Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 55141

Postanowienie
Sądu Najwyższego
z dnia 7 lutego 2002 r.
I CKN 1028/99

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca).

Sędziowie SN: Gerard Bieniek, Antoni Górski.

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia 26 marca 1998 r. Sąd Wojewódzki wykreślił z ewidencji partii politycznych partię pod nazwą U.S.-N., ponieważ partia ta nie spełniła obowiązku wynikającego z art. 60 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (Dz. U nr 98, poz. 904 ze zm.). Stanowiło to postawę do wykreślenia partii z ewidencji partii politycznych (art. 60 ust. 3 ustawy z 1997 r.). W apelacji od tego postanowienia apelująca partia podnosiła m.in. to, że przepis art. 60 ust 3 ustawy z 1997 r. jest przepisem działającym wstecz, co wywołuje ten skutek, że sytuacja podmiotu, spełniającego warunki określone przepisem rangi ustawowej, ulega pogorszeniu. Tym samym partia skarżąca została pozbawiona praw uprzednio nabytych i potwierdzonych orzeczeniem sądu w postaci postanowienia o wpisie do ewidencji partii politycznych. W konsekwencji, apelująca partia domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację i przyjął, że zgodnie z przepisem art. 11 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych, U.S.-N. była zobowiązana przedstawić w zakreślonym przez ustawę terminie (do 31 grudnia 1997 r.) wskazane w tym przepisie dane, w tym własnoręczne podpisy popierających ją osób (co najmniej 1.000 obywateli polskich). Niedopełnienie tego obowiązku stanowiło wystarczającą podstawę wykreślenia wpisu tej partii z ewidencji stosownie do art. 60 ust. 1 ustawy z 1997 r. Sąd Apelacyjny podzielił pogląd apelującej, że przepis art. 60 ust. 3 ustawy z 1997 r. powoduje pogorszenie jej sytuacji, ponieważ wcześniejsze spełnienie warunków, pozwalających na wpis do ewidencji po dniu 31 grudnia 1997 r., staje się już niewystarczające. Rzeczą sądu jest jednak honorowanie istniejącego prawa,

W kasacji wniesionej przez partię-wnioskodawczynię zaskarżono postanowienie Sądu Apelacyjnego w całości. Skarżący domagał się jego zmiany i utrzymania w ewidencji partii U.S.-N. Zgłosił zarzuty naruszenia prawa materialnego w wyniku pominięcia przepisu art. 11 ust. 1 Konstytucji, naruszenie zasady lex retro non agit oraz zasady lex proscipit non rescipit (zasady nienaruszalności praw nabytych).

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu kasacji zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (...) Dz. U. Nr 58, poz. 554), na zasadach obowiązujących przed dniem 1 lipca 2000 r., zważył, co następuje:

Kasacja nie jest uzasadniona.

W systemie prawa polskiego należy dostrzec wyraźny rozwój regulacji prawnej dotyczącej partii politycznych. Przepis art. 11 ust. 1 Konstytucji z 1997 r. statuuje zasadę wolności w zakresie tworzenia i działania partii politycznych w Polsce. Wskazuje też ogólne cechy partii politycznych jako określonej struktury politycznej. Ta ogólna z natury rzeczy regulacja konstytucyjna znajduje swoje rozwinięcie w ustawodawstwie szczególnym, m.in. w przepisach ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (Dz. U. Nr 98, poz. 604 ze zm.). Ustawa ta zastąpiła poprzednio obowiązującą ustawę o dnia 28 lipca 1990 r. (Dz. U. Nr 54, poz. 312 ze zm.). Stały rozwój ustawodawstwa szczególnego dotyczącego partii politycznych związany jest z kształtowaniem się w Polsce systemu partyjnego i systemu parlamentarnego. W literaturze słusznie wskazuje się na zasadnicze tendencje i cel rozwoju wspomnianej regulacji. Na pewno zamiarem ustawodawcy jest umożliwienie pojawiania się w życiu politycznym silniejszych partii politycznych (w sensie poparcia społecznego) i ograniczanie roli partii małych i słabych, przy poszanowaniu konstytucyjnej zasady wolności w zakresie tworzenia i działania partii politycznych (art. 11 ust. 1 Konstytucji). Wspomniana tendencja legislacyjna ujawniła się m.in. w postanowieniach ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych. Świadczy o tym np. nowa, szersza regulacja prawna zagadnienia ewidencji partii politycznych (art. 11-22 ustawy).

W piśmiennictwie i orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego słusznie wskazywano na dwie zasadnicze płaszczyzny funkcjonowania partii politycznych (zob. zwłaszcza wyrok TK z dnia 24 kwietnia 1996 r., W 14/95, Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego za 1996 r., Warszawa 2000, s. 227 i n.). Chodzi mianowicie o działalność w sferze publicznoprawnej (partia jako twór polityczny) i o działalność w sferze cywilnoprawnej (partia polityczna jako osoba prawna i uczestnik obrotu cywilnoprawnego). Konstytucja z 1997 r. gwarantuje w przepisie art. 11 ust. 1 wolność tworzenia i działania struktur partyjnych. Ustawodawstwo pozakonstytucyjne nie mogłoby zatem ograniczać takiej wolności. Nie stanowią natomiast takiego ograniczenia przewidziane w ustawodawstwie szczególnym określone wymogi ustawowe ubiegania się przez istniejącą partię polityczną o uzyskania wpisu do ewidencji partii politycznych w celu uzyskania osobowości prawnej. Osobowość prawna stanowi bowiem kategorię cywilnoprawną i umożliwia partii, uzyskującej ten przymiot prawny, uczestniczenie w obrocie cywilnoprawnym jak każdej innej osobie prawnej. Należy podkreślić, że ustawa z 1997 r. nie przewiduje ustawowego obowiązku zgłaszania partii do ewidencji partii politycznych. Zgłoszenie takie jest zawsze wyrazem woli samej partii politycznej (art. 11 ust. 2 ustawy z 1997 r.). Obowiązku zgłoszenia do ewidencji nie przewidywano też w art. 4 ustawy z 28 lipca 1990 r. o partiach politycznych, obowiązującym w okresie działania wnoszącej kasację Unii Społeczno - Narodowej. W rezultacie w życiu politycznym mogłyby funkcjonować legalnie partie polityczne nie zarejestrowane (nie mające osobowości prawnej) i partie zarejestrowane (wyposażone w osobowość prawną w wyniku ukończenia odpowiedniego postępowania rejestrowego).

W tej sytuacji nie sposób zgodzić się ze sformułowanym w kasacji zarzutem, że rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego narusza art. 11 ust. 1 Konstytucji z 1997 r. oraz narusza zasadę honorowania praw wcześniej nabytych. Rozstrzygnięcie to bowiem zapadło przy uwzględnieniu art. 60 ust. 1 i 3 oraz art. 11 ust. 3 pkt 2 ustawy z 27 czerwca 1997 r. Wspomniane przepisy w żaden sposób nie ograniczają przecież wolności działalności wnoszącej kasację partii w płaszczyźnie publicznoprawnej. Przewidują natomiast wymóg spełnienia przez tę partię odpowiednich, dodatkowych wymogów pozwalających jej na kontynuację osobowości prawnej i tym samym - uczestniczenie w obrocie cywilnoprawnym. Partia polityczna nie wyposażona w osobowość prawną, spełniająca cechy partii politycznej w rozumieniu art. 11 ust. 1 Konstytucji, nie traci swojej tożsamości politycznej (bytu polityczno-prawnego) i nadal może pozostawać uczestnikiem życia politycznego w kraju.

Wspomniany wcześniej rozwój regulacji prawnej w odniesieniu do partii politycznych widoczny jest także w sferze systemu ewidencji tych partii. Poprzedni, liberalny system ewidencji (tzw. notyfikacyjny lub ewidencyjno-rejestrowy) został de lege lata zastąpiony systemem bardziej zrygoryzowanym prawnie, w którym jeszcze wyraźniej nasiliły się elementy kontroli przez sąd rejestrowy danych niezbędnych do ujawnienia partii w ewidencji partii politycznych (art. 11 ustawy z 1997 r.). Chodzi tu zatem o istotne, zasadnicze zmiany stanu prawnego. Co więcej, z woli ustawodawcy zmiany te dotyczą także już istniejących w chwili wejścia w życie ustawy z 1997 r. partii, które osobowość prawną uzyskały na podstawie przepisów ustawy z 1990 r. (w wyniku tzw. aktu zgłoszenia, a więc w sposób zliberalizowany). Zgodnie bowiem z art. 60 ust. 1 ustawy z 1997 r., partie polityczne zgłoszone lub wpisane w dniu wejścia w życie ustawy do ewidencji przedstawią sądowi dane wymagane przy zgłoszeniu do ewidencji, stosownie do wymogów określonych w ustawie. Niespełnienie przez partię polityczną wspomnianego obowiązku (obejmującego m.in. wykaz własnoręcznych podpisów popierających co najmniej 1.000 obywateli polskich, art. 11 ust. 3 pkt 2) stanowi podstawę wykreślenia wpisu partii politycznej i postawienia jej w stan likwidacji (art. 60 ust. 3 ustawy z 1997 r.). Nie sposób uznać zatem za zasadny zarzut kasacji, że naruszono tu zasadę niedziałania prawa wstecz, skoro sam ustawodawca - kierując się wspomnianymi wcześniej celami ustawodawczymi - dokonał istotnej zmiany poprzedniego stanu prawnego, obejmującego także sam system ewidencji istniejących już wcześniej partii politycznych i wyposażonych w osobowość prawną (art. 3 k.c.). Należy jednocześnie zwrócić uwagę na to, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego słusznie przyjęto, iż określony w art. 60 ust. 1 ustawy z 1997 r. termin ma charakter terminu prekluzyjnego (postanowienie z dnia 3 kwietnia 2000 r., I CKN 1447/98, OSNC 2000, z. 7-8, poz. 62). W omawianym przepisie stworzono zatem półroczny termin prekluzyjny (rozpoczynający swój bieg od chwili wejścia w życie ustawy) w celu definitywnego uregulowania statusu cywilnoprawnego wcześniej funkcjonujących już partii politycznych, z wykluczeniem możliwości przywracania tego terminu. Oznacza to wyraźny element determinacji ustawodawcy, aby nie tworzyć de lege lata dwóch istniejących obok siebie systemów ewidencji partii politycznych, tj. ewidencji na podstawie ustawy z 1990 r. i ustawy z 1997 r.

Z przestawionych względów Sąd Najwyższy, na podstawie przepisu art. 39312 k.p.c., orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów Sądu Najwyższego.