I C 2908/19 - Wyrok Sądu Rejonowego w Toruniu

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3101856

Wyrok Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 7 października 2020 r. I C 2908/19

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SR Marek Adamczyk.

Sentencja

Sąd Rejonowy w Toruniu I Wydział Cywilny po rozpoznaniu w dniu 7 października 2020 r. w Toruniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa (...) S.A. w B. przeciwko Z. D. o zapłatę

I. oddala powództwo;

II. oddala wniosek powódki o zasądzenie kosztów procesu.

Uzasadnienie faktyczne

(...) S.A. w B. wniosła o wydanie przeciwko Z. D. nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym na podstawie weksla własnego, wystawionego przez pozwaną.

Mając na uwadze wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 13 września 2018 r., sygn. akt C - 176/17, postanowieniem z 2 października 2019 r. sąd stwierdził brak podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, a przewodniczący wezwał powódkę do usunięcia braków pozwu w zakresie umożliwiającym ocenę czy umowa podstawowa, której wykonanie było zabezpieczone wekslem in blanco, nie zawierała klauzul abuzywnych (k. 15).

W piśmie przygotowawczym z 15 października 2019 r. (k. 19) powódka wyjaśniła, że weksel został jej wręczony dla zabezpieczenia spłaty pożyczki w kwocie 25000 zł, udzielonej pozwanej na podstawie umowy z 26 lutego 2019 r. Pozwana popadła w opóźnienie z zapłatą rat, wobec czego powódka wezwała ją do zapłaty, wyznaczając 7-mio dniowy termin, a następnie wypowiedziała umowę i wezwała do wykupu weksla.

Postanowieniem z 2 grudnia 2019 r. sąd stwierdził brak podstaw do wydania nakazu zapłaty (k. 45).

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, wskazując, iż umowę zawarła jako konsument, nie miała możliwości negocjowania jej postanowień, zaś koszty udzielenia pożyczki, wynoszące prawie 100% sumy pożyczki, okazały się "zabójcze". Oświadczyła, że nie sprzeciwia się uznaniu przez sąd, iż postanowienia umowy, dotyczące kosztów pożyczki, mają nieuczciwy charakter i są dla pozwanej niewiążące (k. 51).

Sąd ustalił, co następuje.

W dniu 26 lutego 2019 r. strony zawarły umowę, na podstawie której powódka udzieliła pozwanej pożyczki w kwocie 25000 zł, a pozwana zobowiązała się zwrócić tą kwotę w 36 miesięcznych ratach wraz z odsetkami, których wysokość wynosiła 9,92%, a ponadto zapłacić powódce opłatę przygotowawczą w kwocie 129 zł, prowizję w kwocie 22571 zł oraz wynagrodzenie za przyznanie (...) w kwocie 2300 zł (przy czym wszystkie wymienione koszty zostały skredytowane).

(dowód: odpis umowy k. 23-28)

Dla zabezpieczenia spłaty pożyczki pozwana wręczyła powódce weksel in blanco i upoważniła do jego uzupełnienia poprzez wpisanie sumy odpowiadającej aktualnemu zadłużeniu m.in. w przypadku gdy opóźnienie w płatności kwoty równej jednej racie przekroczy 30 dni, po uprzednim wezwaniu do zapłaty zaległości w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania.

(dowód: deklaracja wekslowa k. 7)

W dniu 8 sierpnia 2019 r. powódka uzupełniła weksel na sumę 54901,82 zł z terminem płatności 7 września 2019 r. i wezwała pozwaną do jego wykupienia.

(dowód: odpis weksla k. 5, oryginał w kasetce, okoliczność bezsporna)

Sąd zważył, co następuje.

Powódka jest posiadaczem weksla własnego, wystawionego przez pozwaną. Weksel był niezupełny w chwili wystawienia, wobec czego dłużniczka mogła bronić się zarzutem, iż został uzupełniony niezgodnie z porozumieniem (art. 10 Pr. wekslowego). Podniesienie takiego zarzutu nie było zresztą konieczne ponieważ zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej Trybunał lub (...)) sąd krajowy jest zobowiązany podjąć z urzędu czynności dochodzeniowe w celu ustalenia, czy postanowienie umowne zamieszczone w umowie, która jest przedmiotem toczącego się przed nim sporu i która została zawarta między przedsiębiorcą a konsumentem, jest objęte zakresem stosowania dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, a jeżeli tak - zobowiązany jest z urzędu zbadać, czy postanowienie to ewentualnie ma nieuczciwy charakter (vide: punkt 66 wyroku Trybunału z 7 listopada 2019 r. w sprawach połączonych C - 419/18 i C - 483/18 i powołane tam wcześniejsze orzecznictwo). Obowiązek ten jest aktualny również w przypadku dochodzenia roszczenia opartego na wekslu własnym in blanco, który służył zabezpieczeniu wierzytelności wynikającej z umowy kredytu konsumenckiego i został uzupełniony przez remitenta, przy czym w takim przypadku sąd może zażądać od przedsiębiorcy przedstawienia pisemnego zapisu tych postanowień, tak aby móc zapewnić poszanowanie praw konsumentów wynikających z dyrektyw (wyrok Trybunału z 7 listopada 2019 r. w sprawach połączonych C - 419/18 i C - 483/18). W przypadku gdy sąd krajowy uzna dany warunek umowny za nieuczciwy - nie stosuje go, chyba że sprzeciwi się temu konsument (wyrok z Trybunału z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08). W odpowiedzi na pozew pozwana zarzuciła, że koszty pożyczki były wygórowane i oświadczyła, że nie sprzeciwia się uznaniu przez sąd, iż dotyczące ich postanowienia umowy mają nieuczciwy charakter.

Zgodnie z art. 3851 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne), co nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (§ 2). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (§ 4).

W okolicznościach sprawy pozwanej bezspornie przysługuje status konsumenta, a umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca.

W literaturze słusznie wskazuje się, że istotą dobrego obyczaju jest szeroko rozumiany szacunek dla drugiego człowieka (por. W. Popiołek (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. K. Pietrzykowskiego, SIP Legalis 2020, komentarz do art. 385 1, Nb 9). Z dobrymi obyczajami kłóci się takie postępowanie, którego celem jest uzyskanie nieuzasadnionych korzyści poprzez wprowadzenie w błąd, wykorzystanie niewiedzy, naiwności, przymusowego położenia, innej szczególnej cechy kontrahenta lub sytuacji, w której się znalazł. Ukształtowanie praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oznacza zatem nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków stron, wynikających z umowy, na jego niekorzyść. Taka dysproporcja zawsze narusza interes konsumenta, jednak dla stwierdzenia, że określone postanowienia umowy nie wiążą konsumenta, niezbędne jest jeszcze ustalenie, że naruszenie to jest rażące, czyli oczywiste, wyraźne, rzucające się w oczy. Innymi słowy, chodzi o przypadek znacznego odchylenia przyjętego uregulowania od zasad uczciwego wyważania praw i obowiązków stron (W. Popiołek: op. cit., Nb 11). Zwykle będzie się ono wyrażać istotną różnicą wartości wzajemnych świadczeń. Rażące naruszenie praw konsumenta może jednak wynikać z samego faktu wystarczająco poważnego naruszenia jego sytuacji prawnej - ograniczenia treści praw, które przysługują mu na podstawie tej umowy i stosownie do przepisów prawa, utrudnienia w korzystaniu z tych praw bądź nałożenia na konsumenta dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują przepisy prawa (wyrok (...) z 16 stycznia 2014 r., C-226/12). W polskiej judykaturze przyjęto, że ocena rzetelności określonego postanowienia umownego może być dokonana za pomocą tzw. testu przyzwoitości, polegającego na zbadaniu, czy postanowienie to jest sprzeczne z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec konsumentów oraz jak wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta w sytuacji, w której nie zostałoby ono zastrzeżone; jeżeli bez tego postanowienia konsument znalazłby się - na podstawie ogólnych przepisów - w lepszej sytuacji, należy uznać je za nieuczciwe (por. wyrok SN z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14 i powołane tam orzecznictwo). Z kolei Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazał, iż dla oceny, czy zachodzi sprzeczność z dobrymi obyczajami (stosownie do dyrektywy 93/13/EWG) istotne jest czy przedsiębiorca, traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny, mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument zgodziłby się na sporne postanowienie wzorca w drodze negocjacji indywidualnych (wyrok z 14 marca 2013 r., C-415/11).

Ocena umowy, pod kątem zgodności z dobrymi obyczajami, jest wyłączona jedynie w odniesieniu do jednoznacznie sformułowanych postanowień określających główne świadczenia stron. Wdrażając do polskiego porządku prawnego dyrektywę 93/13 ustawodawca nie przyjął generalnego wyłączenia oceny postanowień określających relację ceny lub wynagrodzenia do dostarczonych towarów lub usług (art. 6 ust. 2 dyrektywy), co skutkuje wyższym poziomem ochrony konsumenta i pozostaje w zgodzie z art. 8 dyrektywy (por. pkt 81-84 wyroku (...) z 3 września 2020 r., C-84/19). Według dominującego stanowiska przez główne świadczenia stron należy rozumieć postanowienia o charakterze konstytutywnym dla danego typu czynności prawnych, w przypadku umów nazwanych dotyczące essentialium negotii umowy (por. M. Bednarek: komentarz do art. 3851 k.c., Nb 364, opracowanie redakcyjne na podstawie: System prawa prywatnego. Tom 5. Prawo zobowiązań - część ogólna, pod red. E. Łętowskiej, wyd. 2, 2003, SIP Legalis). Postanowieniami określającymi główne świadczenia stron umowy pożyczki są wyłącznie te, które dotyczą przedmiotu pożyczki i warunków jej zwrotu (por. pkt 68 wyroku (...) z 3 września 2020 r., C-84/19). Postanowienia dotyczące prowizji lub opłat za dodatkowe usługi podlegają ocenie pod kątem abuzywności i to niezależnie od tego czy mieszczą się w limicie określonym w art. 36a ustawy z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim. P. koszt kredytu może prowadzić do znaczącej nierównowagi w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 (co odpowiada rażącemu naruszeniu interesów konsumenta, o którym mowa w art. 3851 § 1 k.c.) w szczególności wówczas gdy świadczone w zamian usługi nie wchodziły racjonalnie w zakres świadczeń wykonanych w ramach zawarcia lub zarzadzania umową o kredyt lub gdy kwoty obciążające konsumenta są oczywiście nieproporcjonalne do kwoty pożyczki (por. pkt 61-63 i 95 wyroku (...) z 3 września 2020 r., C-84/19).

Zawarta przez strony umowa przewidywała, że poza odsetkami i opłatą przygotowawczą w kwocie 129 zł (które to postanowienia nie budzą zastrzeżeń) pozwana zapłaci powódce 22571 zł tytułem prowizji oraz 2300 zł tytułem wynagrodzenia za przyznanie pakietu dodatkowych uprawnień, obejmującego:

- możliwość bezpłatnego odroczenia terminów płatności maksymalnie dwóch kolejnych rat albo obniżenia wysokości czterech kolejnych rat,

- skrócenie maksymalnego terminu wypłaty pożyczki (z 14 do 10 dni),

- SMS-owe powiadomienia o wypłacie pożyczki i zbliżających się terminach płatności rat (usługa (...)).

Łączna suma dodatkowych kosztów to 24871 zł, co stanowi 99,48% kapitału pożyczki. Ani postanowienia dotyczące prowizji, ani też postanowienia dotyczące usługi (...) nie określają głównych świadczeń stron.

Wynagrodzeniem za korzystanie z kapitału są odsetki. Ustawodawca ograniczył ich dopuszczalną wysokość w celu ochrony słabszych uczestników rynku (art. 359 § 2 1 k.c.). Ustalanie dodatkowych opłat, jako czystego wynagrodzenia pożyczkodawcy, prowadzi do obejścia powołanego przepisu. Stąd zarówno prowizja, jak też inne opłaty obciążające pożyczkobiorcę powinny znajdować odzwierciedlenie w rzeczywiście ponoszonych przez pożyczkodawcę kosztach, związanych z zawarciem konkretnej umowy lub stanowić ekwiwalent dodatkowych świadczeń pożyczkodawcy. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na pożyczkodawcy. W przypadku, gdy ekwiwalentność prowizji lub innych opłat nie zostanie wykazana, uznać należy, że postanowienia jej dotyczące kształtują obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami (tak Sąd Okręgowy w Toruniu w wyrokach z 20 lutego 2019 r., sygn. akt VIII Ca 107/19 i z 20 marca 2019 r., sygn. akt VIII Ca 72/19).

Powódka nie wykazała ekwiwalentności świadczenia z tytułu prowizji. W pismach przygotowawczych z 15 października 2020 r. (k. 20v) i 27 stycznia 2020 r. (k. 61) wprost wskazywała, że stanowi ona dodatkowe wynagrodzenie za udzielenie pożyczki. Ogólnikowe powołanie się na "ryzyko i koszty związane z udzieleniem pożyczki" (k. 62v), nie może być uznane za wystarczające uzasadnienie ustalenia prowizji na poziomie 90% kapitału pożyczki. W ocenie sądu, takie postanowienie umowne kształtuje prawa i obowiązki pozwanej w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jej interes.

Jeżeli chodzi o wynagrodzenie za usługę (...), powódka nie wykazała aby sama możliwość skorzystania przez biorącego pożyczkę z możliwości odroczenia terminów płatności rat lub ich obniżenia, powodowała po jej stronie jakiekolwiek koszty. Dodatkowa opłata (w postaci odsetek lub ustalona kwotowo) mogłaby więc być uzasadniona jedynie w razie skorzystania z tej możliwości. Koszt wysłania sms-a jest w dzisiejszych realiach symboliczny. Podobnie należy ocenić koszt, który mogłaby ewentualnie ponieść powódka na skutek skrócenia maksymalnego terminu wypłaty pożyczki z 14 do 10 dni. W konsekwencji, koszty usługi (...) pozostają w rażącej dysproporcji do ustalonego w umowie wynagrodzenia.

Przedstawione argumenty uzasadniają wniosek, iż postanowienia dotyczące ustalenia prowizji i wynagrodzenia za Twój Pakiet stanowią niedozwolone klauzule umowne, nie wiążące pozwanego konsumenta., przy zachowaniu pozostałych warunków umowy (w tym postanowienia o spłacie pożyczki w 36 równych ratach), skutkuje obniżeniem podlegającego spłacie kapitału (o kwotę 24871 zł), a w konsekwencji obniżeniem sumy należnych odsetek (z 8068 zł do 4054,98 zł) i finalnie - wysokości miesięcznych rat (do kwoty 810,67 zł). W rezultacie, na dzień wypełnienia weksla (8 sierpnia 2019 r.) suma wymagalnych rat wynosiła 4053,35 zł (5 x 810,67 zł), przy czym w odniesieniu do kwoty 810,67 zł, stanowiącej piątą ratę pożyczki, pozwana nie pozostawała jeszcze w opóźnieniu (termin płatności tej raty przypadał 8 sierpnia 2019 r., co oznacza, że była ona już wymagalna ale jeszcze nie spóźniona). Tymczasem pozwana - wedle twierdzeń powódki - zapłaciła łącznie do dnia wypełnienia weksla 3228 zł (k. 28). Oznacza to, że pozostawała w opóźnieniu jedynie co do kwoty 14,68 zł. Nie było więc podstaw do wypowiedzenia umowy i uzupełnienia weksla. Wypełnienie weksla in blanco niezgodnie z zawartym porozumieniem, zasadniczo nie powoduje jego zupełnej nieważności, natomiast wystawca jest zobowiązany wyłącznie w granicach porozumienia. W okolicznościach sprawy brak było jednak w ogóle podstaw do uzupełnienia weksla, wobec czego jego wypełnienie nie doprowadziło do powstania, po stronie pozwanej, zobowiązania do zapłaty jakiejkolwiek części sumy wekslowej.

Mając powyższe na uwadze i na podstawie powołanych przepisów prawa, sąd oddalił powództwo jako bezzasadne.

Powyższe rozstrzygnięcie nie oznacza, że pozwana nie jest zobowiązana do zwrotu pozostałej części pożyczki (z pominięciem sum, ustalonych na podstawie postanowień umownych, uznanych za niedozwolone). Powódka dochodziła roszczenia wekslowego i w toku procesu nie zmieniła powództwa, wobec czego sąd mógł orzec wyłącznie o zasadności tego roszczenia (art. 321 § 1 k.p.c.). Roszczenie o zwrot pożyczki nie było przedmiotem procesu, więc nie ma przeszkód aby było dochodzone w odrębnym postępowaniu. Uprawomocnienie się wyroku ostatecznie przesądzi jednak o tym, iż umowa pożyczki nie została skutecznie wypowiedziana pismem z 8 sierpnia 2019 r., a pozwanej nie wiążą postanowienia umowne dotyczące prowizji i opłaty za Twój Pakiet (art. 365 § 1 k.p.c.).

O kosztach postanowiono po myśli art. 98 § 1 k.p.c. a contrario.

Na podstawie art. 15zzs 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...) 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374, z późn. zm.) sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów powszechnych.