Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNP 2015/3/36

Wyrok
Sądu Najwyższego
z dnia 9 stycznia 2014 r.
I BP 5/13
Warunki skuteczności skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Zbigniew Hajn (sprawozdawca).

Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Romualda Spyt.

Sentencja

Sąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Barbary K. przeciwko Przedsiębiorstwu Komunikacji Samochodowej SA w O. o nagrodę jubileuszową, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 stycznia 2014 r., skargi strony pozwanej o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 18 grudnia 2012 r. [...]

oddalił skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Powódka Barbara K. pozwem skierowanym przeciwko Przedsiębiorstwu Komunikacji Samochodowej SA z siedzibą w O. wniosła o zasądzenie na jej rzecz 3.212,19 zł tytułem niewypłaconej w części nagrody jubileuszowej.

Rozpoznający sprawę Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie ustalił, że 1 października 2010 r. wszedł w życie nowy Zakładowy Układ Zbiorowy Pracy Pracowników Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej SA w O. Pismem z 1 października 2010 r., pokwitowanym przez powódkę pracodawca powiadomił ją, że w związku z wejściem w życie nowego układu przyznano jej wynagrodzenie zasadnicze i dodatek funkcyjny w nowej wysokości. Powódka 21 listopada 2010 r. nabyła prawo do nagrody jubileuszowej za przepracowanie 30 lat. Różnica w wysokości spornego świadczenia wyliczonego w oparciu o poprzedni układ z 4 września 1996 r. (obowiązujący do 1 października 2010 r.) oraz nowy układ obowiązujący od 1 października 2010 r. wynosi 3.215,19 zł. W dniu 30 września 2011 r. strony zawarły porozumienie, zgodnie z którym "potwierdzają, że warunki pracy i płacy pracownika, od dnia wejścia w życiu w dniu 1 października 2010 r. zakładowego układu zbiorowego pracy z dnia 30.06.2010 r, zostały zastąpione warunkami stanowiącymi zapisy wskazanego układu (...)".

W ocenie Sądu pierwszej instancji nie sposób traktować jako porozumienia zmieniającego warunki wypłaty spornego świadczenia pisma pozwanej z 1 października 2010 r., skierowanego przez pracodawcę do powódki. Z jego treści wynika jedynie, że w związku z wejściem w życie nowego ZUZP przyznano powódce w nowej wysokości wynagrodzenie zasadnicze i dodatek funkcyjny. W konsekwencji w dniu wymagalności spornego świadczenia, tj. 21 listopada 2010 r. (w tym dniu powódka przepracowała okres 30 lat uprawniający do wypłaty spornego świadczenia), winno zostać ono wypłacone w oparciu o regulacje poprzednio obowiązującego ZUZP z 1 czerwca 1996 r. Także pisma z 30 września 2011 r. o treści: "strony potwierdzają, że warunki pracy i płacy pracownika, od dnia wejścia w życiu w dniu 1 października 2010 r. zakładowego układu zbiorowego pracy z dnia 30.06.2010 r. zostały zastąpione warunkami stanowiącymi zapisy wskazanego układu (...)" nie można kwalifikować jako porozumienia stron zmieniającego warunki pracy wynikające z poprzednio obowiązującego układu. Porozumienie to, tak samo jak wypowiedzenie zmieniające z art. 42 k.p., winno zawierać informację, które warunki pracy i płacy uległy zmianie i w jakim zakresie. Gdyby nawet potraktować wskazane pismo jako porozumienie zmieniające warunki pracy na niekorzyść pracownika w zakresie warunków wypłaty nagrody jubileuszowej, to czynność ta jest de facto częściowym zrzeczeniem się prawa do nagrody jubileuszowej. Świadczenie w postaci nagrody jubileuszowej podlega ochronie z art. 84 k.p., a zatem objęte jest bezwzględnym zakazem zrzeczenia się, zaś czynność prawna dokonana wbrew dyspozycji tego przepisu jest nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. W konsekwencji wspomniane porozumienie, na które powołuje się strona pozwana, nie może wywołać skutku w postaci częściowego zrzeczenia się roszczenia w zakresie nagrody jubileuszowej. Ponadto obowiązki nałożone na pracodawcę w art. 241 § 2 k.p. oraz art. 24113 § 2 k.p. rozciągają się na wszystkich zatrudnionych u niego pracowników bez względu na przynależność związkową i miejsce zajmowane w jej hierarchii, a zatem niezasadne jest powoływanie się na art. 8 k.p. jedynie ze względu na to, że powódka brała udział ze strony związkowej w negocjowaniu i podpisaniu nowego układu.

Apelacja od tego wyroku, wywiedziona przez stronę pozwaną, została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego, zaskarżonym rozpoznawaną skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Sąd uznał, że okoliczność, iż powódka negocjowała ze strony związkowej zmiany w układzie zbiorowym pracy nie upoważniało pracodawcy do przyjęcia, że jako pracownik, przy braku wypowiedzenia zmieniającego, wyraziła zgodę na pogorszenie swojej sytuacji prawnej. Ponadto gdyby pozwana dokonała wypowiedzenia zmieniającego - trwającego w wypadku powódki trzy miesiące - jak nakazuje art. 241 § 2 k.p., to powódka i tak uzyskałaby prawo do nagrody na poprzednich zasadach. W tych okolicznościach założenie pozwanego, zawarte w apelacji, że powódka już w trakcie zmiany układu zgodziła się na gorsze warunki pracy i płacy, obciążone jest nadmiernym woluntaryzmem. Nie może zatem stanowić podstawy do zmiany wyroku. Sąd Okręgowy przyjął, że także zarzut naruszenia przepisu art. 8 k.p. jest bezprzedmiotowy. Rolą zasad współżycia społecznego nie jest modyfikowanie reguł kontradyktoryjnego procesu. Skoro na pozwanej spoczywał ciężar dowodowy w wykazaniu, że strony za porozumieniem zmieniły warunki płacowe do 21 listopada 2011 r., to zrozumiałe jest, że niesprostanie temu obowiązkowi, nie może być usprawiedliwione zasadami słuszności.

Skargę o stwierdzenie niezgodności powyższego wyroku z prawem wywiódł pełnomocnik pozwanej, zaskarżając go w całości i wnosząc o stwierdzenie jego niezgodności z prawem. Jako podstawę skargi strona skarżąca wskazała naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 24113 § 2 k.p., przez jego błędną wykładnię i art. 11 k.p. na skutek jego niezastosowania. Pełnomocnik skarżącej podniósł, że dokonując oceny stanu faktycznego sprawy Sądy obu instancji pominęły art. 11 k.p., z którego wynika, że pracodawca i pracownik, z uwzględnieniem prawem przewidzianych ograniczeń, mogą w sposób dowolny kształtować i zmieniać łączący je stosunek pracy. W ocenie pozwanej, 30 września 2011 r. pomiędzy stronami doszło do porozumienia stron - wyraźnego oświadczenia woli powódki, że od 1 października 2010 r. obowiązują ją warunki pracy i płacy wynikające z Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy z 30 czerwca 2010 r. Bezpodstawne jest stanowisko Sądu pierwszej i drugiej instancji, że pracodawca nawet przy zmianie stosunku pracy na zasadzie porozumienia stron winien przedstawić powódce, które warunki płacy uległy zmianie. Powódka jako przewodnicząca jednego ze związków zawodowych działających w przedsiębiorstwie uczestniczyła w pracach nad Zakładowym Układem Zbiorowym Pracy z 30 czerwca 2010 r. oraz go podpisała. Miała zatem pełną świadomość, co do zakresu wprowadzanych zmian, w tym tych dotyczących zasad naliczania i wypłaty nagrody jubileuszowej. Zdaniem skarżącej nie można również przychylić się do stanowiska, że powódka składając podpis pod porozumieniem z 30 września 2011 r. nie dała wyraźnego wyrazu swojej woli, że przyjęła nowe warunki pracy i płacy. W ocenie pozwanej powódka w sposób niebudzący wątpliwości dała wyraźny wyraz swojej woli, a przyjęcie, że do skutecznego porozumienia stron w zakresie zmiany warunków pracy i płacy może dojść jedynie, gdy porozumienie spełnia warunki przewidziane przez art. 42 k.p. pozostaje w ewidentnej sprzeczności z istotą porozumienia stron.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest nieuzasadniona. Zgodnie z ukształtowanym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia może być skuteczna tylko wtedy, gdy wskazane w niej naruszenie prawa ma charakter kwalifikowany i elementarny. W szczególności, w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2008 r., I CNP 116/07 (LEX nr 484707) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że orzeczenie niezgodne z prawem - w rozumieniu art. 4241 k.p.c. w związku z art. 4171 § 2 k.c. - to orzeczenie, które jest sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami i z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej. Uzasadnienie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku musi więc uwzględniać, że podstawą stwierdzenia tej niezgodności przez Sąd Najwyższy jest kwalifikowane i elementarne naruszenie prawa, co stawia przed pełnomocnikiem skarżącego zadanie uzasadnienia takiego charakteru tych naruszeń. Rozpatrywana skarga nie spełnia tego wymagania. Co więcej, zaskarżone orzeczenie nie tylko nie narusza powołanych w podstawie skargi art. 11 i art. 24113 § 2 k.p. w sposób elementarny, lecz w ogóle nie pozostaje w sprzeczności z tymi przepisami.

Przepis art. 11 k.p. stanowi, że "nawiązanie stosunku pracy oraz ustalenie warunków pracy i płacy, bez względu na podstawę prawną tego stosunku, wymaga zgodnego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika". Z kolei, według art. 24113 § 1 k.p., "postanowienia układu mniej korzystne dla pracowników wprowadza się w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warunków umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy. Przy wypowiedzeniu dotychczasowych warunków umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy nie mają zastosowania przepisy ograniczające dopuszczalność wypowiadania warunków takiej umowy lub aktu".

Artykuł 11 k.p. ustanawia zasadę wolności nawiązania stosunku pracy przez pracodawcę i pracownika. Wynika z niego swoboda podejmowania pracy przez pracownika oraz swoboda pracodawcy nawiązywania stosunków pracy z wybranymi osobami. Wolność ta jest gwarantowana przez uzależnienie samego nawiązania stosunku pracy i ustalenia jego warunków od zgody każdej ze stron (zob. G. Goździewicz [w:] Kodeks pracy. Komentarz, red. L. Florek, Warszawa 2011, s. 76-80; Z. Góral, O kodeksowym katalogu zasad indywidualnego prawa pracy, Warszawa 2011, s. 111-122). Z rozważanego przepisu nie wynika natomiast, że - jak twierdzi strona skarżąca - pracodawca i pracownik, z uwzględnieniem prawem przewidzianych ograniczeń mogą w sposób dowolny kształtować i zmieniać łączący je stosunek pracy. Prawo do swobodnego kształtowania i zmieniania treści stosunku pracy wynika z zasady swobody umów, ustanowionej w art. 3531 k.c. w związku z art. 300 k.p., którego naruszenia w skardze nie zarzucono.

Bezpodstawny jest także zarzut naruszenia art. 24113 § 2 k.p. Literalne odczytanie tego przepisu wskazuje, że postanowienia układu mniej korzystne dla pracowników mogą być wprowadzone wyłącznie w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warunków umowy o pracę. Dopuszczalna byłaby więc wykładnia tego przepisu, zgodnie z którą nie pozwala on na wprowadzenie nowych warunków mniej korzystnych dla pracowników w drodze porozumienia stron. Można bowiem twierdzić, że ratio legis tego przepisu obejmuje zachowanie dotychczasowych warunków pracy i płacy przez okres wypowiedzenia. Nawet więc gdyby Sąd przyjął w niniejszej sprawie, że pozwana mogła wprowadzić postanowienia układu mniej korzystne dla pracownika tylko w drodze wypowiedzenia, czego nie uczyniła, to takiej wykładni art. 24113 § 2 k.p. nie można by uznać za niezgodną z prawem w rozumieniu art. 4241 k.p.c. w związku z art. 4171 § 2 k.c. Sąd Okręgowy przyjął jednak, akceptując w tym względzie stanowisko Sądu pierwszej instancji, że przedmiotowa zmiana warunków pracy i płacy może nastąpić w drodze porozumienia zmieniającego. Również przyjęcie takiej wykładni nie daje jednak podstaw do uznania, że zaskarżony wyrok narusza art. 24113 § 2 k.p. Należy bowiem wziąć pod uwagę, że rozważana zmiana warunków, bez względu na to, czy zostaje wprowadzona w drodze wypowiedzenia, czy porozumienia, może wywierać wpływ na treść stosunku pracy tylko na przyszłość od daty, w której wypowiedzenie lub porozumienie zmieniające uzyskało skuteczność. Tymczasem porozumienie zmieniające, na które powołuje się strona pozwana, zostało zawarte 30 września 2011 r., a powódka nabyła prawo do nagrody jubileuszowej na warunkach określonych w poprzednim układzie 21 listopada 2010 r. Porozumienie z 30 września 2011 r., mogło więc zmienić jej warunki pracy lub płacy jedynie na przyszłość, nie mogło natomiast pozbawić ją świadczenia już nabytego.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 42411 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji.