Monografie
Opublikowano: WKP 2019
Rodzaj: monografia
Autor monografii:

Zarzut potrącenia w procesie cywilnym (art. 203(1) kpc)

Autor fragmentu:

WPROWADZENIE

Problematyka potrącenia doczekała się licznych wypowiedzi doktryny, najczęściej przedstawicieli prawa materialnego. Wspomnieć tu należy chociażby o znakomitych opracowaniach autorstwa: Alfreda Krausa (Potrącenie w prawie polskim, KPP 1938/1), Lechosława Stępniaka (Potrącenie w systemie polskiego prawa cywilnego, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975) czy też Małgorzaty Pyziak-Szafnickiej (Potrącenie w prawie cywilnym, Kraków 2002). Godne uwagi są również poszczególne wypowiedzi w postaci artykułów publikowanych w licznych czasopismach prawniczych czy też zamieszczonych w komentarzach do Kodeksu cywilnego, czy wreszcie w poszczególnych wydaniach Systemu Prawa Cywilnego. Jak widać, zagadnienie potrącenia cieszyło się i w dalszym ciągu cieszy zainteresowaniem przedstawicieli prawa cywilnego.

Zbadanie instytucji potrącenia z punktu widzenia regulacji materialnoprawnej jest oczywiście niezwykle ważną kwestią, która wywołuje liczne wątpliwości. Jednakże to obszar procesu cywilnego staje się płaszczyzną, na której potrącenie urzeczywistnione w postaci zarzutu potrącenia ma szczególne znaczenie. Co więcej, wiele problemów, które pojawiają się w związku z zastosowaniem samej instytucji potrącenia, było już przedmiotem rozważań poszczególnych przedstawicieli doktryny, którzy podejmowali próby zmierzenia się z tym jakże skomplikowanym zagadnieniem. O ile doktrynalne ujęcie instytucji potrącenia przez przedstawicieli prawa cywilnego było już wielokrotnie czynione, o tyle już ujęcie od strony procesowej instytucji potrącenia wykazuje pewien niedosyt. W doktrynie prawa procesowego cywilnego mamy niewiele wypowiedzi, które są poświęcone stricte instytucji potrącenia. Oczywiście można tu wskazać wypowiedzi zaprezentowane jeszcze na tle Kodeksu zobowiązań oraz przy uwzględnieniu dawnego Kodeksu postępowania cywilnego: Maurycego Allerhanda (Zarzut potrącenia w postępowaniu nakazowem, Warszawa 1939), Leona Konica (Warunki procesowe potrącenia, zgłoszonego w formie zarzutu, PPC 1934/21–22), Adolfa Czerwińskiego (Powództwo wzajemne i zarzut potrącenia według kodeksu postępowania cywilnego, Lwów 1935), Henryka Trammera (Zarzut kompenzaty a kodeks postępowania cywilnego, PS 1936/10) i wiele innych. Podobnie też zaprezentowane na gruncie Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego fundamentalne znaczenie mają opracowania: Władysława Siedleckiego (Potrącenie w procesie cywilnym, RPEiS 1968/3), Lucjana Ostrowskiego (Potrącenie a zarzut potrącenia w procesie cywilnym, NP 1977/4). W ostatnim czasie niezwykle ważne poglądy w zakresie przedmiotowej problematyki zgłosili: Andrzej Torbus (Procesowy zarzut potrącenia [w:] Rozprawy z prawa prywatnego. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Wojciechowi Popiołkowi, red. M. Jagielska, M. Pazdan, E. Rott-Pietrzyk, M. Szpunar, Warszawa 2017; Roszczenie nadające się do potrącenia jako warunek dopuszczalności powództwa wzajemnego [w:] Wokół problematyki cywilnoprocesowej. Studium teoretycznoprawne. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Profesora Kazimierza Korzana, Katowice 2001; Wpływ umowy jurysdykcyjnej na dopuszczalność zarzutu potrącenia, EPS 2008/4) i Andrzej Olaś (Dopuszczalność zarzutu potrącenia w postępowaniu cywilnym – uwagi na tle projektu Ministra Sprawiedliwości ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw z 27.11.2017 r., PPC 2018/2; Potrącenie a zapis na sąd polubowny w prawie polskim – wybrane zagadnienia materialnoprawne i procesowe, PPC 2014/1). Zaprezentowane tezy niewątpliwie stanowią przyczynek do poważnej dyskusji w przedmiocie natury zarzutu potrącenia i jego roli na płaszczyźnie postępowania sądowego. Do tej pory jednak nie ukazało się żadne monograficzne opracowanie na temat zarzutu potrącenia, ujmujące tę instytucję z różnych perspektyw badawczych. Problem dodatkowo się komplikuje, ponieważ to właśnie w ramach nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego zdecydowano się na wprowadzenie nowego rozwiązania przewidującego kompleksową i całościową formułę zarzutu potrącenia.

Zarzut potrącenia, zgodnie z intencją ustawodawcy, znalazł odzwierciedlenie w nowym art. 2031 k.p.c., przewidzianym w ustawie z 4.07.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1469). Jest to szczególna norma, która określa podstawy procesowego zarzutu potrącenia, ale także wskazuje na warunki skuteczności tego zarzutu. Umiejscowienie tej regulacji w Kodeksie postępowania cywilnego już po analizie ad hoc rodzi pytanie o naturę prawną zarzutu potrącenia oraz o kwestię przesłanek, które do tej pory łączone były wyłącznie z art. 498 k.c.

Jak powszechnie wiadomo, potrącenie jest instytucją materialnoprawną, zaś użyteczność tego instrumentu na płaszczyźnie postępowania sądowego zawsze rodziła wątpliwości. Wątpliwości te wiązały się z różnymi kwestiami, przede wszystkim z kwestiami procesowymi. Instytucja potrącenia była do tej pory podstawą zarzutu potrącenia, zaś praktyka sądowa wskazywała, że zarzut ten nader często stanowił jedynie wybieg procesowy strony pozwanej, podnoszony na różnych etapach rozprawy. Tymczasem regulacja zarzutu potrącenia w przepisie art. 2031 k.p.c. ma doprowadzić do jednolitej oceny tej instytucji oraz warunków, w jakich może ona okazać się przydatna. Niewątpliwie jest to nowatorskie rozwiązanie chociażby ze względu na stworzenie jednolitego pod względem konstrukcyjnym mechanizmu obrony dłużnika. Z drugiej znów strony z dużym optymizmem należy spojrzeć na to rozwiązanie, które powinno przyczynić się do usprawnienia samego uprawnienia do zgłaszania zarzutu potrącenia.

Reglamentacja ustawowa poszczególnych wymagań powiązanych z procesowym zarzutem potrącenia ma na celu zapobieganie przewlekłości postępowań sądowych oraz nienadużywaniu tej formy obrony w procesie cywilnym. Nie ma co bowiem przekłamywać rzeczywistości – to właśnie zarzut potrącenia był w dotychczasowej praktyce nadmiernie wykorzystywany. Pozwany w braku innych zarzutów oświadczał, że chce potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością dochodzoną przez powoda. Ustalenie zaś, że zarzut potrącenia okazywał się zarzutem wyimaginowanym i zupełnie bezpodstawnym, następowało zazwyczaj pod koniec procesu cywilnego. W istocie zarzut ten prowadził do odwleczenia obowiązku zapłaty przez dłużnika dochodzonej należności. Tego rodzaju sytuacja z całą pewnością nie była i nie jest pożądana zarówno z punktu widzenia interesu stron dochodzących swoich roszczeń przed organem procesowym, jak i również z punktu widzenia sprawności, efektywności i szybkości postępowania. Tymczasem to właśnie wspomniana regulacja zarzutu potrącenia ma zmienić dotychczasową optykę zastosowania tej instytucji na gruncie procesu cywilnego.

Okoliczność, że Kodeks postępowania cywilnego został wzbogacony o nową regulację zarzutu potrącenia, nie świadczy, że sama ta instytucja nie będzie wywoływała licznych problemów. Wręcz przeciwnie, wydaje się, że w kontekście wykorzystania tej instytucji pojawi się wiele ważnych pytań sprowadzających się chociażby do takich kwestii jak: charakter prawny zarzutu potrącenia, kwalifikacja zarzutu potrącenia do środków obrony pozwanego czy też środków zmierzających do dochodzenia roszczeń, wymagań w zakresie pełnomocnictwa właściwego dla podniesienia zarzutu potrącenia, objęcie zarzutu potrącenia rozstrzygnięciem sądowym; czy wreszcie sprecyzowanie warunków skuteczności zarzutu potrącenia. Oczywiście przy omawianiu znowelizowanego zarzutu potrącenia pojawi się wiele interesujących zagadnień, które mogą w praktyce rodzić uzasadnione wątpliwości, nie tylko ze strony sądu, ale i również samych stron procesowych czy też ich pełnomocników.

Niniejsza monografia ma służyć odpowiedzi na najważniejsze pytania, jakie mogą pojawić się przy zastosowaniu procesowego zarzutu potrącenia. Nie jest to jednak opracowanie, którego celem jest całościowe i wyczerpujące omówienie tej instytucji ze wszystkimi wątkami pobocznymi (w tym przede wszystkim materialnoprawnymi powiązanymi z instytucją potrącenia), lecz zwrócenie uwagi na te kwestie, które wymagają ponownie podjęcia dyskusji i które w ocenie autora budzą rozbieżności w judykaturze i doktrynie. Można również poruszone kwestie określić mianem „spornych”, „wątpliwych”. W niedalekiej przyszłości zapewne pojawi się opracowanie naukowe, które będzie analizowało wszystkie zagadnienia związane z instytucją potrącenia zarówno w perspektywie materialnej, jak i procesowej – taka przynajmniej deklaracja pojawia się wśród przedstawicieli nauki.

Opracowanie nie obejmuje rozważań na temat międzynarodowych aspektów zarzutu potrącenia, jak i również nie analizuje tego zagadnienia z perspektywy systemu międzynarodowego postępowania cywilnego. Ze względu na ograniczenia tematyczne wątek ten wykraczałby znacznie poza założenia przyjęte w stosunku do przedmiotowego opracowania. W zakresie poszczególnych kwestii związanych z omówieniem zarzutu potrącenia zarówno z perspektywy orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak i również aktów europejskiego prawa procesowego i nie tylko, właściwe jest w tym względzie odesłanie do stosownej w tym zakresie literatury .

Monografia uwzględnia zmiany wprowadzone ustawą z 4.07.2019 r., nowelizującą Kodeks postępowania cywilnego; stan prawny na dzień 8 sierpnia 2019 r.

Autor fragmentu:

Rozdział1
ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

1.1.Charakterystyka ogólna instytucji potrącenia

Potrącenie jest instytucją prawa cywilnego materialnego, z którą jednak łączy się wiele kwestii natury procesowej . Ze względu jednak na podstawę zarzutu potrącenia, jaką jest właśnie owo zdarzenie wynikające z przesłanek materialnoprawnych, właściwe jest przede wszystkim przedstawienie ogólnej charakterystyki samego potrącenia.

Prawna instytucja potrącenia, określana także jako kompensata albo kompensacja (łac. compensatio), należy do kategorii zdarzeń powodujących wygaśnięcie zobowiązania. Polega ona na wzajemnym umorzeniu jednorodnych wierzytelności, jakie dwie osoby mają jednocześnie względem siebie. Wierzytelności będące przedmiotem potrącenia poddane zostają działaniu rachunkowemu, którego rezultatem jest wzajemne zniesienie tych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej . W znaczeniu prawnym potrącenie jako sposób wygaszenia zobowiązaniowego jest w skutkach równoważny spełnieniu świadczenia. Przepisy Kodeksu dotyczące potrącenia mają charakter względnie obowiązujący,...

Pełna treść dostępna po zalogowaniu do LEX

Zaloguj się do LEX | Nie korzystasz jeszcze z programów LEX? Zamów prezentację