Monografie
Opublikowano: WKP 2019
Rodzaj: monografia
Autor monografii:

Korporacja. Elementy konstrukcji prawnej

Autor fragmentu:

Wstęp

Korporacje stanowią przedmiot zainteresowania różnych nauk. Ich cechy mogą być rozpatrywane w ujęciach socjologicznym, ekonomicznym czy prawnym. Stanowią wyraz dążenia pewnej grupy podmiotów do wspólnego działania dla realizacji określonych celów, stąd zasady i skutki takiej współpracy rozpatrywane mogą być w różnych aspektach. Ich historia sięga okresu antycznego, gdy wyróżniano dwa rodzaje wspólnot: „dla pożytku całego życia” (polis, czyli miasta-państwa) oraz „dla pożytków chwilowych i częściowych” . Podstawy prawne konstrukcji korporacji ukształtowane zostały w starożytnym Rzymie , gdzie określonym stowarzyszeniom (collegia, sodalitates, universitates) przyznana została zdolność prawna, posiadały one swój majątek, osoby uprawnione do zarządzania nimi i ich reprezentowania. Były one określane jako „corpus” lub „universitas” i traktowane jako odrębne od swoich członków podmioty prawa. Wówczas też wykształciło się pojęcie osoby prawnej, które dość długo było utożsamiane z pojęciem „korporacja” i każda korporacja uważana była za osobę prawną. Aktualnie przymiot osobowości prawnej wyznacza rodzaj podmiotu prawa, natomiast pojęcie „korporacja” należy odnieść do różnych struktur prawnych, charakteryzujących się wspólnymi cechami wyznaczającymi ich konstrukcję. W związku z tym wśród osób prawnych można wyróżnić zarówno takie, które są zaliczane do korporacji, jak i mające charakter zakładowy. Z kolei wśród korporacji wyróżnić można takie, które są osobami prawnymi, będące jednostkami organizacyjnymi, które nie mają osobowości prawnej, lecz ustawa przyznaje im zdolność prawną, jak i takie, którym przepisy prawa nie przyznają podmiotowości prawnej.

Szczególną kategorię stanowią spółki. Ich rodowód również sięga okresu starożytnego Rzymu, gdzie wykreowana została spółka (societas), która mimo pewnego podobieństwa do korporacji podlegała odrębnej od corpus (universitas) ewolucji prawnej . Jednak także w tym zakresie doszło do pewnego terminologicznego połączenia, gdyż aktualnie spółki, zwłaszcza handlowe, określane są mianem korporacji i zaliczane do tej kategorii organizacji.

Nie tylko podmiotowość prawna i jej rodzaj są kryterium zróżnicowania korporacji. Stanowią one kategorię niejednolitą również z punktu widzenia innych cech. Zasadnicze znaczenie przyznać należy podziałowi na korporacje publicznoprawne i prywatnoprawne. Korporacje o charakterze publicznoprawnym tworzone są zazwyczaj w drodze aktów władczych, w szczególności ustaw, rozporządzeń, zarządzeń i realizują zadania ze sfery publicznej, działając w interesie ogólnym. Ich cechą jest również przysługiwanie uprawnień władczych wobec zrzeszonych członków. Przykładem mogą być korporacje zawodowe zrzeszające osoby wykonujące określony zawód, jak izby lekarskie, izby radców prawnych, w których członkostwo ma charakter obowiązkowy, ponieważ zrzeszają one z mocy prawa wszystkie osoby wykonujące określony zawód. Relacje wewnątrz takiej korporacji podlegają regułom prawa publicznego. Korporacje prywatnoprawne natomiast tworzone są na zasadzie autonomii woli zrzeszonych podmiotów, są organizacjami dobrowolnymi, w których stosunki prawne oparte są na zasadzie równorzędności stron. Cechą ewolucji ujęcia istoty korporacji prywatnoprawnych w polskiej nauce prawa jest występowanie poglądów zakładających organizacyjny, a nawet administracyjnoprawny charakter stosunków prawnych powstających w ich obrębie . Wszystkie korporacje, które powstają z inicjatywy osób połączonych wolą współdziałania dla określonego celu, tworzone na zasadzie dobrowolności w drodze czynności prawnych, należy zaliczyć do korporacji, podlegających regułom prawa prywatnego, co oczywiście nie wyłącza obowiązywania wobec nich również regulacji publicznoprawnych. Nie powinno w tym zakresie wpływać na zakwalifikowanie korporacji jako prywatnoprawnej bądź publicznoprawnej uczestniczenie przez nią w życiu publicznym i realizowanie pewnych celów o takim charakterze, co dotyczy w szczególności związków zawodowych czy partii politycznych . Takie ukształtowanie celów niewątpliwie powoduje, że tego typu zrzeszenia mają niejako podwójną naturę, gdyż będąc korporacjami prawa prywatnego, jednocześnie są organizacjami życia publicznego.

Innym podziałem korporacji jest rozróżnienie przy zastosowaniu kryterium realizowanego celu. Można na tej podstawie wyróżnić korporacje zarobkowe i niezarobkowe, w zależności od tego, czy ich podstawowym założeniem jest dążenie do osiągnięcia zysku, czy też tworzone są dla realizacji innych zamierzeń. Trudno jest w tym zakresie dokonać ich jednoznacznej klasyfikacji. Poza korporacjami o celach typowo zarobkowych, jak handlowe spółki osobowe czy spółdzielnie, oraz takich, które realizują wyłącznie cele niezarobkowe, jak partie polityczne, można wyodrębnić taką ich grupę, która może zostać tworzona w każdym celu dozwolonym przez prawo, jak handlowe spółki kapitałowe. Poza tym należy wyróżnić kategorię korporacji, które choć z założenia tworzone są w celach niezarobkowych, mogą akcesoryjnie wykonywać działalność gospodarczą i realizować cele zarobkowe, przy czym osiągnięty zysk zobowiązane są przeznaczać na cele statutowe. Kategoria ta obejmuje w szczególności stowarzyszenia zarejestrowane, związki zawodowe czy organizacje pracodawców. Połączenie celów może też dotyczyć handlowych spółek kapitałowych, które mogą zostać utworzone dla realizacji celów zarobkowych, jednocześnie realizując również cele niezarobkowe, w szczególności w zakresie wspierania rozwoju nauki, kultury lub ochrony środowiska.

Istotnym rozróżnieniem jest również dokonane na podstawie charakteru członkostwa i wyodrębnienie wśród korporacji takich, w których członkostwo związane jest nierozerwalnie z uczestnictwem w pewnym wyodrębnionym funduszu, w tym w kapitale zakładowym, oraz takich, w których więź korporacyjna nie jest powiązana konstrukcyjnie z partycypacją udziałową. Wydawałoby się, że członkostwo udziałowe powinno charakteryzować korporacje o celach zarobkowych, a bezudziałowe powinno występować w korporacjach niezarobkowych. Jednak przepisy prawa nie wprowadzają takiej prostej zależności. Korporacje o charakterze stricte kapitałowym mogą bowiem być tworzone dla celów niezarobkowych i niegospodarczych, co dotyczy w szczególności spółek kapitałowych, a jednocześnie w handlowych spółkach osobowych, które ex definitione są przedsiębiorcami, w zasadzie nie występuje sformalizowany kapitał zakładowy, podzielony na jednostki uczestnictwa kapitałowego.

Niezależnie od wskazanych przykładowo różnic wszystkie korporacje charakteryzują się istnieniem pewnych elementów wspólnych, składających się na ich konstrukcję prawną. Stało się to podstawą wyodrębnienia w ramach prawa cywilnego prawa korporacyjnego będącego jego wyspecjalizowanym działem , obejmującym całokształt norm prawnych regulujących zasady tworzenia, organizacji, funkcjonowania, a także rozwiązania i transformacji korporacji prywatnoprawnych.

Celem niniejszego opracowania jest przeprowadzenie przekrojowej analizy konstrukcji korporacji prywatnoprawnej. Podstawowym założeniem jest ujęcie takiej struktury jako stosunku prawnego o charakterze cywilnoprawnym o złożonej konstrukcji, jednocześnie będącej jednostką organizacyjną, zrzeszeniem i w przeważającej większości podmiotem prawa. Wszystkie korporacje charakteryzują się dobrowolnością tworzenia, rozwiązania, a przede wszystkim członkostwa, poczuciem wspólnoty celu, jak również powstaniem i działaniem na podstawie umowy, którą można określić mianem umowy korporacyjnej. W konsekwencji w każdej korporacji prywatnoprawnej występują takie same elementy, wyrażające specyfikę takiej konstrukcji. W związku z tym interesującym zagadnieniem wydaje się ich kompleksowa analiza, pozwalająca na wykazanie podobieństw i różnic w ich obrębie, a tym samym wewnętrzne zróżnicowanie kategorii podmiotów zaliczanych do struktur korporacyjnych.

Niewątpliwie zasadniczym elementem występującym w konstrukcji każdej korporacji, odróżniającym tę grupę struktur od mających charakter zakładowy, jest istnienie w jej obrębie stosunków prawnych członkostwa. Stosunki te w każdym przypadku wyrażają przynależność określonego podmiotu do korporacji i opierają się na analogicznych założeniach konstrukcyjnych. Jednocześnie zachodzą pomiędzy nimi istotne różnice zarówno dotyczące ich charakteru prawnego, stron, szczegółowej treści, jak i sposobów nawiązania i ustania.

Istotnym elementem niezbędnym dla realizacji zamierzonego celu jest określenie zasad organizacji i działania korporacji. Każda z nich jest bowiem strukturą sformalizowaną, jednak reguły dotyczące kreowania woli korporacji jako takiej oraz podejmowania działań w stosunkach zewnętrznych podlegają zróżnicowaniu przede wszystkim z uwagi na wyposażenie lub brak podmiotowości prawnej, a w razie jej posiadania, różnią się ze względu na rodzaj tej podmiotowości. Problematyka ta obejmuje też kwestie związane ze sprawowaniem wewnętrznej kontroli lub nadzoru nad działalnością korporacji, realizowanych bezpośrednio przez członków bądź w sposób zinstytucjonalizowany, a także na zasadach obejmujących wzajemne uzupełnianie się takich form. Wiąże się z tym również zagadnienie zewnętrznego nadzoru nad działalnością korporacji, sprawowanego przez sądy, a także organy administracji, którego zakres i środki zostały uregulowane w zróżnicowany sposób, w zależności od rodzaju i celów korporacji.

Kolejnym elementem składającym się na konstrukcję prawną każdej korporacji jest jej majątek. Jest on niezbędny dla realizacji celu, dla którego członkowie tworzą taką strukturę. Również w tym zakresie interesującym zagadnieniem jest określenie jego reżimu prawnego, podmiotu lub podmiotów, którym przysługuje, a także porównanie jego struktury w poszczególnych rodzajach korporacji, zasad tworzenia oraz wykorzystania, jak również partycypacji członków w takim majątku i związanej z tym możliwości jego podziału między nich.

Ostatnim elementem, który wymaga scharakteryzowania, są zasady odpowiedzialności obowiązujące w odniesieniu do poszczególnych korporacji. Zagadnienie to dotyczy w istocie kilku zasadniczych kwestii. Obejmują one problematykę odpowiedzialności cywilnoprawnej, w zakresie odpowiedzialności za zobowiązania korporacji, odpowiedzialności majątkowej wobec korporacji oraz odpowiedzialności organizacyjnej ponoszonej w jej stosunkach wewnętrznych przez członków korporacji bądź jej funkcjonariuszy. Również ta sfera zagadnień mimo podobieństw konstrukcyjnych wymaga uwzględnienia istotnych różnic zachodzących pomiędzy poszczególnymi rodzajami korporacji.

Aktualnie korporacje nie mają jednolitej, wspólnej regulacji ustawowej. Poszczególne ich rodzaje zostały unormowane w zasadzie w odrębnych aktach prawnych, dotyczących danego rodzaju podmiotów, a przy tym pochodzących z różnych okresów. Część korporacji ma w prawie polskim dłuższą historię, gdyż były przedmiotem regulacji w okresie międzywojennym. W szczególności spółki handlowe uregulowane zostały w ustawie z 15.09.2000 r. – Kodeks spółek handlowych, który zastąpił rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.06.1934 r. – Kodeks handlowy , uzupełniając katalog tych podmiotów o spółkę partnerską i komandytowo-akcyjną. Spółdzielnie działają na podstawie ustawy z 16.09.1982 r., która zastąpiła ustawę z 17.02.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach , a ta z kolei ustawę z 29.10.1920 r. o spółdzielniach . Będąca podstawą działania stowarzyszeń aktualna ustawa z 7.04.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach została uchwalona w miejsce rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1932 r. – Prawo o stowarzyszeniach . Nieco młodszy rodowód mają związki zawodowe, których poprzednia regulacja zawarta była w ustawach z 1.07.1949 r. , a następnie z 8.10.1982 r. ; obecnie funkcjonują na podstawie ustawy z 23.05.1991 r. o związkach zawodowych. Problematyka partii politycznych, izb gospodarczych czy organizacji pracodawców uregulowana została po raz pierwszy w Polsce na przełomie lat 80. i 90. XX w. Pierwszą ustawą regulującą status partii politycznych w Polsce była ustawa z 28.07.1990 r. o partiach politycznych , zastąpiona aktualnie obowiązującą ustawą z 27.06.1997 r. Natomiast izby gospodarcze działają na podstawie ustawy z 30.05.1989 r., choć obowiązywał poprzednio dekret z 28.09.1949 r. o utworzeniu Polskiej Izby Handlu Zagranicznego , którą zastąpiła Krajowa Izba Gospodarcza. Z kolei podstawą działania organizacji pracodawców jest ustawa z 23.05.1991 r. o organizacjach pracodawców. Najmłodszymi formami są: europejskie zgrupowanie interesów gospodarczych, spółka europejska i spółdzielnia europejska, których możliwość tworzenia i działania w Polsce jest konsekwencją członkostwa w Unii Europejskiej. Mają do nich zastosowanie rozporządzenia Rady Wspólnot Europejskich podlegające bezpośredniemu stosowaniu w polskim porządku prawnym oraz ustawy. Należą do nich: rozporządzenia Rady (WE) nr 2137/85 z 25.07.1985 r. w sprawie europejskiego ugrupowania interesów gospodarczych i nr 2157/2001 z 8.10.2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej (SE) oraz ustawa z 4.03.2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej, a także rozporządzenie Rady (WE) nr 1435/2003 z 22.07.2003 r. w sprawie statutu spółdzielni europejskiej (SCE) oraz ustawa z 22.07.2006 r. o spółdzielni europejskiej.

Niniejsza monografia nie wyczerpuje wszystkich zagadnień powstających na tle analizy konstrukcji korporacji prywatnoprawnych. Jej celem jest przede wszystkim zwrócenie uwagi na zasadnicze jej elementy, co może stanowić podstawę dalszej dyskusji na ten temat. Zawarte w opracowaniu rozważania oscylują przy tym wokół typów korporacji najczęściej występujących w warunkach polskiego obrotu prawnego, zarówno gospodarczego, jak i dotyczącego innych sfer życia społecznego. Nawiązują też do stosunkowo nowych ich form, których celowość wprowadzenia do porządku prawnego oraz przydatność w praktyce podlegają jeszcze weryfikacji.

Autor fragmentu:

RozdziałI
Istota korporacji

§1.
Pojęcie korporacji

1.Istota i cechy korporacji

Termin „korporacja” pochodzi z języka łacińskiego od słowa corporatio oznaczającego „związek, połączenie części; stowarzyszenie, zrzeszenie”. W języku łacińskim z kolei słowo to wywodzi się od czasownika corporare oznaczającego „ucieleśnić”, a to z kolei od corpus, czyli „ciało”. Korporacja stanowi tym samym połączenie w jedność tworzących ją osób. Jej istotą jest zjednoczenie pewnej grupy podmiotów dla realizacji określonego celu, co oznacza, że zasadniczym jej substratem, uzasadniającym wyodrębnienie korporacji oraz decydującym o jej istnieniu i działalności, są osoby .

Przepisy prawa nie zawierają ogólnej ustawowej definicji korporacji, brak jest też ogólnej regulacji prawnej tego typu struktur. Natomiast niektóre z nich zostały zdefiniowane ustawowo w przepisach szczególnych dotyczących korporacji danego rodzaju. W szczególności stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych (art. 2 ust. 1pr. stow.). Z kolei spółdzielnia jest dobrowolnym...

Pełna treść dostępna po zalogowaniu do LEX

Zaloguj się do LEX | Nie korzystasz jeszcze z programów LEX? Zamów prezentację