Orzeczenia sądów
Opublikowano: ZOTSiS 2015/7/I-508

Postanowienie
Trybunału Sprawiedliwości
z dnia 16 lipca 2015 r.
C-539/14

UZASADNIENIE

Streszczenie

ECLI:EU:C:2015:508

Streszczenie postanowienia

1. Pytania prejudycjalne - Pytania identyczne z już rozstrzygniętymi przez orzecznictwo - Stosowanie art. 99 regulaminu postępowania

(art. 267 TFUE; regulamin postępowania przed Trybunałem, art. 99)

2. Ochrona konsumentów - Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich - Dyrektywa 93/13 - Spoczywający na sądzie krajowym obowiązek zbadania z urzędu warunków w umowie przedstawionej mu do oceny - Zakres

(dyrektywa Rady 93/13, art. 7 ust. 1)

3. Ochrona konsumentów - Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich - Dyrektywa 93/13 - Postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką - Brak możliwości dla sądu krajowego dokonania, z urzędu lub na wniosek konsumenta, oceny qnieuczciwego charakteru warunku zawartego w umowie pożyczki lub do przyjęcia w tym względzie środków tymczasowych - Niedopuszczalność - Niezgodność z zasadą skuteczności

(dyrektywa Rady 93/13, art. 7 ust. 1)

4. Prawo Unii Europejskiej - Bezpośrednia skuteczność - Krajowe przepisy proceduralne - Przesłanki stosowania - Poszanowanie zasad równoważności i skuteczności

(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47; dyrektywa Rady nr 93/13)

5. Ochrona konsumentów - Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich - Dyrektywa 93/13 - Postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką - Przysługujące konsumentowi prawo wniesienia odwołania od orzeczenia oddalającego sprzeciw wobec egzekucji jedynie w wypadku nieuwzględnienia przez sąd pierwszej instancji podstawy sprzeciwu opartej na nieuczciwym charakterze warunku umownego stanowiącego podstawę tytułu egzekucyjnego - Dopuszczalność - Przysługujące przedsiębiorcy prawo wniesienia odwołania od każdego orzeczenia kończącego postępowanie, niezależnie od podstawy sprzeciwu - Brak wpływu

(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 7, 47; dyrektywa Rady 93/13, art. 7 ust. 1)

1. Zobacz tekst orzeczenia.

(por. pkt 21, 22)

2. Zobacz tekst orzeczenia.

(por. pkt 26-28)

3. Zobacz tekst orzeczenia.

(por. pkt 29, 30)

4. Zobacz tekst orzeczenia.

(por. pkt 33-36)

5. Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z art. 7 i 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w taki sposób, że nie jest z nim sprzeczny krajowy przepis, na mocy którego konsument jako dłużnik hipoteczny, przeciwko któremu wszczęto postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, może wnieść odwołanie od orzeczenia oddalającego sprzeciw wobec egzekucji jedynie wówczas, gdy sąd pierwszej instancji nie uwzględnił podstawy sprzeciwu opartej na nieuczciwym charakterze warunku umownego stanowiącego podstawę tytułu egzekucyjnego, nawet jeśli przedsiębiorca może wnieść odwołanie od każdego orzeczenia kończącego postępowanie, niezależnie od podstawy sprzeciwu, na której orzeczenie takie się opiera.

W pierwszym rzędzie bowiem krajowy porządek proceduralny w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką jako całość, po pierwsze, nie naraża już konsumenta na ryzyko ostatecznej i nieodwracalnej utraty jego mieszkania w wyniku przymusowej sprzedaży, jeszcze zanim sąd mógł ocenić nieuczciwy charakter warunku umownego, na podstawie którego przedsiębiorca wniósł o wszczęcie postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką. Po drugie, ów porządek proceduralny skutecznie wzmacnia w tym względzie kontrolę sądową, przewidując, że sąd rozpatrujący odwołanie może sprawdzić w ramach dwuinstancyjności postępowania sądowego prawidłowość oceny takiego warunku dokonanej przez sąd pierwszej instancji rozpoznający wniosek o wszczęcie egzekucji.

W drugim rzędzie, podobnie, w odniesieniu do poszanowania zasady równości stron wobec stosowania nieuczciwych warunków objętych zakresem dyrektywy 93/13 w ramach krajowego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, wskutek zmiany owego przepisu, wspomniany krajowy porządek proceduralny rzeczywiście daje konsumentowi rozsądną możliwość podjęcia działań prawnych opartych na wynikających z tej dyrektywy uprawnieniach w warunkach niestawiających już go w wyraźnie mniej korzystnej sytuacji w stosunku do przedsiębiorcy jako wierzyciela żądającego wszczęcia egzekucji.

(por. pkt 47, 48, 50; sentencja)

Wstęp

W sprawie C-539/14

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Audiencia Provincial de Castellón (Hiszpania) postanowieniem z dnia 21 listopada 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 27 listopada 2014 r., w postępowaniu:

Juan Carlos Sánchez Morcillo,

María del Carmen Abril García

przeciwko

Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA,

TRYBUNAŁ (pierwsza izba),

w składzie: A. Tizzano (sprawozdawca), prezes izby, S. Rodin, A. Borg Barthet, E. Levits i F. Biltgen, sędziowie,

rzecznik generalny: N. Wahl,

sekretarz: A. Calot Escobar,

podjąwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy w drodze postanowienia z uzasadnieniem zgodnie z art. 99 regulaminu postępowania przed Trybunałem,

wydaje następujące

Uzasadnienie

Postanowienie

1

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 7 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95, s. 29) w związku z art. 47, art. 34 ust. 3 i art. 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej 'kartą').

2

Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy J.C. Sánchezem Morcillem i M. Abril Garcíą a Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (zwanym dalej 'Banco Bilbao') w przedmiocie sprzeciwu wobec egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką ustanowioną na ich mieszkaniu.

Ramy prawne

Prawo Unii

3

Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy 93/13 brzmi następująco:

'Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem [pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem].'

4

Artykuł 3 tej dyrektywy stanowi:

'1. Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane [uznaje się] za nieuczciwe, jeśli stoją[c] w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

2. Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej.

[...]

3. Załącznik zawiera przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków, które mogą być uznane za nieuczciwe.'

5

Zgodnie z art. 7 ust. 1 wspomnianej dyrektywy:

'Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów [będących przedsiębiorcami] państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami [przez przedsiębiorców z konsumentami].'

Prawo hiszpańskie

6

W następstwie wyroku Aziz (C-415/11, EU:C:2013:164) Ley de enjuiciamiento civil (kodeks postępowania cywilnego) z dnia 7 stycznia 2000 r. (BOE nr 7 z dnia 8 stycznia 2000 r., s. 575, zwany dalej 'LEC') został zmieniony rozdziałem III Ley 1/2013 de medidas para reforzar la protección a los deudores hipotecarios, reestructuración de deuda y alquiler social (ustawy 1/2013 o środkach służących wzmocnieniu ochrony dłużników hipotecznych, restrukturyzacji długu i najmie socjalnym) z dnia 14 maja 2013 r. (BOE nr 116 z dnia 15 maja 2013 r., s. 36373).

7

Trzeci przepis końcowy decreto-ley 11/2014 de medidas urgentes en materia concursal (dekretu z mocą ustawy 11/2014 w sprawie pilnych środków w zakresie upadłości) z dnia 5 września 2014 r. (BOE nr 217 z dnia 6 września 2014 r., s. 69767) zmienił następnie LEC (zwanym dalej 'zmienionym LEC') w celu 'dostosowania go do wydanego ostatnio przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyroku z dnia 17 lipca 2014 r.'.

8

Artykuł 695 zmienionego LEC dotyczący postępowania w przedmiocie sprzeciwu wobec egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką ma następujące brzmienie:

'1. W postępowaniach, o których mowa w niniejszym rozdziale, sprzeciw dłużnika jest dopuszczalny jedynie wówczas, gdy opiera się na następujących podstawach:

1) wygaśnięcie zabezpieczenia lub zabezpieczonej wierzytelności [...];

2) błąd w ustalaniu kwoty wymagalnej [...];

3) w przypadku egzekucji z rzeczy ruchomych obciążonych hipoteką [(hipoteca mobiliaria)] lub tych, na których ustanowione zostało prawo zastawu bez przeniesienia posiadania (zastaw rejestrowy) - ustanowienie na tych rzeczach innego prawa zastawu, hipoteki na rzeczy ruchomej lub na nieruchomości lub też obciążeń wpisanych w księdze wieczystej przed wpisaniem obciążenia, którego dotyczy egzekucja, co należy wykazać za pomocą odpowiedniego wyciągu z księgi wieczystej;

4) nieuczciwy charakter warunku umownego stanowiącego podstawę egzekucji lub warunku, na mocy którego ustalona została wysokość kwoty wymagalnej.

2. W przypadku złożenia sprzeciwu, o którym mowa w ust. 1, sekretarz sądu wstrzymuje egzekucję i wzywa strony na posiedzenie sądu, który wydał postanowienie o wszczęciu egzekucji, przy czym termin tego posiedzenia nie może zostać wyznaczony wcześniej niż piętnaście dni od wezwania. Podczas tego posiedzenia sąd wysłuchuje stanowisk stron, dopuszcza przedłożone dokumenty oraz w ciągu dwóch dni wydaje stosowne orzeczenie w formie postanowienia.

3. Postanowienie uwzględniające sprzeciw oparty o podstawy z pkt 1 i 3 wskazane w ust. 1 niniejszego artykułu nakazuje także wstrzymanie egzekucji; postanowienie uwzględniające sprzeciw oparty o podstawę z pkt 2 wskazuje także kwotę, w stosunku do której dalej prowadzona będzie egzekucja.

W przypadku stwierdzenia podstawy wskazanej w pkt 4 umarza się postępowanie egzekucyjne, jeżeli warunek umowny jest podstawą prowadzenia egzekucji. W innych przypadkach prowadzi się egzekucję z pominięciem nieuczciwego warunku umownego.

4. Od postanowienia o umorzeniu egzekucji, o niestosowaniu nieuczciwego postanowienia umownego lub o oddaleniu sprzeciwu na podstawie określonej w ust. 1 pkt 4 niniejszego artykułu przysługuje odwołanie.

W innych przypadkach postanowienia w przedmiocie sprzeciwu wydane na podstawie niniejszego artykułu nie podlegają zaskarżeniu i wywołują skutki wyłącznie w ramach postępowania egzekucyjnego, w którym zostały one wydane.'

9

Artykuł 698 zmienionego LEC stanowi:

'1. Rozstrzygnięcia w przedmiocie wszelkich zarzutów skierowanych przez dłużnika, przez niebędącą posiadaczem osobę trzecią lub przez osobę zainteresowaną i nieobjętych powyższymi artykułami, łącznie z zarzutami dotyczącymi nieważności tytułu, jak również wymagalności, pewności, wygaśnięcia lub wysokości wierzytelności, podejmowane są w ramach stosownego postępowania, przy czym nie prowadzi to do zawieszenia lub opóźnienia postępowania przewidzianego w niniejszym rozdziale.

[...].'

10

Artykuł 552 zmienionego LEC, który dotyczy odwołania od postanowienia o odmowie zarządzenia egzekucji, przewiduje:

'1. W przypadku gdy sąd stwierdza, że określone w ustawie do celów zarządzenia egzekucji zasady lub warunki nie są spełnione, wydaje on postanowienie o odmowie zarządzenia egzekucji.

Jeśli sąd stwierdza, że jeden z warunków zawartych w jednym z tytułów wykonawczych, o których mowa w art. 557 ust. 1, może być uznany za nieuczciwy, wysłuchuje on stanowisk stron w terminie piętnastu dni. Po ich wysłuchaniu w terminie pięciu dni roboczych sąd wydaje postanowienie zgodnie z przepisami art. 561 ust. 1 pkt 3.

2. Od postanowienia o odmowie zarządzenia egzekucji przysługuje bezpośrednio odwołanie, przy czym w postępowaniu tym uczestniczy tylko wierzyciel. Przed złożeniem odwołania wierzyciel może także wnieść o ponowne rozpatrzenie jego wniosku przez ten sam sąd.

3. Po uprawomocnieniu się postanowienia o odmowie zarządzenia egzekucji wierzyciel może dochodzić swych praw tylko w ramach odpowiedniego postępowania zwykłego, jeśli nie sprzeciwia się temu powaga rzeczy osądzonej wyroku lub ostatecznego postanowienia, na którym oparty był wniosek o wszczęcie egzekucji.'

11

Zgodnie z art. 557 zmienionego LEC, dotyczącym postępowania w przedmiocie sprzeciwu wobec egzekucji opartego na tytułach innych niż orzeczenia wydane przez sądy powszechne i polubowne:

'1. W przypadku gdy egzekucja jest zarządzana na podstawie tytułów, o których mowa w art. 517 ust. 2 pkt 4, 5, 6 i 7, a także innych dokumentów posiadających klauzulę wykonalności, o których mowa w art. 517 ust. 2 pkt 9, dłużnik, przeciwko któremu jest prowadzona egzekucja, może, w terminie i formie przewidzianych w poprzednim artykule, złożyć sprzeciw, opierając się wyłącznie na jednej z następujących podstaw:

[...]

7° zawartych w tytule nieuczciwych warunkach.

2. W przypadku złożenia sprzeciwu, o którym mowa w poprzednim ustępie, sekretarz sądu wstrzymuje egzekucję na mocy środka organizacji postępowania.'

12

Artykuł 561 zmienionego LEC dotyczy postanowienia w przedmiocie sprzeciwu opartego na podstawach materialnych i ma następujące brzmienie:

'1. Po wysłuchaniu stron w przedmiocie sprzeciwu wobec egzekucji nieopartego na uchybieniach proceduralnych i, ewentualnie, po przeprowadzeniu rozprawy sąd, w formie postanowienia, wyłącznie do celów egzekucji:

1) postanawia o zarządzeniu dalszego prowadzenia egzekucji w odniesieniu do danej kwoty, jeśli sprzeciw zostaje oddalony w całości. W przypadku gdy sprzeciw był oparty na nadmiernym żądaniu i został w części uwzględniony, zarządza się egzekucję w odniesieniu do pozostałej kwoty.

[...]

2) nakazuje wstrzymanie egzekucji w przypadku uwzględnienia jednej z podstaw wymienionych w art. 556 i 557 lub uznania, że sprzeciw oparty na nadmiernym charakterze żądania jest w pełni zasadny zgodnie z art. 558;

3) gdy sąd uzna nieuczciwy charakter jednego lub większej liczby warunków umownych, postanowienie, które zostanie wydane w tym względzie, określa konsekwencje takiego uznania, nakazując wstrzymanie postępowania egzekucyjnego albo nakazując jego dalsze prowadzenie z pominięciem warunków uznanych za nieuczciwe.

2. W przypadku uwzględnienia sprzeciwu wobec egzekucji egzekucja nie wywiera skutków, obciążenia i środki zabezpieczające, które zostały przyjęte, są znoszone, a dłużnik egzekucyjny zgodnie z art. 533 i 534 ponownie znajduje się w sytuacji takiej jak przed wszczęciem egzekucji. Wierzyciel egzekucyjny ponosi także koszty postępowania w przedmiocie sprzeciwu.

3. Od postanowienia w przedmiocie sprzeciwu można wnieść odwołanie, które nie wstrzymuje egzekucji, jeśli zaskarżonym postanowieniem oddalono sprzeciw.

[...].'

Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

13

W wyroku Sánchez Morcillo i Abril García (C-169/14, EU:C:2014:2099) Trybunał dokonał już wykładni art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 47 karty w ramach tego samego sporu jak ten będący przedmiotem postępowania głównego. Okoliczności sporu w postępowaniu głównym zostały przedstawione w pkt 13-18 tego wyroku w następujący sposób:

'13 Z postanowienia odsyłającego wynika, że skarżący w postępowaniu głównym w dniu 9 czerwca 2003 r. podpisali z Banco Bilbao akt notarialny pożyczki na kwotę 300 500 EUR zagwarantowanej hipoteką ustanowioną na ich mieszkaniu.

14 Zwrot wspomnianej kwoty miał nastąpić do dnia 30 czerwca 2028 r. poprzez zapłatę 360 rat miesięcznych. W przypadku braku wykonania przez dłużników obowiązku zapłaty Banco Bilbao miał prawo zażądać wcześniejszego zwrotu pożyczki udzielonej skarżącym w postępowaniu głównym. Zgodnie z postanowieniem 6a umowy pożyczki wysokość odsetek za zwłokę została określona na 19% rocznie, przy czym w okresie właściwym dla sporu w postępowaniu głównym wysokość odsetek ustawowych w Hiszpanii wynosiła 4% rocznie.

15 Wobec niewykonania przez skarżących w postępowaniu głównym obowiązku zapłaty rat miesięcznych zwrotu pożyczki Banco Bilbao w dniu 15 kwietnia 2011 r. zażądał zapłaty całej kwoty pożyczki wraz z odsetkami zwykłymi i odsetkami za zwłokę, a także dokonania na jego rzecz przymusowej sprzedaży nieruchomości obciążonej hipoteką.

16 W związku z wszczęciem postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką skarżący w postępowaniu głównym wnieśli [oparty na niewystarczającym charakterze przedstawionego tytułu i braku właściwości sądu, przed którym toczyło się postępowanie,] sprzeciw wobec egzekucji, który został oddalony postanowieniem z dnia 19 czerwca 2013 r. wydanym przez Juzgado de Primera Instancia n° 3 de Castellón (sąd pierwszej instancji nr 3 w Castellón). Skarżący w postępowaniu głównym wnieśli odwołanie od tego postanowienia, które zostało uznane za dopuszczalne i przekazane do rozpoznania przez Audiencia Provincial de Castellón (sąd okręgowy w Castellón).

17 Sąd odsyłający wskazuje, że o ile hiszpańskie postępowanie cywilne umożliwia wniesienie odwołania od orzeczenia, które, uwzględniając sprzeciw wniesiony przez dłużnika, kończy postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, o tyle jednak nie umożliwia ono dłużnikowi, którego sprzeciw został oddalony, wniesienia odwołania od orzeczenia sądu pierwszej instancji zarządzającego dalsze prowadzenie postępowania w sprawie egzekucji przymusowej.

18 Sąd odsyłający żywi wątpliwości co do zgodności tego uregulowania krajowego z celem ochrony konsumentów wyznaczonym przez dyrektywę 93/13, a także z prawem do skutecznego środka prawnego, ustanowionym w art. 47 karty. Sąd ten wyjaśnia, że otwarcie drogi odwoławczej dla dłużników mogłoby mieć tym większe znaczenie, że niektóre warunki spornej w postępowaniu głównym umowy pożyczki mogą zostać uznane za »nieuczciwe« w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13.'

14

W związku z powyższym Audiencia Provincial de Castellón postanowił przedłożyć Trybunałowi pytania prejudycjalne dotyczące właśnie tej problematyki.

15

W wyroku Sánchez Morcillo i Abril García (C-169/14, EU:C:2014:2099) Trybunał odpowiedział, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 47 karty należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on systemowi środków egzekucyjnych, takiemu jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, który przewiduje, że postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie może być zawieszone przez sąd prowadzący postępowanie rozpoznawcze, który w swym ostatecznym orzeczeniu może co najwyżej przyznać odszkodowanie za szkodę poniesioną przez konsumenta, ponieważ konsument, jako dłużnik, przeciwko któremu prowadzona jest egzekucja, nie może odwołać się od postanowienia oddalającego jego sprzeciw wobec tej egzekucji, podczas gdy przedsiębiorca, jako wierzyciel, który żąda prowadzenia egzekucji, może skorzystać z tego środka zaskarżenia przeciwko postanowieniu nakazującemu zakończenie postępowania lub niestosowanie nieuczciwego warunku.

16

W następstwie ogłoszenia tego wyroku ustawodawca hiszpański zmienił art. 695 ust. 4 LEC w drodze dekretu z mocą ustawy 11/2014.

17

Jednak sąd odsyłający, przed którym toczyło się postępowanie odwoławcze, wskazuje, że zmiana ta pozwala konsumentom zaskarżyć postanowienie oddalające sprzeciw wobec egzekucji tylko wówczas, gdy sąd pierwszej instancji nie uwzględnił podstawy sprzeciwu dotyczącej nieuczciwego charakteru warunku umownego stanowiącego podstawę tytułu egzekucyjnego, przy czym zmiana ta upoważnia przedsiębiorców do wniesienia odwołania na każde orzeczenie kończące postępowanie, niezależnie od podstawy sprzeciwu, na której orzeczenie takie się opiera.

18

W konsekwencji wspomniany sąd odsyłający nadal ma wątpliwości co do zgodności takiego przepisu krajowego, który miałby doprowadzić do oddalenia odwołania wniesionego przez skarżących w postępowaniu głównym, z celem ochrony konsumentów realizowanym przez dyrektywę 93/13 w związku z zagwarantowaną przez art. 47 karty zasadą równości stron, a także z prawem do mieszkania i prawem do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego zapisanym odpowiednio w art. 34 ust. 3 i art. 7 karty.

19

W tych okolicznościach Audiencia Provincial de Castellón postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

'Czy art. 7 ust. 1 [dyrektywy 93/13] w związku z art. 47, art. 34 ust. 3 i art. 7 [karty] należy interpretować w taki sposób, że sprzeczny jest z nim przepis proceduralny taki jak art. 695 ust. 4 [zmienionego LEC], który, w ramach regulacji kwestii zaskarżenia rozstrzygnięcia w przedmiocie sprzeciwu wobec egzekucji z rzeczy zabezpieczonych hipoteką lub zastawem, przewiduje możliwość wniesienia odwołania jedynie od postanowienia o zakończeniu postępowania egzekucyjnego, niestosowaniu nieuczciwego warunku umownego lub oddaleniu sprzeciwu wniesionego w oparciu o nieuczciwy charakter któregoś z warunków umownych, czego bezpośrednią konsekwencją jest to, że żądającemu przeprowadzenia egzekucji przedsiębiorcy przysługuje więcej środków zaskarżenia niż konsumentowi, przeciwko któremu chce on wszcząć to postępowanie?.'

20

W dniu 27 listopada 2014 r. Audiencia Provincial de Castellón wniósł o rozpatrzenie sprawy w trybie przyspieszonym przewidzianym w art. 23a statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i art. 105 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem. Zdaniem tego sądu szczególnie pilny charakter sprawy wynika z faktu, że przedmiotem rozpatrywanego w postępowaniu głównym postępowania w sprawie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką jest mieszkanie konsumentów będących dłużnikami, przeciwko którym prowadzone jest postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, co prowadzi do ryzyka utraty tego mieszkania i stawia wspomnianych konsumentów i ich rodziny w wyjątkowo trudnej sytuacji.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego

21

Zgodnie z art. 99 regulaminu postępowania jeżeli pytanie skierowane w trybie prejudycjalnym jest identyczne z pytaniem, w którego przedmiocie Trybunał już orzekał, jeżeli odpowiedź na pytanie prejudycjalne można wywieść w sposób jednoznaczny z orzecznictwa lub jeżeli odpowiedź na pytanie prejudycjalne nie pozostawia żadnych uzasadnionych wątpliwości, Trybunał może w każdej chwili, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem.

22

Przepis ten należy zastosować w niniejszej sprawie.

23

Poprzez swoje pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 7, art. 34 ust. 3 i art. 47 karty należy interpretować w taki sposób, że sprzeczny jest z nim krajowy przepis taki jak ten będący przedmiotem postępowania głównego, na mocy którego konsument jako dłużnik hipoteczny, przeciwko któremu wszczęto postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, może wnieść odwołanie od orzeczenia oddalającego sprzeciw wobec egzekucji jedynie wówczas, gdy sąd pierwszej instancji nie uwzględnił podstawy sprzeciwu opartej na nieuczciwym charakterze warunku umownego stanowiącego podstawę tytułu egzekucyjnego, podczas gdy przedsiębiorca może wnieść odwołanie od każdego orzeczenia kończącego postępowanie, niezależnie od podstawy sprzeciwu, na której orzeczenie takie się opiera.

24

W tym względzie należy przede wszystkim przypomnieć, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż ustanowiony przez dyrektywę 93/13 system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania (wyroki: Aziz, C-415/11, EU:C:2013:164, pkt 44; a także Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 22).

25

Ze względu na tę słabszą pozycję jednej ze stron art. 6 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje, że nieuczciwe warunki nie są wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, którego celem jest zastąpienie ustanowionej w umowie formalnej równowagi praw i obowiązków stron równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron (wyrok Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).

26

W związku z tym art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, by w ich porządkach prawnych istniały stosowne i skuteczne środki mające na celu zaprzestanie stosowania nieuczciwych warunków w umowach zawieranych pomiędzy konsumentami a sprzedawcami lub usługodawcami (wyrok Baczó i Vizsnyiczai, C-567/13, EU:C:2015:88, pkt 39).

27

W tym kontekście Trybunał już wielokrotnie orzekał, że sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne wchodzące w zakres stosowania dyrektywy mają nieuczciwy charakter, i do tego, by dokonawszy takiego badania, zniwelować brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą, o ile posiada niezbędne ku temu informacje na temat stanu prawnego i faktycznego (wyrok Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 24).

28

Krajowe postępowania egzekucyjne, takie jak postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, podlegają wymogom ustanowionym w tym orzecznictwie Trybunału dotyczącym skutecznej ochrony konsumentów (wyrok Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 25).

29

W szczególności Trybunał orzekł, że dyrektywę 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż sprzeciwia się ona przepisom państwa członkowskiego, które, choć nie przewidują w ramach postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką możliwości powołania się w sprzeciwie na przyczyny dotyczące nieuczciwego charakteru stanowiącego podstawę tytułu egzekucyjnego warunku umownego, nie pozwalają również sądowi prowadzącemu postępowanie rozpoznawcze, właściwemu do dokonania oceny nieuczciwego charakteru takiego warunku, na przyjęcie środków tymczasowych, a zwłaszcza na zawieszenie tego postępowania egzekucyjnego, podczas gdy zarządzenie takich środków jest konieczne do zapewnienia pełnej skuteczności jego ostatecznego rozstrzygnięcia (wyrok Aziz, C-415/11, EU:C:2013:164, pkt 64).

30

Trybunał dokonał także wykładni dyrektywy 93/13, orzekając, że stoi ona na przeszkodzie istnieniu krajowych przepisów, zgodnie z którymi sąd rozpoznający wniosek o wszczęcie egzekucji nie może, w ramach postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, ani badać, czy to z urzędu, czy na wniosek konsumenta, czy warunek zawarty w umowie będącej podstawą egzekwowanego długu i tytułu egzekucyjnego ma nieuczciwy charakter, ani zarządzić środków tymczasowych, w tym w szczególności zawieszenia egzekucji, kiedy ich zarządzenie jest niezbędne do zagwarantowania pełnej skuteczności ostatecznego rozstrzygnięcia sądu prowadzącego odpowiednie postępowanie rozpoznawcze, który jest właściwy do zbadania nieuczciwego charakteru tego warunku (postanowienie Banco Popular Español i Banco de Valencia, C-537/12 i C-116/13, EU:C:2013:759, pkt 60).

31

W tej sytuacji Trybunał uznał, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 47 karty sprzeciwia się systemowi środków egzekucyjnych, który przewiduje, że postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie może być zawieszone przez sąd prowadzący postępowanie rozpoznawcze, który w swym ostatecznym orzeczeniu może co najwyżej przyznać konsumentowi odszkodowanie za poniesioną przez niego szkodę, ponieważ konsument, jako dłużnik, przeciwko któremu prowadzona jest egzekucja, nie może odwołać się od postanowienia oddalającego jego sprzeciw wobec tej egzekucji, podczas gdy przedsiębiorca, jako wierzyciel, który żąda prowadzenia egzekucji, może skorzystać z tego środka zaskarżenia przeciwko postanowieniu nakazującemu zakończenie postępowania lub niestosowanie nieuczciwego warunku (wyrok Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 51).

32

Odpowiedź na postawione w niniejszej sprawie pytanie można zatem wywieść w sposób jednoznaczny z zawartych w orzecznictwie Trybunału wskazówek dotyczących tych różnych aspektów, ponieważ pytanie to dotyczy zasadniczo kwestii, czy zmiana legislacyjna przepisu art. 695 ust. 4 LEC, dokonana w następstwie wyroku Trybunału Sánchez Morcillo i Abril García (C-169/14, EU:C:2014:2099), nie jest sprzeczna z przedstawioną w wyżej wskazanym wyroku wykładnią dyrektywy 93/13.

33

W związku z tym należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w braku harmonizacji krajowych mechanizmów egzekucji przymusowej uregulowanie kwestii reguł wprowadzania w życie środków zaskarżenia postanowienia w przedmiocie zgodności z prawem warunku umownego, jakie można wnieść w ramach postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, należy do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich na mocy zasady ich autonomii proceduralnej, pod warunkiem jednak, że reguły te nie są mniej korzystne niż w przypadku podobnych spraw o charakterze krajowym (zasada równoważności) oraz nie uniemożliwiają lub nie czynią nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych konsumentom przez prawo Unii (zasada skuteczności) (wyrok Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 31).

34

W odniesieniu, po pierwsze, do zasady równoważności należy stwierdzić, że Trybunał nie dysponuje żadnym elementem mogącym wzbudzać wątpliwości co do zgodności z tą zasadą przepisów krajowych będących przedmiotem sprawy w postępowaniu głównym.

35

W odniesieniu do zasady skuteczności Trybunał orzekał już, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowy przepis proceduralny czyni niemożliwym lub zbyt utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca tego przepisu w całości procedury, jej przebiegu i jej cech szczególnych, przed poszczególnymi sądami krajowymi. Z tej perspektywy należy uwzględnić zasady, które stanowią podstawę krajowego systemu sądowniczego, takie jak zasada ochrony prawa do obrony, zasada pewności prawa oraz zasada prawidłowego przebiegu postępowania (wyrok Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 34).

36

Obowiązek zapewnienia przez państwa członkowskie skuteczności praw, jakie jednostki wywodzą z dyrektywy 93/13 w odniesieniu do stosowania nieuczciwych warunków umów, wiąże się zatem z wymogiem zapewnienia ochrony sądowej, ustanowionym także w art. 47 karty, jakiego sąd krajowy musi przestrzegać. Ochrona ta obowiązuje zarówno w odniesieniu do wyznaczenia sądów właściwych w przedmiocie rozpoznawania powództw wnoszonych na podstawie prawa Unii, jak i w odniesieniu do określenia zasad proceduralnych dotyczących takich powództw (wyrok Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 35).

37

W tym względzie należy przypomnieć, że w następstwie wydania wyroku Aziz (C-415/11, EU:C:2013:164) ustawa 1/2013 zmieniła artykuły LEC dotyczące postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonych hipoteką lub zastawem poprzez wprowadzenie w art. 695 ust. 1 LEC możliwości powołania się przez dłużnika, w ramach postępowań w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, na nieuczciwy charakter warunku umownego stanowiącego podstawę egzekucji.

38

W tym kontekście w celu zapewnienia zgodności z wyrokiem Sánchez Morcillo i Abril García (C-169/14, EU:C:2014:2099) dekret z mocą ustawy 11/2014 zmienił także art. 695 ust. 4 LEC.

39

Tymczasem bezsporne jest, że wspomniany przepis, w taki sposób zmieniony, rzeczywiście przyznaje konsumentom prawo do wniesienia odwołania od orzeczenia sądu rozpoznającego wniosek o wszczęcie egzekucji, na mocy którego to orzeczenia sprzeciw konsumentów wobec egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką został oddalony, jeżeli sprzeciw jest oparty na nieuczciwym charakterze w rozumieniu art. 3 dyrektywy 93/13 warunku zawartego w umowie, z której wynika egzekwowany dług i która jest podstawą tytułu egzekucyjnego.

40

W związku z tym porządek proceduralny ustanowiony przez ten zmieniony przepis pozwala sądowi rozpoznającemu wniosek o wszczęcie egzekucji - przed zakończeniem postępowania egzekucyjnego i w ramach dwuinstancyjności postępowania sądowego - ocenić nieuczciwy charakter warunku umownego, który może stanowić podstawę wymagalnej kwoty lub tytułu egzekucyjnego, i w tym ostatnim przypadku pozwala sądowi temu stwierdzić nieważność samego toczącego się postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką.

41

W konsekwencji w odróżnieniu od porządku proceduralnego będącego przedmiotem sprawy, w której został wydany wyrok Sánchez Morcillo i Abril García (C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 43), taki przepis krajowy nie naraża już wspomnianego konsumenta ani jego rodziny na ryzyko utraty mieszkania w następstwie przymusowej sprzedaży, w sytuacji gdy rozpatrujący sprawę sąd nie może zawiesić postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką lub gdy sąd rozpoznający wniosek o wszczęcie egzekucji przeprowadzi ewentualnie i co najwyżej tylko pobieżnie badanie ważności takiego warunku umownego, na którym przedsiębiorca oparł swój wniosek.

42

Wprawdzie, jak zauważył sąd odsyłający, art. 695 ust. 4 zmienionego LEC przyznaje konsumentowi prawo do wniesienia odwołania od orzeczenia oddalającego sprzeciw oparty na nieuczciwym charakterze warunku umownego zawartego w umowie, z której wynika egzekwowany dług i która jest podstawą tytułu egzekucyjnego, wyłącza jednak odwołanie od orzeczeń oddalających sprzeciw, jeżeli sprzeciw oparty jest na innych podstawach niż wymienione w art. 695 ust. 1 zmienionego LEC. Sąd odsyłający ustalił w tym zakresie, że takie ograniczenie prawa do wniesienia odwołania nie obowiązuje jednak przedsiębiorcy, który może wnieść, jako żądający wszczęcia egzekucji wierzyciel, środek zaskarżenia przeciwko każdemu orzeczeniu kończącemu postępowanie, niezależnie od podstawy sprzeciwu, na której orzeczenie takie się opiera.

43

Niemniej wystarczy przypomnieć w tym względzie, że zakres stosowania dyrektywy 93/13 ogranicza się do ochrony konsumentów przed wykorzystywaniem nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z przedsiębiorcami.

44

W konsekwencji problematyka odnosząca się do okoliczności, że zgodnie z uregulowaniem krajowym będącym przedmiotem postępowania głównego konsumenci nie dysponują prawem do wniesienia odwołania od orzeczenia oddalającego sprzeciw oparty na podstawach innych niż te dotyczące nieuczciwego charakteru warunku umownego stanowiącego podstawę tytułu egzekucyjnego, nie wchodzi w zakres stosowania tej dyrektywy i nie może zatem naruszać skuteczności przewidzianej przez nią ochrony konsumenta.

45

Z powyższego wynika, że art. 695 ust. 4 zmienionego LEC gwarantuje obecnie konsumentom pełne i wystarczające działanie, które stanowi w ten sposób odpowiedni i skuteczny w rozumieniu art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 środek zapobiegający stosowaniu w ramach postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nieuczciwych warunków zawartych w ustanawiającym hipotekę akcie, na podstawie którego przedsiębiorca żąda prowadzenia egzekucji z nieruchomości obciążonej hipoteką.

46

W tym zakresie należy dodać, że cechy charakterystyczne postępowania sądowego toczącego się przed hiszpańskim sądem rozpoznającym wniosek o wszczęcie egzekucji, po zmianach wprowadzonych dekretem z mocą ustawy 11/2014, nie stanowią również czynnika mogącego wpływać na ochronę prawną, z której powinni korzystać konsumenci na podstawie art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zagwarantowanym w art. 7 karty prawem do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, a także domu oraz zasadą równości stron, która stanowi nierozerwalną część zasady skutecznej ochrony sądowej przewidzianej w art. 47 karty (zob. wyrok Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).

47

Należy w pierwszym rzędzie zauważyć bowiem, że hiszpański porządek proceduralny w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką jako całość i który ma zastosowanie w sprawie będącej przedmiotem postępowania głównego, po pierwsze, nie naraża już konsumenta na ryzyko ostatecznej i nieodwracalnej utraty jego mieszkania w wyniku przymusowej sprzedaży jeszcze zanim sąd mógł ocenić nieuczciwy charakter warunku umownego, na podstawie którego przedsiębiorca wniósł o wszczęcie postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką. Po drugie, jak zostało stwierdzone w pkt 40 i 41 niniejszego postanowienia, ów porządek proceduralny skutecznie wzmacnia w tym względzie kontrolę sądową, przewidując, że sąd rozpatrujący odwołanie może sprawdzić w ramach dwuinstancyjności postępowania sądowego prawidłowość oceny takiego warunku dokonanej przez sąd pierwszej instancji rozpoznający wniosek o wszczęcie egzekucji.

48

W drugim rzędzie, podobnie w odniesieniu do poszanowania zasady równości stron wobec stosowania nieuczciwych warunków objętych zakresem dyrektywy 93/13 w ramach krajowego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką takiego jak w postępowaniu głównym należy uznać, że wskutek zmiany art. 695 ust. 4 LEC wspomniany hiszpański porządek proceduralny rzeczywiście daje konsumentowi rozsądną możliwość podjęcia działań prawnych opartych na wynikających z tej dyrektywy uprawnieniach w warunkach niestawiających już go w wyraźnie mniej korzystnej sytuacji w stosunku do przedsiębiorcy jako wierzyciela żądającego wszczęcia egzekucji (zob. a contrario wyrok Sánchez Morcillo i Abril García, C-169/14, EU:C:2014:2099, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).

49

W tym kontekście nie jest konieczne wreszcie wypowiedzenie się w kwestii wykładni art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 34 ust. 3 karty, o którą to wykładnię wnosi sąd odsyłający. Skoro bowiem - w przeciwieństwo do tego co twierdzi sąd odsyłający - wskazane postanowienie karty zapewnia nie prawo do mieszkania, lecz 'prawo do pomocy społecznej i mieszkaniowej' w ramach polityki socjalnej opartej na art. 153 TFUE, wykładnia taka nie jest istotna dla rozstrzygnięcia sporu będącego przedmiotem postępowania głównego.

50

W świetle powyższych rozważań na postawione pytanie należy odpowiedzieć, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 7 i 47 karty należy interpretować w taki sposób, że nie jest sprzeczny z nim krajowy przepis taki jak ten będący przedmiotem postępowania głównego, na mocy którego konsument jako dłużnik hipoteczny, przeciwko któremu wszczęto postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, może wnieść odwołanie od orzeczenia oddalającego sprzeciw wobec egzekucji jedynie wówczas, gdy sąd pierwszej instancji nie uwzględnił podstawy sprzeciwu opartej na nieuczciwym charakterze warunku umownego stanowiącego podstawę tytułu egzekucyjnego, nawet jeśli przedsiębiorca może wnieść odwołanie od każdego orzeczenia kończącego postępowanie, niezależnie od podstawy sprzeciwu, na której orzeczenie takie się opiera.

W przedmiocie kosztów

51

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.

Sentencja

Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z art. 7 i 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w taki sposób, że nie jest sprzeczny z nim krajowy przepis taki jak ten będący przedmiotem postępowania głównego, na mocy którego konsument jako dłużnik hipoteczny, przeciwko któremu wszczęto postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, może wnieść odwołanie od orzeczenia oddalającego sprzeciw wobec egzekucji jedynie wówczas, gdy sąd pierwszej instancji nie uwzględnił podstawy sprzeciwu opartej na nieuczciwym charakterze warunku umownego stanowiącego podstawę tytułu egzekucyjnego, nawet jeśli przedsiębiorca może wnieść odwołanie od każdego orzeczenia kończącego postępowanie, niezależnie od podstawy sprzeciwu, na której orzeczenie takie się opiera.

© Unia Europejska, http://eur-lex.europa.eu/