji należało uznać zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które odnoszą się w swej istocie do obowiązku organu do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, który to obowiązek, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, w niniejszej sprawie został zrealizowany.

W sprawie bezspornym jest fakt, iż organ nie dysponował materiałem dowodowym, takim jak wniosek o przejęcie gospodarstwa rolnego, jak i oświadczeniem następcy o zrzeczeniu się gospodarstwa. Tym niemniej zgodzić należy się z Sądem I instancji, że całokształt zebranego materiału dowodowego nie pozwala na uznanie, że przejęcie gospodarstwa rolnego nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Trzeba mieć bowiem na względzie, że brak dokumentu nie może z góry przesądzać o rażącym naruszeniu prawa przez organ wydający decyzję podlegającą kontroli w trybie nadzwyczajnym. Odmienny pogląd podważałby sens instytucji stwierdzenia nieważności decyzji, skoro każdy brak dokumentu uznawany byłby za rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Ocena stopnia naruszenia prawa (czy jest ono rażące, czy też nie) oraz związku tego naruszenia z wydaną decyzją, wymaga w każdej sprawie dokonania indywidualnych ustaleń, które łącznie określają tok rozpoznania sprawy i jej rozstrzygnięcia. W konsekwencji nie można z góry przyjąć, że brak jakiegokolwiek dokumentu mającego zastosowanie w sprawie oznacza, że decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa. Domniemanie legalności wydanej decyzji z (...) grudnia 1988 r. oznacza, że niemożliwym jest stwierdzenie jej nieważności przy braku dowodów wydania decyzji z naruszeniem prawa.

Jak już wskazywał Sąd I instancji, szereg dokumentów zgromadzonych w sprawie pozwala na uznanie, że do rażącego naruszenia prawa nie doszło. Ponownie zwrócić trzeba uwagę, że właścicielka przejętego gospodarstwa rolnego - J. K., odwołała się od decyzji z 1988 r. jednakże nie kwestionowała ona faktu przejęcie gospodarstwa, a jedynie jego datę. Konkretne informacje, m.in. o dacie złożenie wniosku o przejęcie gospodarstwa, znajdują się również w decyzji Wojewody (...) z dnia (...) lutego 1989 r., wskazującej, że J. K. wnioskiem z dnia 11 czerwca 1988 r. złożonym w Urzędzie Gminy zgłosiła zamiar przekazania gospodarstwa Państwu w zamian za rentę, a kolejnym podaniem o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa złożyła do Urzędu Gminy w dniu 18 sierpnia 1988 r. Wyraźną wolę przejęcia gospodarstwa potwierdza także sporządzony protokół w dniu 19 kwietnia 1989 r. dotyczący objęcia gruntów we władanie Państwa, który własnoręcznie podpisała właścicielka gospodarstwa J. K. Słusznie też zwrócił uwagę Sąd I instancji na dokumenty wskazujące na brak woli skarżącego kasacyjnie (następcy prawnego J. K.) do przejęcia spornego gospodarstwa. Tym samym spełnione zostały przesłanki niezbędne do przejęcia gospodarstwa rolnego, a wynikające z art. 51 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.

Podkreślić należy jeszcze raz i tym samym wyjaśnić skarżącemu kasacyjnie, że niniejsze postępowanie prowadzone było w trybie nadzwyczajnym tj. stwierdzenia nieważności decyzji. Organy zatem nie gromadziły nowych dowodów, nie ustalały stanu faktycznego, a oceniały istniejący materiał dowodowy na dzień wydania decyzji z 1988 r. o przejęciu gospodarstwa rolnego. Nawet gdyby ustalone zostało, że decyzja z 1988 r. wydana została z naruszeniem prawa to nie doprowadziłoby to do wyeliminowania jej z obrotu prawnego gdyż przesłanką stwierdzenia nieważności jest wystąpienie rażącego naruszenia prawa, którego w tej sprawie - prawidłowo - nie stwierdzono.

Odnosząc się z kolei do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. podnieść należy, że wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego zasadniczo wówczas, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się bowiem i w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny, co tworzy po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia w sytuacji, gdy strona postępowania zażąda, poprzez wniesienie skargi kasacyjnej, jego kontroli. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, uzasadnienie zaskarżonego w tej sprawie wyroku Sądu I instancji, gdy chodzi o analizę przedstawionych w nim argumentów, nie uniemożliwia przeprowadzenia kontroli prawidłowości tego orzeczenia, co z kolei prowadzi do wniosku, że Sąd I instancji uczynił zadość obowiązkowi sporządzenia uzasadnienia w sposób uwzględniający konsekwencje wynikające z towarzyszącej uzasadnieniu każdego orzeczenia sądowego funkcji kontroli trafności wydanego rozstrzygnięcia. Stanowisko zajęte przez Sąd I instancji jest odmienne od prezentowanego przez wnoszącego skargę kasacyjną jednak nie oznacza to, iż uzasadnienie wyroku zawiera wady konstrukcyjne w stopniu uzasadniającym uchylenie wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Polemika z merytorycznym stanowiskiem Sądu nie może sprowadzać się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., albowiem poprzez zarzut naruszenia tego przepisu nie można skutecznie zwalczać, ani prawidłowości przyjętego za podstawę orzekania stanu faktycznego, ani stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa (por. np.: wyrok NSA z dnia 26 listopada 2014 r., sygn. akt II OSK 1131/13; wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. akt I FSK 2081/13; wyrok NSA z dnia 12 marca 2015 r., sygn. akt I OSK 2338/13; wyrok NSA z dnia 18 marca 2015 r., sygn. akt I GSK 1779/13). Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził także uchybienia w powołanym przez skarżącego kasacyjnie fragmencie uzasadnienia wyroku (strona 6). Analiza oryginału uzasadnienia zaskarżonego wyroku znajdującego się w aktach sprawy, w tym wskazanego przez stronę fragmentu, prowadzi do wniosku, iż stanowi ono logiczny wywód, prezentuje argumenty natury prawnej i nie można nadać mu cech niepełności czy niekompletności.

Z tych wszystkich względów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw o podlega oddalenie na podstawie art. 184 p.p.s.a. O odstąpieniu od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono w oparciu o art. 207 § 2 p.p.s.a.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.