I CR 422/90 - Wyrok Sądu Najwyższego

Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1991/10-12/124

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 1990 r. I CR 422/90

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia SN G. Bieniek.

Sędziowie SN: J. Majewska, Z. Strus (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 14 sierpnia 1990 r. sprawy z powództwa Bogumiły S. i Bogusława Ś. przeciwko Polskim Liniom Lotniczym (...) w W. o odszkodowanie na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 1 lutego 1990 r.

Uzasadnienie faktyczne

Sąd Wojewódzki w Warszawie wyrokiem z dnia 1 lutego 1990 r. zasądził od pozwanego PLL (...) na rzecz powódki Bogumiły Ś. jednorazowe odszkodowanie w kwocie 5.450.000 złotych z odsetkami od dnia wniesienia pozwu, skapitalizowaną w skali każdego roku rentę, poczynając od 1987 r. z odsetkami od dnia wymagalności oraz rentę na przyszłość w wysokości 117.718 zł.

Na rzecz drugiego powoda - Bogdana S. Sąd Wojewódzki zasądził jednorazowe odszkodowanie w kwocie 4.600.000 zł, rentę skapitalizowaną za okres 1987 r. i rentę na przyszłość w kwocie 117.718 zł; wszystkie świadczenia z odsetkami.

Sąd Wojewódzki dokonał swoich ustaleń faktycznych na podstawie zgodnych twierdzeń stron, z których wynika, że mąż powódki a ojciec powoda zginął w dniu 9 maja 1987 r. w katastrofie lotniczej samolotu pozwanego PLL (...) w czasie podróży do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Zmarły był kierowcą i wykonywał ten zawód. Oprócz tego osiągał wymierne dochody z pracy w gospodarstwie rolnym swego szwagra. Ponadto wykonywał w zakresie trudnym do ustalenia, usługi murarskie i stolarskie, wykonywał również prace wykończeniowe przy budowie swojego domu, a w USA zamierzał podjąć pracę zarobkową. W chwili śmierci ukończył 42 lata.

Powódka pracowała zawodowo i nadal pracuje jako portierka w szpitalu. Zarobki jej w stosunku do rzeczywistych i hipotetycznych zarobków męża wynosiły od 1/2 i 1/3. Małżonkowie Ś. utrzymywali jednego syna - powoda Bogdana Ś., ucznia liceum mechanicznego.

Rewizję wniosły obydwie strony.

Pozwany PLL (...) zaskarżył wyrok w części zasądzającej na rzecz powódki rentę odszkodowawczą, zarzucając obrazę prawa materialnego - art. 466 § 2 k.c. Powodowie zaskarżyli wyrok w części oddalającej roszczenie o odsetki od jednorazowego odszkodowania za okres od dnia katastrofy do dnia wniesienia pozwu. Skarżący domagali się zmiany wyroku zgodnie z ich żądaniem.

Uzasadnienie prawne

Rozpoznając rewizję, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obydwie rewizje nie są uzasadnione.

Powodowie żądając odsetek za okres od dnia 9 maja 1987 r. do dnia wiesienia pozwu nie wykazali, aby PLL (...) opóźnił świadczenie pieniężne - jednorazowe odszkodowanie. Twierdzenie rewizji, że pozwany był wzywany do zapłacenia tego odszkodowania nie zostało udowodnione. Z treści ugody z dnia 19 listopada 1987 r. oraz niespornych twierdzeń stron wynika tylko, że pozwany wypłacił powodom jednorazowe odszkodowanie, które oni traktowali jako zaliczkę, zastrzegając prawo dochodzenia w przyszłości wyższych sum odszkodowania. Tego rodzaju sformułowanie nie jest jednoznaczne z wezwaniem dłużnika do spełnienia świadczenia pieniężnego i nie rodzi skutków opóźnienia przewidzianych w art. 481 § 1 k.c.

Nie można również uwzględnić zarzutów pozwanego, że powódka otrzymała dwukrotnie odszkodowanie za jedną szkodę, że nie należy się jej renta na podstawie art. 446 § 2 zd. 1 k.c., a także dotyczących nieoznaczenia terminu końcowego obowiązku wypłacania renty.

Ustawowe przesłanki roszczenia o rentę obligatoryjną (na podstawie art. 446 § 2 zd. 1 k.c.) są następujące:

- istnienie obowiązku alimentacyjnego zmarłego wobec osoby zgłaszającej roszczenie,

- obowiązek naprawienia szkody przez pozwanego,

- wysokość potrzeb poszkodowanego,

- zakres możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego.

W rozpoznawanej sprawie nie była kwestionowana odpowiedzialność odszkodowawcza PLL (...) i możliwości zarobkowe zmarłego. Podważany jest natomiast obowiązek alimentacyjny zmarłego wobec małżonka, co w konsekwencji eliminowałoby badanie wysokości jej potrzeb.

Artykuł 27 k.r. i o. konkretyzujący konstytucyjną zasadę ochrony trwałości rodziny nakłada na oboje małżonków obowiązek zaspokajania potrzeb całej grupy rodzinnej własną pracą i wkładem materialnym.

Zgodnie z powszechnym poglądem, obowiązek wynikający z powołanego przepisu ma charakter alimentacyjny i taki też - uprzywilejowany - charakter mają uprawnienia członków rodziny oparte na art. 27 k.r. i o. Alimentacyjnego charakteru omawianych obowiązków nie można zakwestionować, ponieważ odpowiadają one definicji wynikającej z art. 128 k.r. i o., pomimo oczywistych różnic między alimentacją grupową rodziny a alimentacją uregulowaną w art. 128 - 144 k.r. i o.

Potrzeby rodziny w rozumieniu art. 27 k.r. i o. są to potrzeby usprawiedliwione, uzasadnione wieloma względami, np. wiekiem, stanem zdrowia, słusznymi zainteresowaniami. Zakres obowiązku ich zaspokajania zależy od sił i możliwości zarobkowych oraz majątkowych, a sposób może polegać na osobistych staraniach lub na dostarczaniu środków materialnych.

W obowiązku alimentacyjnym nie mieszczą się potrzeby nie usprawiedliwione oraz związane z utworzeniem lub powiększeniem dorobku rodziny. Istotną zasadą omawianego obowiązku jest równa stopa życiowa członków rodziny.

Dla rozstrzygnięcia roszczenia o zasądzenie renty odszkodowawczej opartej na art. 446 § 2 zd. 1 k.c. należy przeto ustalić, w jakim zakresie środki dostarczane przez zmarłego lub jego osobiste starania wyrażone w pieniądzu przyczyniały się do tworzenia tej części dochodów grupy rodzinnej, która była zużywana na pokrycie usprawiedliwionych potrzeb członków w zakresie ich utrzymania i wychowania.

W wypadku śmierci jednego z małżonków, powodującej zmniejszenie się dochodu przeznaczonego na pokrycie potrzeb pozostałych członków rodziny, każdy z nich uzyskuje indywidualne roszczenie o zasądzenie renty, która zgodnie z jej kompensacyjnym charakterem przywróci naruszoną równowagę i wyrówna uszczerbek w możliwościach zaspokajania na równej stopie usprawiedliwionych potrzeb o charakterze alimentacyjnym.

Fundusz przeznaczony na utrzymanie rodziny tworzy się z różnych źródeł, np. z pracy zarobkowej, dochodu z gospodarstwa rolnego, dochodów z innego majątku. Zużywany jest częściowo wspólnie (wydatki niepodzielne), a częściowo indywidualnie. Dlatego o istnieniu obowiązku alimentacyjnego w rodzinie decyduje stosunek uzyskanych środków do ogólnych potrzeb z zakresu utrzymania i wychowania dzielonych między członków rodziny, w fazie konsumpcji, stosownie do ich potrzeb indywidualnych. Dopóki potrzeby te nie są w całości zaspokojone, każdy z małżonków powinien wypełniać ten obowiązek według swoich sił, możliwości zarobkowych i majątkowych.

O obowiązku alimentacyjnym między małżonkami pozostającymi we wspólnym pożyciu - jako przesłance renty odszkodowawczej - nie przesądza okoliczność, czy pozostały przy życiu małżonek pracuje zarobkowo. Ustawowy nakaz przyczyniania się według sił oznacza powinność wykorzystania wszystkich możliwości małżonków w celu uzyskania środków na utrzymanie rodziny, w tym również przez podejmowanie pracy zarobkowej. Ta forma uzyskiwania dochodów jest w praktyce najczęstsza. Niejednokrotnie wynagrodzenie za pracę małżonków jest zróżnicowane, a zarobki jednego z nich są tylko uzupełnieniem dochodów rodziny i nie pokrywają tej części, jaka w fazie konsumpcji przypada na tego małżonka. W takim wypadku śmierć współmałżonka zarabiającego więcej i ponoszącego główny ciężar zaspokajania materialnych potrzeb rodziny uniemożliwia pozostałym członkom, w tym również pracującemu zarobkowo małżonkowi, zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb w zakresie utrzymania. W takim wypadu brak usprawiedliwienia dla odmowy wyrównania szkody pozostałego przy życiu małżonka i przyznanie renty tylko pozostałym członkom rodziny.

Przenosząc te zasady na grunt rozpoznawanej sprawy, Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok nie narusza prawa materialnego - art. 446 § 2 zd. 1 k.c. Rodzina powodów składa się z trzech osób, w tym małoletniego syna. W chwili śmierci ojca i męża powodów miesięczny dochód na jedną osobę w rodzinie wynosił około 12.600 zł. Hipotetyczny dochód ustalony przez Sąd pierwszej instancji w sposób niekwestionowany i nie nasuwający zastrzeżeń na koncie 1989 r. wynosiłby około 320.000 zł na osobę. Nie można uznać, aby taki dochód przekraczał usprawiedliwione potrzeby rodziny i jej poszczególnych członków. Udział majątkowy powódki w powstawaniu funduszu przeznaczonego na utrzymanie rodziny wynosił około 1/4 części, a ciążył na niej i był spełniany również obowiązek współutrzymywania uczącego się syna. Dlatego prawidłowo Sąd Wojewódzki ustalił, że zarówno powódka, mimo pracy zarobkowej jak i powód korzystali ze środków dostarczanych przez zmarłego w wykonywaniu jego obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny i tym samym spełniają przesłanki do żądania renty odszkodowawczej.

Utracone przez obydwoje powodów środki dostarczane przez zmarłego Sąd Wojewódzki zindywidualizował, prawidłowo oceniając, że ze względu na wiek powoda jego potrzeby są zbliżone do potrzeb powódki, a z kolei te ostatnie nie są wygórowane, skoro bez renty do dyspozycji Bogumiły Ś. w końcu 1989 r. pozostawałaby kwota nie przekraczająca 200.000 złotych miesięcznie, wliczając wszystkie przychody uzyskiwane przez rodzinę.

Nietrafny jest zarzut pozwanego, że jednorazowe odszkodowanie przyznane na podstawie art. 446 § 3 k.c. powódce i renta dotyczą tych samych elementów szkody. Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu wskazał okoliczności składające się na znaczne pogorszenie sytuacji życiowej powodów, a wśród nich wymienił utratę spodziewanych w świetle okoliczności zarobków zmarłego w USA, utratę nie nadających się do wyliczenia dochodów z drobnych usług świadczonych przez niego innym osobom oraz wartość pracy osobistej zmarłego przy wykańczaniu domu. Pogorszenie sytuacji życiowej ma charakter majątkowy i nie było brane pod uwagę przy obliczaniu podstawy renty odszkodowawczej.

Renta nie została określona terminem końcowym. Jej charakter kompensacyjny oparty jest na istniejącym stanie faktycznym, w którym powodowie pozostają w gospodarczej wspólnocie rodzinnej, a na powódce ciąży obowiązek alimentacyjny wobec syna niezdolnego jeszcze do samodzielnego utrzymania się. W chwili wyrokowania niemożliwe było więc określenie terminu uzyskania przez Bogdana Ś. zdolności do samodzielnego utrzymania, a okoliczność ta będzie miała wpływ na uprawnienia obydwojga powodów do otrzymywania renty odszkodowawczej.

Z tych względów na podstawie art. 387 k.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu rozstrzygnięto na podstawie art. 100 k.p.c.