Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2508121

Postanowienie
Sądu Najwyższego
z dnia 25 maja 2018 r.
I CSK 439/17
Dopuszczalność sądowego zniesienia współwłasności przez upoważnienie jednego ze współwłaścicieli do sprzedaży nieruchomości „z wolnej ręki”.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Karol Weitz.

Sędziowie SN: Krzysztof Strzelczyk (spr.), Maria Szulc.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Katarzyny F. przy uczestnictwie Stefana F. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 25 maja 2018 r. skargi kasacyjnej uczestnika od postanowienia Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 24 stycznia 2017 r. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Rzeszowie, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2017 r. Sąd Okręgowy w Rzeszowie oddalił apelację uczestnika od postanowienia Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 26 lutego 2016 r., którym dokonano podziału majątku wspólnego m.in. przez sprzedaż nieruchomości należącej do uczestników w drodze sprzedaży licytacyjnej.

Postanowienie to zaskarżył skargą kasacyjną uczestnik, który zarzucił naruszenie art. 211 k.c. przez niezastosowanie i niedokonanie podziału fizycznego nieruchomości, art. 212 § 2 k.c. przez błędne zastosowanie i dokonanie podziału przez licytacyjną sprzedaż nieruchomości, art. 211 w związku z art. 212 § 2 k.c. przez pominięcie i nieuwzględnienie, że uczestnik wyrażał wolę zniesienia współwłasności przez sprzedaż nieruchomości "z wolnej ręki", art. 45 § 1 i 2 k.r.o. przez błędne zastosowanie i przyjęcie, że wnioskodawczyni dokonała nakładów na nieruchomość z majątku odrębnego, które odpowiadają 1/6 wartości nieruchomości, art. 5 k.c. przez niezastosowanie i nieuwzględnienie, że nieruchomość podlegająca podziałowi stanowi jedyne miejsce zamieszkania uczestnika, dzieci stron i ich rodziny. Zarzucił także naruszenie art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez niedostateczne uzasadnienie dokonanego sposobu podziału majątku oraz przyjęcie poczynionego przez wnioskodawczynię nakładu na nieruchomość w wysokości 1/6 wartości nieruchomości, art. 317 § 1 w związku z art. 13 § 2 i art. 233 § 1 k.p.c. przez niewydanie postanowienia wstępnego umożliwiającego uczestnikom sprzedaż nieruchomości "z wolnej ręki" oraz art. 386 § 1 k.p.c. przez bezzasadne niezastosowanie i nieuwzględnienie apelacji. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący trafnie stwierdził, że uzasadnienie postanowienia Sądu drugiej instancji nie zawiera dostatecznego wyjaśnienia, dlaczego ten Sąd uznał, iż nakład wnioskodawczyni w kwocie 7000 zł sprzed denominacji na kupno nieruchomości w stanie surowym powinien zostać ustalony jako 1/6 część obecnej wartości tej nieruchomości. Sąd Okręgowy jednym zdaniem podzielił ustalenie Sądu Rejonowego, w którego orzeczeniu także brak szczegółowego wyjaśnienia tego wyliczenia. Poza tym, pomimo stosownego zarzutu apelacji, nie wskazał metody umożliwiającej ustalenie wartości dokonanego nakładu w obecnych realiach rynkowych. Okoliczność ta nie była także - wbrew stanowisku zawartemu w uzasadnieniu Sądu pierwszej instancji - bezsporna między uczestnikami, czym innym jest bowiem niekwestionowanie dokonania nakładu, co rzeczywiście miało miejsce, a czym innym konieczność ustalenia jego wartości w odniesieniu do cen rynkowych. Niewyjaśnienie sposobu wyliczenia wartości dokonanego przez wnioskodawczynię nakładu z majątku odrębnego na majątek wspólny uniemożliwia kontrolę kasacyjną zaskarżonego w tym zakresie postanowienia działowego.

Zasadny jest także zarzut niedostatecznego wyjaśnienia w uzasadnieniu postanowienia Sądu drugiej instancji przyjętego sposobu dokonanego podziału w odniesieniu do nieruchomości w kontekście zgłoszonego przez uczestnika zarzutu naruszenia art. 5 k.c. Należy podkreślić, że uczestnik od początku zgłaszał konieczność takiego podziału, który umożliwiłby mu pozostanie na nieruchomości, gdyż jest to jego jedyna nieruchomość, na której mieszka z małoletnimi dziećmi. Wnioskował zatem o podział fizyczny lub - w ostateczności - o sprzedaż "z wolnej ręki", która ze względu na spodziewaną cenę umożliwiłaby nabycie innego lokalu. Mimo niepowołania się w apelacji wprost na art. 5 k.c., uczestnik wskazywał, że sprzedaż licytacyjna byłaby niemożliwa do pogodzenia z zasadami współżycia społecznego.

Nie budzi wątpliwości, że kodeks cywilny preferuje zniesienie współwłasności przez podział rzeczy wspólnej, a przepisy te mają odpowiednie zastosowanie w postępowaniu o podział majątku wspólnego. Wynika to wyraźnie z postanowień art. 211, 212 § 2 i art. 214 k.c. Jeżeli zniesienie współwłasności następuje na podstawie orzeczenia sądowego, sąd powinien więc przede wszystkim brać pod rozwagę ten sposób wyjścia ze wspólności, chyba że współwłaściciele żądają przyznania rzeczy wspólnej jednemu z nich w zamian za spłatę udziału albo sprzedania jej stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego. W razie niezgłoszenia takich żądań, sąd powinien ustalić, czy istnieje fizyczna i prawna możliwość podziału, a dopiero gdy podział jest niedopuszczalny - a jego przedmiotem jest nieruchomość - znieść współwłasność w sposób określony w art. 212 § 2 lub art. 214 k.c. Trzeba również podkreślić, że art. 211 i 212 k.c. są w ramach postępowania o podział majątku wspólnego małżeńskiego stosowane nie wprost, lecz odpowiednio, przez podwójne odesłanie zawarte w art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c. Podział majątku wspólnego małżeńskiego następuje z reguły w okolicznościach konfliktu między współwłaścicielami, dlatego sposób podziału majątku wspólnego powinien sprzyjać likwidacji tego konfliktu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2013 r., IV CSK 5/13, nie publ.).

Sąd pierwszej instancji podjął próbę dokonania podziału fizycznego nieruchomości, co znalazło wyraz w treści postanowienia wstępnego z dnia 23 czerwca 2015 r. Wymagało to od wnioskodawczyni dokonania kosztownych prac adaptacyjnych, na co nie było ją stać i skutkowało zmianą przez nią stanowiska oraz wnioskiem o podział nieruchomości przez sprzedaż licytacyjną. W związku z tym Sąd Rejonowy uchylił w dniu 26 lutego 2016 r. postanowienie wstępne, zwłaszcza że uczestnik także nie dysponuje środkami umożliwiającymi mu poczynienie odpowiednich prac adaptacyjnych. Okoliczności te nie zmieniają jednak tego, że Sąd Okręgowy powinien wyjaśnić, dlaczego - wbrew art. 211 k.c. - uznał, iż fizyczny podział nieruchomości jest niemożliwy do zastosowania. Zarówno Sąd pierwszej, jak i drugiej instancji nie wskazały przesłanek przewidzianych w wymienionym przepisie, uznając jedynie, że przedstawione przez kilku biegłych warianty podziału byłyby zbyt kosztowne.

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej są niezasadne, a w zakresie naruszenia prawa materialnego przedwczesne w związku z uwzględnieniem zarzutu dotyczącego naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Należy jednak wskazać, że zarówno kodeks cywilny, jak i kodeks postępowania cywilnego nie przewidują sądowego zniesienia współwłasności przez jej sprzedaż z "wolnej ręki" (art. 212 § 2 i art. 625 k.p.c.). Na marginesie można podnieść, że w braku zgody chociażby jednego ze współwłaścicieli na taką sprzedaż, współwłaściciel dysponujący co najmniej połową udziałów we współwłasności może wystąpić o stosowną zgodę do sądu na podstawie art. 199 zdanie drugie k.c. Postępowanie nieprocesowe w tym przedmiocie toczy się oddzielnie i nie należy do kategorii spraw wymienionych w art. 618 k.p.c. k.p.c. W piśmiennictwie i judykaturze przyjmuje się, że sporem o prawo własności w rozumieniu art. 618 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. jest każdy spór, w którego wyniku rozstrzygnięcia może okazać się, że osoba występująca jako współwłaściciel rzeczy nie jest w ogóle współwłaścicielem lub że przysługujący jej udział we współwłasności ma inną wysokość (zob.m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2010 r., III CZP 114/09, OSNC 2010, nr 7-8, poz. 102). We wszystkich tych sprawach chodzi o spory, których podstawa faktyczna i prawna jest różna. Mogą one być także rozpoznawane w trybie nieprocesowym, zatem ich rozstrzygnięcia mogą przybierać różną postać. Takich sporów dotyczą np. sprawy o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie własności nieruchomości wspólnej (zob. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 12/69, OSNCP 1970, nr 3, poz. 39), o ustalenie wysokości udziału w rzeczy wspólnej (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 1979 r., III CZP 1/79, OSNCP 1979, nr 12, poz. 229), o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1981 r., I CZ 101/81, OSNCP 1982, nr 11- 12, poz. 172 oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1993 r., III CZP 175/92, OSNCP 1993, nr 6, poz. 111) oraz o ustalenie nieważności umowy darowizny udziału w rzeczy wspólnej (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1986 r., III CZP 92/86, OSNCP 1988, nr 1, poz. 9).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów Sądu Najwyższego.