Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2112957

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 16 marca 2016 r.
I OSK 1264/14

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer.

Sędziowie: NSA Maciej Dybowski, del. WSA Marian Wolanin (spr.).

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lutego 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2908/13 w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) września 2013 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 14 lutego 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2908/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) września 2013 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu wyroku wskazano, że decyzją z dnia (...) lipca 2013 r., znak: (...) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku W. K., odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Dzielnicy Warszawa Praga Południe z dnia (...) sierpnia 1978 r., (...), a następnie decyzją z dnia (...) września 2013 r., znak (...), po rozpatrzeniu wniosku W. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia (...) lipca 2013 r.

Decyzją Naczelnika Dzielnicy Warszawa Praga Południe z dnia (...) sierpnia 1978 r. - wydaną na podstawie art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118, z późn. zm.) - przejęto na własność Państwa z urzędu gospodarstwo rolne składające się z działek ewidencyjnych o numerach (...) oraz (...) o łącznej pow. (...) ha, położone w dzielnicy Praga Południe, obręb nr (...), stanowiące byłą własność W. i W. małż. K. W ocenie organu przejmowane gospodarstwo wykazywało niski poziom produkcji rolnej ze względu na zły stan zdrowia W. K. oraz trudną sytuację rodzinną małż. K. Głównym źródłem utrzymania właścicieli gospodarstwa była praca poza rolnictwem. W. K. od 1966 r. zatrudniona była w Przedsiębiorstwie A., zaś W. K. od 1970 r. był zatrudniony w Spółdzielni "S.". Byli współwłaściciele gospodarstwa nie uczestniczyli w kooperacji z jednostkami gospodarki uspołecznionej oraz nie dostarczali produktów rolnych w ramach umów o kooperacji.

Ponadto, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ustalił, że podaniem z dnia 31 lipca 1978 r. skierowanym do Dzielnicowej Rady Narodowej Warszawa Praga Południe, małż. K. zwrócili się z prośbą o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa z uwagi na chorobę W. K. i brak rąk do pracy w gospodarstwie. W. i W. małż. K. na dzień wydania decyzji o przejęciu mieli ukończone odpowiednio 44 i 51 lat, jednakże z odpisu orzeczenia Rejonowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia Nr 2 w Warszawie z dnia 2 lutego 1978 r. wynika, że W. K. został zaliczony do III grupy inwalidów. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podniósł, że na dzień wydania decyzji przez Naczelnika Dzielnicy Warszawa Praga Południe spełniona była zatem przesłanka inwalidztwa, która zezwalała na przejęcie gospodarstwa na własność Państwa, zgodnie natomiast z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. emerytura przysługuje łącznie obojgu małżonkom, choćby wiek emerytalny osiągnął tylko jeden z małżonków. Bez wpływu na prawidłowość decyzji Naczelnika Dzielnicy Warszawa Praga Południe z dnia (...) sierpnia 1978 r. pozostaje decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) lipca 1991 r., na podstawie której wstrzymano wypłatę renty na rzecz W. K. z uwagi na podjęcie przez nią pracy zarobkowej w pełnym wymiarze czasu.

Oddalając skargę W. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) września 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, istniała możliwość przejęcia gospodarstwa rolnego na własność Państwa za rentę z urzędu, jeżeli wykazywało ono niski poziom produkcji rolnej, a prowadzący je rolnik przekroczył odpowiedni wiek (60 lat - mężczyzna, 55 lat-kobieta) lub zaliczony został do jednej z grup inwalidów. Takie rozwiązanie miało służyć w zamierzeniu podnoszeniu poziomu rolnictwa w Polsce oraz zapewnieniu osobom, które nie mogły sprostać tym wymaganiom, pomocy socjalnej w postaci renty z tytułu przejęcia gospodarstwa. Przejęcie mogło jednakże nastąpić tylko wtedy, gdy gospodarstwo rzeczywiście wykazywało niski poziom produkcji rolnej. Wydanie decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa w zamian za rentę poprzedzały dwa postępowania wyjaśniające: pierwsze - prowadzone w celu wydania opinii, że gospodarstwo rolne kwalifikuje się do zaliczenia jako wykazujące niski poziom produkcji rolnej, drugie - ustalające, że rolnik odpowiada ustawowym warunkom dopuszczającym przejęcie gospodarstwa rolnego na własność Państwa za rentę.

Ustawa bliżej nie precyzowała znaczenia wymienionego w art. 9 pojęcia "niskiego poziomu produkcji rolnej". Nie jest prawdą jednak, że brak było ścisłych kryteriów pozwalających na ocenę poziomu produkcji gospodarstwa rolnego. Wobec tego, że art. 9 ust. 2 nie definiował pojęcia niskiego poziomu produkcji, w praktyce orzeczniczej przyjęto, że dla ustalenia niskiego poziomu produkcji rolnej odpowiednie zastosowanie znajdowało rozporządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie zaliczania gospodarstw rolnych do kategorii wykazujących niski poziom produkcji wskutek zaniedbania i w sprawie ustalania wysokości nakładów niezbędnych do przywrócenia żyzności gruntów. Jednak na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. wydane zostało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 maja 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne. Przepis § 4 tego rozporządzenia wskazywał jakie elementy winna zawierać decyzja naczelnika o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego. W szczególności powinna określać poziom produkcji danego gospodarstwa (§ 4 ust. 1 pkt 3), czyli należało wskazać konkretny poziom przywołując dane liczbowe stwierdzone w tym gospodarstwie, aby możliwe następnie było porównanie tych danych do średniej wsi. Niewystarczające było więc wskazanie, że gospodarstwo wykazuje niski poziom produkcji rolnej, bez wyjaśnienia co należy przez to rozumieć. Omawiane rozporządzenie z dnia 31 maja 1974 r. zostało jednak uchylone z dniem 1 stycznia 1978 r. z mocy art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych państwu, a więc nie obowiązywało w dacie wydania kontrolowanej w trybie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia (...) sierpnia 1978 r. Na okoliczność przeprowadzenia lustracji przedmiotowego gospodarstwa sporządzono protokół z dnia 10 sierpnia 1978 r.

Okoliczności faktyczne przejęcia gospodarstwa rolnego znajdują potwierdzenie zarówno w protokole przesłuchania małżonków K. w charakterze strony z dnia 10 sierpnia 1978 r., jak i w podaniu W. K. z dnia 18 grudnia 1990 r. o przywrócenie jej działki siedliskowej nr (...) o pow. (...) ha stanowiącej ogródek przydomowy, w którym skarżąca wyraźnie stwierdziła, że "gospodarstwo rolne oddaliśmy, ponieważ choroba męża uniemożliwiała nam prowadzenie gospodarstwa". Ponadto, w aktach sprawy znajduje się podanie W. i W. K. (podpisane przez oboje małżonków) z dnia 31 lipca 1978 r. "o zabranie ziemi" ze względu na ciężką chorobę W. K. i brak możliwości "obrabiania tej ziemi" przez skarżącą i jej córki. Powołane oświadczenie woli potwierdza okoliczności ustalone przez organ wydający decyzję z dnia (...) sierpnia 1978 r. zwłaszcza, że skarżąca nigdy od skutków prawnych tegoż oświadczenia się nie uchyliła, a zawarte w uzasadnieniu skargi twierdzenie, iż do przejęcia gospodarstwa rolnego doszło na skutek "donosu sąsiada", a wszelkie oświadczenia byłych właścicieli nie były składane w warunkach swobody decyzyjnej, pozostają gołosłowne i nie zostały poparte żadnymi dowodami.

Sąd pierwszej instancji podzielił zatem stanowisko organu, iż przeprowadzone w postępowaniu nadzorczym postępowanie nie dało podstaw do stwierdzenia, iż stan faktyczny przyjęty przez organ wydający decyzję z dnia (...) sierpnia 1978 r. ustalony został z rażącym naruszeniem prawa co w konsekwencji miałoby doprowadzić do rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 9 ust. 2 ustawy z 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne. W ocenie Sądu, wskazywane w skardze zarzuty mogłyby być rozpatrzone w trybie zwykłym odwoławczym od decyzji z dnia (...) sierpnia 1978 r., z którego jednak skarżąca nie skorzystała, a znajdujące się w aktach sprawy dokumenty, np. podanie z dnia 18 grudnia 1990 r. potwierdzają, że rozstrzygnięcia tego przez ponad 30 lat nie kwestionowała.

W skardze kasacyjnej od omawianego wyroku z dnia 14 lutego 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2908/13, W. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.) - dalej p.p.s.a., przez uznanie przez Sąd, że materiał dowodowy zebrany w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Dzielnicy Praga Południe z dnia (...) sierpnia 1978 r., Nr (...), jest pełny i został prawidłowo zebrany, a zatem był wystarczający do ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia,

- art. 134 § 1 p.p.s.a. przez błędne przyjęcie przez Sąd, że organ administracji nie naruszył prawa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, podczas gdy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w postępowaniu zakończonym decyzją z dnia (...) września 2013 r. naruszył w sposób rażący i mający wpływ na rozstrzygnięcie art. 156 § 1 pkt 2, art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. czyniąc ustalenia faktyczne bez prawidłowo przeprowadzonego postępowania dowodowego, a w szczególności ustalając, że decyzja Naczelnika Dzielnicy Praga Południe z dnia (...) sierpnia 1978 r., Nr (...), wydana bez prawidłowo przeprowadzonego postępowania dowodowego, oceny dowodów z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego (protokołów z dnia 10 sierpnia 1978 r. oraz oświadczeń właścicieli), bez przytoczenia stanu faktycznego w zakresie poziomu produkcji w gospodarstwie rolnym, wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia nie narusza rażąco prawa,

- art. 141 § 4 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. przez nierozważenie przez Sąd, w sposób jasny i pełny, w uzasadnieniu podnoszonych w skardze kwestii dotyczących poziomu produkcji rolnej w przejmowanym gospodarstwie, opierając wyrok na lakonicznych ustaleniach dokonanych w postępowaniu administracyjnym, przez co Sąd zaaprobował błędne i nielogiczne - przyjęte bez wymaganych przez kodeks dowodów - ustalenia organu administracji a to, że:

* poziom produkcji w gospodarstwie był niski, w sytuacji, gdy poziom ten w ogóle nie został ustalony, a nadto nie wykazano dlaczego jest uznany za niski i zebrane dowody, a w szczególności protokół z przesłuchania stron oraz protokół z lustracji gospodarstwa nie wskazują poziomu produkcji w gospodarstwie i nie dają podstaw do przyjęcia, że poziom ten był niski;

* niski poziom produkcji w gospodarstwie wynika z faktu, że gospodarstwo nie uczestniczyło w kooperacji z jednostkami gospodarki uspołecznionej oraz nie dostarczało produktów rolnych w ramach kooperacji, gdy z faktu tego nie wynika, że poziom produkcji rolnej w gospodarstwie był niski;

* ze stanu zdrowia współwłaściciela gospodarstwa i jego sytuacji rodzinnej wynika niski poziom produkcji rolnej w gospodarstwie, w sytuacji, gdy z protokołu przesłuchania i protokołu lustracji wynika, że gospodarstwem faktycznie gospodarują właściciele i prowadzona jest w nim produkcja rolna;

* z podań i oświadczeń składanych przez właścicieli wynika, że poziom produkcji rolnej w gospodarstwie był niski, podczas gdy z tych oświadczeń fakt taki nie wynika.

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez jego nie zastosowanie i nie uwzględnienie skargi i przyjęcie, że organ dokonał prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego, w sytuacji, gdy ocena zebranych dowodów, w szczególności protokołu z lustracji, przesłuchania stron, oświadczeń składanych przez strony w toku postępowania, została dokonana wybiórczo, z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego, bowiem zarówno z oświadczeń składanych przez właścicieli w toku postępowania, jak i z protokołu lustracji gospodarstwa nie wynika, że poziom produkcji w gospodarstwie był niski, nie wynika także jaki jest poziom produkcji w tym gospodarstwie, a wręcz przeciwnie dowody te wskazują, że pomimo stanu zdrowia W. K. i trudnej sytuacji rodzinnej gospodarstwo jest prowadzone i odbywa się na nim normalna produkcja rolna, co miało istotny wpływ na wynik postępowania, bowiem nie pozwoliło na prawidłowe ustalenie, czy przesłanka niskiej produkcji rolnej, konieczna dla przejęcia gospodarstwa rolnego z urzędu, została spełniona.

W skardze kasacyjnej zarzucono również naruszenie przepisów prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj.:

- art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, przez przyjęcie, że decyzja Naczelnika Dzielnicy Praga Południe z dnia (...) sierpnia 1978 r., Nr (...), nie naruszała rażąco tego przepisu i przez to naruszenie art. 156 1 § pkt 2 k.p.a. przez przyjęcie, że decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) września 2013 r. jest prawidłowa, w sytuacji gdy:

* przejmowane gospodarstwo rolne nie wykazywało niskiego poziomu produkcji, a zatem przepis ten został niewłaściwie zastosowany,

* przepis ten zezwalał na przejęcie z urzędu jedynie gospodarstw rolnych, które wykazują niski poziom produkcji, a nie gospodarstw rolnych, których właściciele nie mają możliwości dalszego prowadzenia gospodarstwa lub wiąże się to z jakimiś trudnościami, jeżeli gospodarstwo nie wykazuje niskiego poziomu produkcji - decyzja Naczelnika Dzielnicy Praga Południe z dnia (...) sierpnia 1978 r., Nr (...), nie zawiera faktycznego uzasadnienia,

- art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. przez przyjęcie, że przejęcie gospodarstwa rolnego na podstawie art. 9 ust. 2 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, które nie wykazuje niskiego poziomu produkcji rolnej, nie jest rażącym naruszeniem prawa, w sytuacji gdy jest to jasne i niedwuznaczne przekroczenie prawa, a zatem rażące, a także że wydanie decyzji administracyjnej o przymusowym przejęciu z urzędu na własność Państwa bez faktycznego uzasadnienia nie jest rażącym naruszeniem prawa tj. art. 99 § 2 k.p.a. w brzmieniu wówczas obowiązującym (obecnie art. 107 k.p.a.).

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podano, że dla stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej niezbędna jest ocena naruszenia podstawy prawnej decyzji jako rażącego w świetle całokształtu okoliczności sprawy z uwzględnieniem konsekwencji prawnych wynikających z zasad ogólnych k.p.a. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż rażące naruszenie prawa zachodzi wtedy, gdy treść decyzji nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Nie chodzi tu o błędy w wykładni prawa, ale o przekroczenie prawa w sposób jasny i niedwuznaczny. Decyzja Naczelnika Dzielnicy Warszawa Praga Południe z dnia (...) sierpnia 1978 r., Nr (...), wydana została z rażącym naruszeniem art. 9 ust. 2 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne bowiem nie została spełniona jedna z dwóch koniecznych przesłanek pozwalających na przejęcie gospodarstwa, mianowicie gospodarstwo nie wykazywało niskiego poziomu produkcji rolnej. W trakcie postępowania sporządzony został protokół z przesłuchania stron z dnia 10 sierpnia 1978 r., z którego wynika jedynie, że na przekazywanym gospodarstwie "faktycznie gospodarują właściciele". Z protokołu wynika także, że gospodarstwo nie uczestniczy w kooperacji z jednostkami gospodarki uspołecznionej oraz nie dostarcza produktów rolnych w ramach umów w kooperacji, ale z faktu tego nie wynika, że gospodarstwo wykazuje niski poziom produkcji. Ponadto w trakcie postępowania przeprowadzona została lustracja gospodarstwa w dniu 10 sierpnia 1978 r., z której sporządzono protokół, z którego wynika, że "na gruntach ornych było zasiane żyto i zebrane kombajnem, po którym pozostała jeszcze nie zebrana słoma z powodu tego, że jest po deszczach mokra". Powyższe dokumenty były jedynymi dowodami na podstawie których organ ustalił, czy przejmowane gospodarstwo wykazuje niski poziom produkcji. W aktach sprawy znajduje się także podanie właścicieli, z którego wynika, że ze względu na sytuację życiową nie mają możliwości prowadzenia gospodarstwa. Podanie to zostało złożone w warunkach braku swobody, nie mniej nie ma znaczenia dla sprawy, albowiem nie wynika z niego, że gospodarstwo (aktualnie) wykazuje niski poziom produkcji rolnej. Wręcz oświadczenie to pozostaje w sprzeczności z protokołem z przesłuchania właścicieli oraz protokołem z lustracji, z których to dokumentów wynika jednoznacznie, że gospodarstwem "faktycznie gospodarują właściciele", oraz że na gruntach ornych było zasiane żyto. Zatem brak było jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że gospodarstwo wykazuje niski poziom produkcji rolnej. Fakt potencjalnej (nawet bardzo realnej) możliwości, że ze względu na stan zdrowia właściciela gospodarstwo w przyszłości będzie wykazywało niski poziom produkcji rolnej, nie mógł być podstawą przejęcia gospodarstwa w trybie 9 ust. 2 przywołanej ustawy. Bez znaczenia na rozstrzygnięcie sprawy w trybie przywołanego przepisu ustawy jest okoliczność, iż byli właściciele wyrażali potencjalną chęć przekazania gospodarstwa. W zaskarżonej decyzji w żaden sposób organ nie odniósł się do tego, na jakiej podstawie ustalono niski poziom produkcji w przejmowanym gospodarstwie, a zatem jakie dowody przemawiają za uznaniem, że gospodarstwo mogło zostać przejęte z urzędu. Nie omówiono podstawowych dowodów znajdujących się w aktach sprawy, tj. protokołu z przesłuchania właścicieli i protokołu z lustracji bądź dowód ten oceniono wybiórczo wskazując, że właściciele nie byli w stanie prowadzić gospodarstwa i sami wnosili o jego przejęcie. W taki sam sposób przesłankę niskiego poziomu produkcji rolnej w gospodarstwie oceniał Sąd pierwszej instancji. Sąd przywołał jedynie w uzasadnieniu, że w aktach sprawy znajduje się protokół z lustracji, ale nie wskazał co z niego wynika. Sąd także powołał się na protokół z przesłuchania stron, ale wybiórczo, pomijając fakt, że w gospodarstwie "faktycznie gospodarują właściciele". Sąd także w żaden sposób nie wskazał jak ustalono "niski poziom" produkcji. Z żadnego z oświadczeń, podań czy wniosków właścicieli nie wynika, że gospodarstwo było zaniedbane albo że wykazywało niski poziom produkcji rolnej. Co najwyżej z oświadczeń tych wynika, że trudna sytuacja rodziny może spowodować, że rodzina nie będzie w stanie prowadzić gospodarstwa. Jednak nie ma to znaczenia dla sprawy, bowiem przy przejęciu gospodarstwa rolnego w trybie art. 9 ust. 2 ustawy okoliczność ta jest nieistotna, gdyż decydującą przesłanką jest niski poziom produkcji rolnej gospodarstw. Sąd dokonał błędnej oceny uznając, że zebrany w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji materiał dowodowy jest pełny i prawidłowo zebrany, w sytuacji, gdy nie pozwala on na ustalenie poziomu produkcji w przejmowanym gospodarstwie rolnym w chwili przejmowania, co miało wpływ na wynik sprawy, bowiem uniemożliwiło ocenę, czy decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa. Sąd nieprawidłowo ocenił działanie organu, nie został wyjaśniony podnoszony w skardze zarzut, że gospodarstwo nie wykazywało niskiego poziomu produkcji rolnej. W uzasadnieniu decyzji Naczelnika Dzielnicy Praga Południe nie został wskazany stan faktyczny. Nie wykazano, że gospodarstwo jest zaniedbane, właściciele nie prowadzą produkcji rolnej. Nie ustalono jaka jest produkcja rolna w przedmiotowym gospodarstwie i dlaczego należy uznać ją za niską. Kluczowe było ustalenie, czy została spełniona przesłanka niskiej produkcji rolnej, która umożliwiała przejęcie gospodarstwa z urzędu. W aktach sprawy znajdują się dwa kluczowe dowody w tej sprawie, tj. protokół z przesłuchania stron z dnia 10 sierpnia 1978 r. oraz protokół z lustracji gospodarstwa z dnia 10 sierpnia 1978 r. Dowody te zostały ocenione wybiórczo, z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego. Z pierwszego dokumentu jednoznacznie wynika, że właściciele "faktycznie gospodarują", a z drugiego, że w gospodarstwie prowadzona jest normalna produkcja (zasiane żyto, słoma nie zebrana z powodu deszczu, a nie z powodu tego, że nie ma kto jej zebrać). Dowody te nie zostały w zasadzie omówione ani przez organ ani przez Sąd. W konsekwencji dowolnie i w sprzeczności z zebranymi dowodami stwierdzono, że poziom produkcji w gospodarstwie był niski opierając się wyłącznie na oświadczeniach właścicieli, z których to oświadczeń nie wynikało jaki jest poziom produkcji w gospodarstwie, a ponadto na fakcie, że gospodarstwo nie współpracuje z jednostkami gospodarki uspołecznionej, z czego nie wynika przecież, że poziom produkcji w tym gospodarstwie jest niski. Przepis art. 9 ust. 2 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne nie daje możliwości przejęcia na własność Państwa gospodarstwa, którego właściciele w przyszłości nie będą sobie dawać rady z jego prowadzeniem, jeżeli w dniu wydania decyzji o przejęciu gospodarstwo nie wykazywało niskiej produkcji rolnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie w pełni podzielając argumentację Sądu pierwszej instancji.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw do jej uwzględnienia, dlatego podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje bowiem sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 p.p.s.a.), z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 p.p.s.a. Wobec niestwierdzenia zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu pierwszej instancji w ramach zarzutów zgłoszonych w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał te zarzuty za niezasadne.

Wbrew zarzutom kasacyjnym braku logiki, wnikliwości i doświadczenia życiowego w zaskarżonym wyroku, Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej i wystarczającej oceny prawidłowości rozstrzygnięcia organu nadzoru o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji zawierającej orzeczenie o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa.

Przejęcie to nastąpiło z urzędu na podstawie art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, dopiero po tym, gdy w piśmie opatrzonym datą 31.07.1978 r. W. i W. K. wystąpili do Dzielnicowej Rady Narodowej Warszawa Praga-Południe z podaniem o "zabranie ziemi ((...) ha (...) a)" z uwagi na ciężką chorobę W. K., przez co zarówno W. K., jak i jej dzieci nie są "w stanie obrabiać tej ziemi".

Przejęcie gospodarstwa rolnego przez Państwo na wniosek rolnika mogło nastąpić do dnia 1 stycznia 1978 r. na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, jeżeli rolnik przekazał wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa, obejmujące co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych. Gospodarstwo małżonków K. nie spełniało ustawowego kryterium powierzchni do przejęcia go na wniosek, skoro liczyło jedynie (...) ha. Takiego ograniczenia powierzchni do przejęcia nie zawierał natomiast art. 9 ust. 2 powołanej ustawy w wyniku nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), dlatego na jego podstawie mogło nastąpić przejęcie gospodarstwa o każdej powierzchni, w tym o powierzchni poniżej 2 ha, jak w niniejszej sprawie. Przejęcie to mogło jednak nastąpić jedynie z urzędu. W powołanym wyżej podaniu z dnia 31 lipca 1978 r. małżonkowie K. wnieśli zaś o przychylne rozpatrzenie ich prośby o przejęcie gospodarstwa na rzecz Państwa. Następnie przez kolejne lata W. K. nie kwestionowała przejęcia gospodarstwa i wypłaty renty z tego tytułu.

Przy takiej kolejności zdarzeń nie można odmówić Sądowi pierwszej instancji logicznego rozumowania z uwzględnieniem doświadczenia życiowego, że wydanie decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa z urzędu służyło uwzględnieniu podania małżonków K. w sytuacji braku podstawy prawnej do takiego przejęcia na wniosek.

O ile zaś z § 4 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 maja 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 125, z późn. zm.) wynikało, że decyzja naczelnika gminy o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego za rentę powinna zawierać w szczególności poziom produkcji danego gospodarstwa ustalony przez naczelnika gminy po zasięgnięciu opinii właściwej komisji gminnej rady narodowej, o tyle rozporządzenie to utraciło moc obowiązującą z dniem 1 stycznia 1978 r. W związku z tym, w dacie wydania decyzji przejmującej gospodarstwo rolne, tj. w dniu (...) sierpnia 1978 r., brak było regulacji prawnych wykonawczych do ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne określających szczegółowy sposób wykazywania niskiego poziomu produkcji rolnej. Takiej regulacji nie stanowiło również rozporządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie zaliczania gospodarstw rolnych do kategorii wykazujących niski poziom produkcji wskutek zaniedbania i w sprawie ustalania wysokości nakładów niezbędnych do przywrócenia żyzności gruntów (Dz. U. Nr 11, poz. 58), ponieważ było ono aktem wykonawczym do innej ustawy, tj. ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o przymusowym wykupie nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 3, poz. 14).

Zarówno więc deklaracja małżonków K. o "zabranie im gospodarstwa rolnego", jak i ustalenia organu o ich dodatkowym zatrudnieniu poza gospodarstwem rolnym, stanowiły wystarczającą podstawę do uznania przez organ nadzoru, że decyzja o przejęciu ich gospodarstwa rolnego z dnia (...) sierpnia 1978 r. nie została wydana z rażącym naruszeniem prawa. Decyzja ta nie wywołała w szczególności skutków prawnych niemożliwych do pogodzenia z zasadami praworządności, a wręcz przeciwnie, stanowiła sposób uwzględnienia oczekiwań małżonków K. co do oddania gospodarstwa rolnego i uzyskania za to renty.

W takich okolicznościach sprawy zarzuty kasacyjne naruszenia art. 133 § 1 i art. 134 § 1 oraz art. 141 § 4 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., a także art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie dają podstawy do uchylenia zaskarżonego wyroku, ponieważ wyrok ten został wydany po dokonaniu przez Sąd pierwszej instancji wnikliwej oceny ustaleń faktycznych organu nadzoru, która to ocena została następnie w wystarczający sposób przedstawiona i uzasadniona w zaskarżonym wyroku.

Nie są również zasadne zarzuty kasacyjne naruszenia prawa materialnego, ponieważ Sąd pierwszej instancji nie kwestionował poglądu o dopuszczalności przejęcia gospodarstwa rolnego tylko wtedy, gdy wykazuje ono niski poziom produkcji rolnej. Sąd ten wyraził jedynie ocenę, że całokształt stanu faktycznego obejmujący wnioskowanie przez małżonków K. o przejęcie tego gospodarstwa na rzecz Państwa oraz wskazane przez nich okoliczności do takiego przejęcia, przy jednoczesnym braku szczegółowych reguł prawnych uznawania gospodarstwa za wykazujące niski poziom produkcji rolnej, uzasadniało uznanie przedmiotowego gospodarstwa w decyzji z dnia (...) sierpnia 1978 r. za wykazujące niski poziom produkcji rolnej.

W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.