Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym. Komentarz, wyd. III - OpenLEX

Sieradzka Małgorzata, Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym. Komentarz, wyd. III

Komentarze
Opublikowano: WKP 2018
Stan prawny: 15 lipca 2018 r.
Autor komentarza:

Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym. Komentarz, wyd. III

Autor fragmentu:

PRZEDMOWA DO TRZECIEGO WYDANIA

Ponad ośmioletnie stosowanie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (ustawa weszła w życie 19.07.2010 r.) ukazuje problemy, z jakimi przyszło się borykać zarówno sądom orzekającym, rozpoznającym sprawy grupowe sędziom, jak i uczestnikom postępowań grupowych. Przed ich zaprezentowaniem należy stwierdzić, że na pewno ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym nie stała się swoistą actio popularis, czego się obawiano na etapie prac legislacyjnych. Można także dodać, że pozew grupowy nie został wykorzystany jako instrument dochodzenia roszczeń w sprawach, w których ułatwiłby i umożliwił uzyskanie naprawienia szkody (np. w sprawach antymonopolowych, czynów nieuczciwej konkurencji, odpowiedzialności członków organów spółek kapitałowych). Stał się natomiast bardzo popularnym instrumentem dochodzenia roszczeń w sprawach niedozwolonych klauzul umownych, np. pozew przeciwko Getin Bankowi, pozew przeciwko mBankowi – znana sprawa „nabitych w mBank”. W sprawie „nabitych w mBank” sąd I instancji uwzględnił powództwo „frankowiczów” i uznał kwestionowaną klauzulę określającą zmiany oprocentowania za nieprecyzyjną, a także stwierdził, że nie wiąże ona klientów. Na skutek rozpoznania kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi, który oddalił apelację mBanku, Sąd Najwyższy uwzględnił kasację mBanku, uchylił zaskarżony wyrok i skierował sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny z uwagi na merytoryczną wadliwość orzeczeń sądów niższych instancji (zob. wyrok SN z 14.05.2015 r., II CSK 768/14, OSNC 2015/11, poz. 132, http://www.sn.pl/aktualnosci/SitePages/Komunikaty_o_sprawach.aspx?ItemID=66&ListName=Komunikaty_o_sprawach, dostęp: 28.05.2015 r.).

Według danych przekazanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w czerwcu 2014 r. w latach 2010–2013 do sądów wpłynęło łącznie 115 pozwów zawierających wniosek o rozpatrzenie sprawy w postępowaniu grupowym (zob. http://konsument.um.warszawa.pl/sites/konsument.um.warszawa.pl/files/pozwy_grupowe.pdf, dostęp: 5.05.2015 r.). Największa dotychczas prawomocnie zakończona sprawa dotyczyła ustalenia odpowiedzialności BRE Banku SA (obecnie mBank SA; wyrok SA w Łodzi z 30.04.2014 r., I ACa 1209/13, LEX nr 1496006).

Na szczególną uwagę zasługują trzy głośne sprawy grupowe:

1)

pozew przeciwko Skarbowi Państwa o ustalenie odpowiedzialności za szkody będące następstwem znacznego pogorszenia sytuacji życiowej członków grupy w związku ze śmiercią najbliższego członka rodziny spowodowaną katastrofą budowlaną pawilonu wystawowego nr 1 Międzynarodowych Targów w Katowicach. Sąd Najwyższy wydał postanowienie z 28.01.2015 r., I CSK 533/14, LEX nr 1648177, w którym dopuścił powództwo o ustalenie odpowiedzialności pozwanego w sprawach o roszczenie pieniężne wynikające z czynu niedozwolonego stanowiącego jedno zdarzenie. W postanowieniu SN wskazał, co następuje: „W pozwie z dnia 30 stycznia 2013 r. Z. P. działająca jako reprezentant grupy wniosła o ustalenie, że Skarb Państwa – Minister Skarbu Państwa ponosi odpowiedzialność wobec członków grupy za szkodę wyrządzoną katastrofą budowlaną pawilonu wystawowego nr 1 Międzynarodowych Targów [...] z dnia 26 stycznia 2006 r. w C. na zasadzie art. 434 k.c. oraz o ustalenie, że Skarb Państwa – Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego (lub ewentualnie Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w C.) ponosi na zasadzie art. 417 § 1 k.c. odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną katastrofą budowlaną przez niezgodne z prawem zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej przez [...] w C. o okresie od 04 stycznia 2002 r. do 28 stycznia 2006 r. W piśmie z dnia 15 lutego 2013 r. pełnomocnik powódki sprecyzował żądanie domagając się ustalenia, że Skarb Państwa – Minister Skarbu Państwa jako samoistny posiadacz budowli ponosi odpowiedzialność względem powódki i członków grupy za szkody będące następstwem znacznego pogorszenia ich sytuacji życiowej w związku ze śmiercią najbliższego członka rodziny, spowodowanej zawaleniem się pawilonu wystawowego nr 1 Międzynarodowych Targów [...] z dnia 28 stycznia 2006 na zasadzie art. 434 i 446 § 3 k.c. oraz ustalenia, że Skarb Państwa – Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego (lub ewentualnie Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w C.) ponosi na zasadzie art. 417 § 1 k.c. i art. 446 § 3 k.c. odpowiedzialność za szkody będące następstwem znacznego pogorszenia ich sytuacji życiowej w związku ze śmiercią najbliższego członka rodziny, spowodowanej zawaleniem się pawilonu wystawowego nr 1 Międzynarodowych Targów [...] w dniu 28 stycznia 2006 r., będącego w adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z niezgodnym z prawem zaniechaniem przy wykonywaniu władzy publicznej przez [...] w C. w czasie od 04 stycznia 2002 r. do 28 stycznia 2006 r. Postanowieniem z dnia 28 stycznia 2015 r., sprostowanym postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2015 r., Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej, orzekł o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym” (zob. postanowienie SO z 20 czerwca 2016 r., sygn. akt II C 172/15). W wyroku z dnia 23 kwietnia 2018 r. SO uwzględnił pozew grupowy 84 krewnych ofiar katastrofy budowlanej hali Międzynarodowych Targów Katowickich z 2006 r. uznał, że odpowiedzialność za katastrofę budowlaną ponosi prezydent miasta C. i powiatowy inspektor nadzoru budowlanego (sygn. akt II C 172/15, wyrok nieprawomocny);

2)

pozew przeciwko Skarbowi Państwa, ZUS i towarzystwom emerytalnym w związku z reformą OFE. Sąd Okręgowy w Warszawie dopuścił pozew grupowy wyrokiem z 4.03.2015 r., I C 599/14, niepubl. Sąd ten wskazał, że: 1) roszczenia poszkodowanych są oparte na takiej samej podstawie faktycznej; tą podstawą jest ustawa przekazująca składki emerytalne z OFE do ZUS; 2) roszczenia powodów są jednorodne, mimo że dotyczą różnych OFE, dlatego zachowana została minimalna liczba powodów w pozwie zbiorowym, chociaż przeciwko niektórym z OFE występuje mniej niż wymagane 10 osób; 3) pozywający spełniają warunek występowania o ochronę konsumentów, choć ZUS nie jest przedsiębiorcą. Stosunku konsumenta nie uchyla też to, że umowa, którą klienci OFE nawiązali z ZUS-em, była obligatoryjna (zob. http://wyborcza.biz/Emerytura/1,124711,17515629, Obywatele_moga_sie_domagac_odszkodowania_za_OFE__Pozew.html, dostęp: 4.03.2015 r.). Wskazane postanowienie o dopuszczalności postępowania grupowego zostało zaskarżone zażaleniem przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa (3.05.2015 r.). Sąd Okręgowy oddalił w dniu 14.02.2018 r. pozew grupowy w sprawie reformy OFE, przyjmując, że głównymi pokrzywdzonymi wprost tymi zmianami są powszechne towarzystwa emerytalne, którym środki i podstawy funkcjonowania zostały odebrane;

3)

pozew przeciwko mBankowi – sprawa „nabitych w mBank” pomimo wygranej „frankowiczów” w dwóch instancjach – Sąd Okręgowy w Łodzi wydał wyrok 3.07.2013 r., II C 1693/10, LEX nr 2128495, na korzyść klientów; Sąd Apelacyjny w Łodzi podtrzymał orzeczenie (aczkolwiek z nieco innym uzasadnieniem prawnym) w wyroku z 30.04.2014 r., I ACa 1209/13 – nie zakończyła się, ponieważ w wyroku z 14.05.2015 r., II CSK 768/14, OSNC 2015/11, poz. 132, Sąd Najwyższy uwzględnił kasację mBanku, uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 30.04.2014 r. i skierował sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten sąd. Z uwagi na otrzymanie 4 opinii biegłych Sąd Okręgowy w dniu 29.04.2018 r. bezterminowo odroczył rozprawę.

Analiza rozpoznawanych spraw grupowych pozwala wyróżnić przepisy, których zastosowanie w konkretnych okolicznościach sprawy może wywoływać wątpliwości, co z kolei wpływa (może wpływać) na różną (odmienną) ocenę przez sądy. Zresztą postępowania odwoławcze ukazują wady postępowań przed sądami I instancji. Warto chociażby powołać w tym miejscu pozew grupowy poszkodowanych w wyniku katastrofy hali Międzynarodowych Targów Katowickich, z uwagi właśnie na brak tożsamości podstawy faktycznej powództwa (zob. http://Pozew-zbiorowy-ws-katastrofy-hali-MTK-odrzucony,wid,15952022,wiadomosc.html?ticaid=113cd6, dostęp: 17.02.2015 r.). Natomiast Sąd Najwyższy orzeczeniem z 28.01.2015 r. uznał pozew grupowy za dopuszczalny i uchylił postanowienia sądów I i II instancji o jego odrzuceniu.

Przepisy ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, które najczęściej wywołują wątpliwości interpretacyjne, dotyczą:

1)

tożsamości roszczeń pieniężnych,

2)

ujednolicenia roszczeń pieniężnych,

3)

charakteru roszczenia dochodzonego w postępowaniu grupowym,

4)

przesłanek zobowiązania powoda przez sąd do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu.

Ocena ponad 4 lat stosowania ustawy pozwoliła sporządzić raport pt. Pozwy grupowe – doświadczenia po czterech latach (M. Niedużak, M. Szwast, Warszawa 2014, http://konsument.um.warszawa.pl/sites/konsument.um.warszawa.pl/files/pozwy_grupowe.pdf, dostęp: 5.05.2015 r.).

Na szczeblu UE zostało przyjęte 11.06.2013 r. i opublikowane 26.07.2013 r. zalecenie Komisji w sprawie wspólnych zasad dotyczących mechanizmów zbiorowego dochodzenia roszczeń o zaprzestanie bezprawnych praktyk oraz roszczeń odszkodowawczych w państwach członkowskich, dotyczących naruszeń praw przyznanych na mocy prawa Unii (Dz.Urz. UE L 201, s. 60). Zawiera ono propozycję zbioru zasad odnoszących się do zbiorowego dochodzenia roszczeń na drodze zarówno sądowej, jak i pozasądowej, które powinny być wspólne w całej Unii, przy jednoczesnym poszanowaniu różnych tradycji prawnych państw członkowskich. Zasady te powinny zagwarantować przestrzeganie podstawowych praw procesowych oraz zapobiegać nadużyciom przez wprowadzenie odpowiednich zabezpieczeń. Zalecenie odnosi się do zbiorowego dochodzenia zarówno roszczeń odszkodowawczych, jak i roszczeń o zaprzestanie bezprawnych praktyk. Niniejsze zalecenie nie narusza istniejących sektorowych mechanizmów dochodzenia roszczeń o zaprzestanie bezprawnych praktyk przewidzianych w prawie Unii (motyw 13 i 14 zalecenia 2013/396). Warto wskazać, że państwa członkowskie były zobowiązane wdrożyć zasady określone w niniejszym zaleceniu w krajowych systemach zbiorowego dochodzenia roszczeń najpóźniej do 26.07.2015 r. [zob. A. Piszcz, Zalecenie Komisji dotyczące zbiorowego dochodzenia roszczeń (collective redress). W jaki sposób dokonać jego implementacji w Polsce?, internetowy „Kwartalnik Antymonopolowy i Regulacyjny” 2014/4(3), s. 52–67].

Zalecenie 2013/396 zawiera wspólne i szczególne rozwiązania prawne, na jakich powinny być oparte regulacje krajowe mechanizmów zbiorowego dochodzenia roszczeń w poszczególnych państwach członkowskich. W zakresie zasad wspólnych dla zbiorowego dochodzenia roszczeń o zaniechanie bezprawnych praktyk i roszczeń odszkodowawczych są to:

1)

legitymacja do wytoczenia powództwa przedstawicielskiego (pkt 4–7),

2)

weryfikacja powództw na jak najwcześniejszym etapie postępowania przed sądem (pkt 8–9),

3)

metody rozpowszechniania informacji (pkt 10–12),

4)

zwrot kosztów postępowania stronie wygrywającej (pkt 13),

5)

finansowanie (pkt 14–16),

6)

sprawy o charakterze transgranicznym (pkt 17–18).

Natomiast w przedmiocie szczególnych rozwiązań prawnych odnoszących się do roszczeń odszkodowawczych i o zaprzestanie należy wymienić:

1)

przyspieszone procedury dotyczące roszczeń o wydanie nakazu zaprzestania bezprawnych praktyk (pkt 19),

2)

skuteczne egzekwowanie nakazów zaprzestania bezprawnych praktyk (pkt 20),

3)

model opt-in (pkt 21–24),

4)

alternatywne metody zbiorowego rozstrzygania sporów i zawierania ugód (pkt 25–28),

5)

wynagrodzenie prawników oraz metody jego wyliczania (pkt 29–30),

6)

zakaz stosowania odszkodowań karnych (pkt 31, pkt 32),

7)

zbiorowe powództwa następcze (pkt 33–34),

8)

rejestr postępowań grupowych „w toku” – zalecenie zobowiązuje państwa członkowskie do prowadzenia rejestru toczących się postępowań grupowych (pkt 35–36).

Państwa członkowskie powinny gromadzić wiarygodne roczne dane statystyczne dotyczące liczby pozasądowych i sądowych postępowań w zakresie zbiorowego dochodzenia roszczeń, a także informacje dotyczące stron, przedmiotu sporu oraz wyników takich postępowań. Państwa członkowskie powinny corocznie przekazywać Komisji informacje zebrane zgodnie z pkt 39 zalecenia 2013/396, przy czym powinno to nastąpić po raz pierwszy najpóźniej do 26.07.2016 r. Pomimo że zalecenia Komisji Europejskiej nie mają charakteru wiążącego dla państw członkowskich, to w ich wyniku UE wyznaczyła swoim członkom zasady obowiązujące przy regulacji krajowej postępowań zbiorowych. Warto dodać, że pomimo braku wiążącego charakteru zalecenia 2013/396 w orzecznictwie unijnym podkreśla się konieczność uwzględnienia ich przez sądy przy dokonywaniu wykładni prawa krajowego, czyli w omawianym zakresie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (zob. wyrok TS z 13.12.1989 r., C-322/88, Salvatore Grimaldi przeciwko Fonds des maladies professionnelles, ECLI:EU:C:1989:646). Komisja przyjęła sprawozdanie z realizacji powyższego zalecenia w 2018 r. W sprawozdaniu Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego z realizacji zalecenia Komisji z 11.06.2013 r. w sprawie wspólnych zasad dotyczących mechanizmów zbiorowego dochodzenia roszczeń o zaprzestanie bezprawnych praktyk oraz roszczeń odszkodowawczych w państwach członkowskich, dotyczących naruszeń praw przyznanych na mocy prawa Unii (2013/396/UE) przedstawiono ocenę z praktycznej realizacji zalecenia cztery lata po jego opublikowaniu. Dodatkowo zawarto analizę, czy wprowadzone zmiany doprowadziły do powszechniejszego i bardziej spójnego zastosowania indywidualnych zasad określonych w zaleceniu (sekcja 2). W sprawozdaniu analizuje się również praktyczne doświadczenia zebrane w zakresie przepisów dotyczących zbiorowego dochodzenia roszczeń dostępnych na poziomie krajowym lub, w przypadku braku takich zasad, w jaki sposób skutecznie rozwiązywane są sytuacje wystąpienia szkody zbiorowej. Dodatkowo przeanalizowano, w jakim stopniu realizacja zalecenia przyczyniła się do osiągnięcia jego głównych celów, tj. ułatwienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości i zapobiegania nadużywaniu drogi sądowej. Sprawozdanie zawiera uwagi końcowe na temat potrzeby dalszych działań dotyczących zbiorowego dochodzenia roszczeń na szczeblu Unii Europejskiej (sekcja 3). W sprawozdaniu uwzględniono główny prawnie wiążący instrument Unii dotyczący kwestii zbiorowego dochodzenia roszczeń, tj. dyrektywę w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk, zgodnie z którą wymagane jest, aby postępowanie w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów było dostępne we wszystkich państwach członkowskich (s. 1 sprawozdania). W podsumowaniu sprawozdania wskazano, że: „Komisja zamierza w dalszym ciągu promować zasady określone w Zaleceniu z 2013 r. we wszystkich obszarach, zarówno pod względem dostępności powództw w ramach zbiorowego dochodzenia roszczeń w ustawodawstwie krajowym, a tym samym poprawić dostęp do wymiaru sprawiedliwości, a także w zakresie zapewniania koniecznych zabezpieczeń w celu wyeliminowania nadużyć drogi sądowej, przeprowadzić dalszą analizę niektórych aspektów Zalecenia, które są kluczowe dla wyeliminowania nadużyć i zapewnienia bezpiecznego korzystania z mechanizmów zbiorowego dochodzenia roszczeń, takich jak finansowanie powództw zbiorowych, w celu lepszego opracowania i praktycznego wdrożenia; kontynuować dalszą ocenę Zalecenia z 2013 r. w ramach przyszłej inicjatywy dotyczącej budowy «nowego ładu dla konsumentów», ogłoszonej w programie prac Komisji na 2018 r., ze szczególnym uwzględnieniem wzmocnienia mechanizmów dochodzenia roszczeń i egzekwowania przepisów dyrektywy w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk”.

Warto również dodać, że w zakresie prywatnoprawnego dochodzenia roszczeń opartych na naruszeniach reguł konkurencji przyjęto dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z 26.11.2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego (Dz.Urz. UE L 349, s. 1; na temat prywatnoprawnego dochodzenia roszczeń z tytułu naruszenia prawa konkurencji zob. M. Sieradzka, Dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia unijnego i krajowego prawa konkurencji, cz. 1, PUG 2012/1; M. Sieradzka, Dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia unijnego i krajowego prawa konkurencji, cz. 2, PUG 2012/2).

Implementowano ją w drodze uchwalenia ustawy z 21.04.2017 r. o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji (Dz.U. poz. 1132). Zarówno unijny, jak i polski ustawodawca zmierzają do zapewnienia skutecznego dochodzenia roszczeń związanych z naruszeniem prawa ochrony konkurencji na terenie UE.

Celem nowej regulacji prawnej jest zapewnienie skuteczności dochodzenia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji. Dotychczas bowiem podmioty poszkodowane w wyniku naruszenia prawa konkurencji mogły dochodzić naprawienia szkody stąd wynikającej w oparciu o ogólne przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności deliktowej. Z uwagi jednak na trudności chociażby w udowodnieniu naruszenia prawa konkurencji postępowania te nie były skuteczne. Nowa regulacja prawna ma zagwarantować pełne prawo do naprawienia szkody osobom poszkodowanym przez naruszenie krajowego, jak również unijnego prawa konkurencji.

Ustawa określa zasady odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez naruszenie prawa konkurencji oraz zasady dochodzenia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji w postępowaniu cywilnym. Podstawa odpowiedzialności jest zawarta w art. 3 ustawy, który stanowi, że do naprawienia szkody wyrządzonej komukolwiek przez naruszenie prawa konkurencji jest zobowiązany sprawca tego naruszenia. Odpowiedzialność jest oparta na zasadzie winy.

Celem ustawy jest ułatwienie dochodzenia naprawienia szkody podmiotom poszkodowanym naruszeniem prawa konkurencji. Zarówno dyrektywa odszkodowawcza 2014/104/UE, jak i ustawa o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji mają zapewnić równowagę między publicznoprawnym i prywatnoprawnym mechanizmem realizowania prawa konkurencji oraz pełne prawa do naprawienia szkody osobom poszkodowanym naruszeniami krajowych i unijnych reguł konkurencji (Projekt założeń do Projektu ustawy o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji, dostępny pod adresem https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12283303/katalog/12341828#12341828, dostęp: 20.07.2017 r.; Uzasadnienie do rządowego projektu ustawy o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji, 8.03.2017 r., dostępny pod adresem http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/druk.xsp?nr=1370, dostęp: 20.07.2017 r.).

Odpowiedzialność określona w ustawie ma charakter solidarny. Wszyscy naruszyciele ponoszą odpowiedzialność za całość szkody. Ustawodawca wprowadził w art. 5 ust. 1 ograniczenie tej odpowiedzialności w przypadku małych i średnich przedsiębiorców. Wskazany przedsiębiorca ponosi odpowiedzialność solidarną wyłącznie wobec swoich nabywców bezpośrednich lub nabywców pośrednich albo dostawców bezpośrednich lub dostawców pośrednich, jeżeli jego udział w rynku właściwym jest niższy niż 5% przez cały okres trwania naruszenia prawa konkurencji. Kolejny wymóg niezbędny do ograniczenia odpowiedzialności to ustalenie, że poniesienie przez niego odpowiedzialności solidarnej bez ograniczeń stanowiło nieodwracalne zagrożenie dla ekonomicznej opłacalności jego działalności i skutkowało całkowitą utratą wartości jego przedsiębiorstwa. Wskazane ograniczenie nie ma jednak zastosowania do małego lub średniego przedsiębiorcy, który pełnił kierowniczą rolę w naruszeniu prawa ochrony konkurencji lub nakłonił innych przedsiębiorców do udziału w naruszeniu, jak też w przypadku anty-monopolowej recydywy.

Dotychczasowe doświadczenia w stosowaniu ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, a przede wszystkim problemy związane z interpretacją jej przepisów, doprowadziły do przyjęcia zmian w jej brzmieniu. Celem ostatniej nowelizacji z 2017 r. było zwiększenie efektywności grupowego dochodzenia roszczeń oraz usunięcie wątpliwości na tle poszczególnych uregulowań.

Ustawa z 7.04.2017 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności (Dz.U. poz. 933 ze zm.) wprowadza kluczowe zmiany w ustawie o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Nowe przepisy, jak też zmiany w dotychczasowych, mają na celu przyspieszenie i usprawnienie rozpoznawania spraw w postępowaniu grupowym. W czasie prawie 7-letniego okresu funkcjonowania ustawy (weszła w życie 19.07.2010 r.) ujawnione zostały poważne trudności w dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Przede wszystkim odnotowano przewlekłość postępowania grupowego, trudności interpretacyjne przepisów ustawy, uciążliwości związane z dochodzeniem roszczeń pieniężnych.

Zmiany ustawy mają na celu nie tylko usunięcie zidentyfikowanych problemów, ale przede wszystkim usprawnienie oraz przyspieszenie grupowego dochodzenia roszczeń. Jak wskazano w projekcie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym z 11.07.2016 r. (orka.sejm.gov.pl/proc6.nsf/projekty/1829_p.htm): „Celem niniejszego projektu jest przede wszystkim zniwelowanie problemów, takich jak: (i) nadmiernie ograniczony przedmiotowy zakres zastosowania u.d.r.p.g., (ii) długotrwałość rozpoznania spraw w postępowaniu grupowym (w tym zwłaszcza w pierwszej fazie tzw. certyfikacji), (iii) trudności i uciążliwości związane z dochodzeniem w postępowaniu grupowym świadczeń pieniężnych, (iv) wątpliwości interpretacyjne powodujące zmniejszenie efektywności rozpoznawania spraw o ustalenie odpowiedzialności w postępowaniu grupowym, oraz (v) ryzyko nieuzasadnionego obciążania powoda kaucją na zabezpieczenie kosztów procesu. Zmiany te zmierzają do zwiększenia efektywności postępowania grupowego. Ponadto, celem projektu jest wyeliminowanie innych wątpliwości interpretacyjnych, które pojawiają się w praktyce stosowania u.d.r.p.g.

Ustawodawca uznał, że dotychczasowy model dochodzenia roszczeń w postępowaniu grupowym nie usprawnił w sposób wystarczający możliwości dochodzenia roszczeń, a co więcej – w ciągu ponad 7 lat od wejścia w życie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym ujawnił się szereg istotnych problemów związanych z dochodzeniem roszczeń. Według statystyk Ministerstwa Sprawiedliwości do sądów okręgowych w latach 2010–2015 wpłynęło łącznie zaledwie 188 pozwów grupowych w sprawach cywilnych i jedynie 7 pozwów grupowych w sprawach gospodarczych. W tym okresie załatwiono łącznie 117 spraw cywilnych i 5 spraw gospodarczych rozpoznawanych w postępowaniu grupowym. Ponadto w 33 sprawach cywilnych pozew grupowy został odrzucony. Natomiast tylko ok. 38% spraw cywilnych, w których wszczęto postępowanie grupowe w latach 2010–2015, zostało w tym okresie rozpoznanych merytorycznie” (uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności, VIII kadencja, druk sejm. nr 1185). Wprowadzone zmiany wynikają też z konieczności uwzględnienia treści pkt 2 zalecenia 2013/396, zgodnie z którym: „Państwa członkowskie powinny zagwarantować, by postępowania w zakresie zbiorowego dochodzenia roszczeń były rzetelne, sprawiedliwe i prowadzone bez zbędnej zwłoki oraz aby nie pociągały one za sobą nadmiernych kosztów”.

Wskutek uchwalonej nowelizacji zmieniono przepisy dotyczące:

1)

zakresu przedmiotowego ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (art. 1 ust. 2);

2)

uproszczenia wymogów dotyczących ujednolicenia wysokości dochodzonych roszczeń w postępowaniu grupowym (art. 2 ust. 1);

3)

określenia roszczenia pieniężnego, którego dotyczy żądanie ustalenia odpowiedzialności (art. 2 ust. 3);

4)

procedury rozpoznawania spraw w postępowaniu grupowym;

5)

wymogów pozwu grupowego w sprawach o roszczenia pieniężne – przez wprowadzenie obowiązku dokonania ujednolicenia wysokości roszczeń członków grupy (podgrupy) (art. 6 ust. 1 pkt 2);

6)

kaucji w postępowaniu grupowym (art. 8);

7)

rozpoznania dopuszczalności postępowania grupowego na posiedzeniu niejawnym (art. 10 ust. 1);

8)

ograniczenia postępowań wpadkowych (art. 10);

9)

zobowiązania przez sąd do złożenia przez pozwanego odpowiedzi na pozew (art. 10 ust. 1a);

10)

wydłużenia terminu na wytoczenie powództwa indywidualnego przez członka grupy z 6 miesięcy do 12 miesięcy (art. 10 ust. 3);

11)

wyłączenia możliwości ponownego badania dopuszczalności postępowania grupowego po uprawomocnieniu się postanowienia o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym (art. 10a);

12)

ogłoszeń o wszczęciu postępowania grupowego (art. 11);

13)

odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (art. 24 ust. 1).

Warto w tym miejscu wskazać, że ustawa z 7.04.2017 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności zmieniła: Kodeks cywilny, Kodeks postępowania cywilnego, ustawę o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, ustawę o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, a także: ustawę z 17.06.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2018 r. poz. 1314 ze zm.), ustawę z 6.09.2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. z 2018 r. poz. 1330), ustawę z 28.10.2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz.U. z 2018 r. poz. 703 ze zm.), ustawę z 29.01.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1579 ze zm.), ustawę z 17.12.2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1311 ze zm.), ustawę z 27.08.2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 2077 ze zm.) oraz ustawę z 9.04.2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (Dz.U. z 2018 r. poz. 470 ze zm.). Zmiany dotyczące ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym weszły w życie 1.06.2017 r., co wynika z art. 22 u.z.u.d.w. (na temat uwag do zmian wprowadzonych w wyniku uchwalenia ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności zob.: Tabela uwag zgłoszonych w ramach konsultacji publicznych do projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności, https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12287513/12366047/12366051/dokument241134.pdf, dostęp: 9.07.2017 r.; Uwagi Sądu Najwyższego do rządowego projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności, http://orka.sejm.gov.pl/Druki8ka.nsf/0/EF08EC1EA67F1860C12580B500345C6E/%24File/1185-002.pdf, dostęp: 24.01.2017 r.; Opinia Rady Legislacyjnej o projekcie ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności, dostęp: 26.08.2016 r. – http://radalegislacyjna.gov.pl/dokumenty/opinia-z-26-sierpnia-2016-r-o-projekcie-ustawy-o-zmianie-niektorych-ustaw-w-celu).

Aktualnie na szczeblu UE trwają prace nad przyjęciem dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie powództw przedstawicielskich w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów i uchylającej dyrektywę 2009/22/WE, mającej zastąpić dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/22/WE z 23.04.2009 r. w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony interesów konsumentów („dyrektywa w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk”). Uzasadnieniem wprowadzenia powołanej dyrektywy jest wzrastające ryzyko naruszania zbiorowych interesów konsumentów w związku z procesami globalizacji i cyfryzacji. Komisja Europejska wskazuje, iż wzrastająca dynamika obrotu handlowego (w tym handlu transgranicznego) generuje wzrost zagrożenia z tytułu naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. Natomiast dotychczas obowiązująca dyrektywa 2009/22/WE w niewystarczającym stopniu zapewnia ochronę zbiorowych interesów konsumentów. W uzasadnieniu projektu dyrektywy jako argumenty wskazujące na potrzebę uchylenia dyrektywy 2009/22/WE podniesiono: ograniczony zakres jej zastosowania (odnoszący się do jedynie niektórych obszarów rynku), ograniczony wpływ decyzji wydawanych w postępowaniu w sprawie nakazu zaprzestania szkodliwych praktyk na dochodzenie roszczeń przez poszkodowanych konsumentów, a także czas trwania postępowania i jego koszty, które zniechęcają do prowadzenia postępowań. Wskazano potrzebę wprowadzenia regulacji prawnych zmierzających do ochrony zbiorowych interesów konsumentów, zarówno w zakresie dotyczącym roszczeń o zaprzestanie praktyk, jak i w zakresie dotyczącym roszczeń odszkodowawczych – tak w opinii z 4.06.2018 r. w sprawie wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie powództw przedstawicielskich w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów i uchylającej dyrektywę 2009/22/WE [COM(2018) 184 final].

Ministerstwo Gospodarki przygotowuje zmiany w ustawie o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, które mają przyczynić się do zwiększenia zainteresowania dochodzeniem roszczeń grupowych, a przede wszystkim skuteczności przy dochodzeniu roszczeń drobnych kwotowo. Nowelizacja ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym z czerwca 2017 r. wprowadziła już zmiany mające poprawić sytuację konsumentów. Przede wszystkim poszerzono katalog spraw objętych jej zakresem, uściślono przesłankę ujednolicenia roszczeń. Natomiast planowane są kluczowe zmiany w modelu dochodzenia roszczeń w postępowaniu grupowym (http://www.lex.pl/czytaj/-/artykul/haladyj-pracujemy-nad-zmianami-w-pozwach-grupowych). Nowy model dochodzenia roszczeń – model opt-out na pewno będzie presją dla pozwanych w sprawach grupowych, a zwłaszcza w tych dotyczących drobnych kwotowo szkód masowych. Wprowadzenie modelu opt-out zadziała prewencyjnie, ale nie zadziała tak odstraszająco na naruszycieli jak w amerykańskim modelu. Sądy amerykańskie mogą orzec odszkodowanie karne (punitive damages), które przekracza wysokość szkody, gdyż nie ma na celu naprawienia szkody, lecz ukaranie sprawcy.

Należy brać pod uwagę też wady modelu opt-out, np. objęcie skutkami wyroku wszystkich poszkodowanych, gdy nie złożą oświadczenia o niezaliczeniu do grupy, zgłaszanie zbyt wygórowanych roszczeń, trudności w identyfikacji grupy. Dlatego tak ważna jest procedura notyfikacji, czyli zawiadamiania poszkodowanych o toczącym się postępowaniu grupowym.

Założenia zmian w postępowaniach grupowych dotyczących modelu postępowania grupowego skutecznie wpłyną na poprawę dotychczasowej sytuacji konsumentów, zwłaszcza w przypadku dochodzenia drobnych kwotowo roszczeń (M. Sieradzka, Pozwy grupowe będą skuteczniejsze, http://www.twoja-firma.abc.com.pl/czytaj/-/artykul/pozwy-grupowe-beda-skuteczniejsze, dostęp: 16.06.2018 r.). Wprowadzenie modelu opt-out powinno również wpłynąć na szerokie korzystanie z ugody (przykładem może być sprawa Dieselgate w USA dotycząca nabywców aut Volkswagena w USA).

Trzecie wydanie Komentarza do ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym zostało zaakceptowane i przyjęte do druku przez Wydawnictwo Wolters Kluwer. W imieniu własnym dziękuję Pani Redaktor Magdalenie Stojek-Siwińskiej. Podziękowania kieruję także do Prezesów Sądów Apelacyjnych i Okręgowych za przekazanie orzeczeń wydawanych w postępowaniach grupowych, a także sędziom za cenne uwagi, które pozwoliły mi wzbogacić merytoryczną treść komentarza.

Prof. nadzw. U.Łaz. Małgorzata Sieradzka

Warszawa, 4.06.2018 r.

Autor fragmentu:

WPROWADZENIE

1.Charakterystyka regulacji

Instytucja pozwu zbiorowego pojawiła się polskim systemie prawnym w wyniku uchwalenia ustawy z 17.12.2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Wprowadziła ona do prawa polskiego model ochrony interesów wielu podmiotów w jednym postępowaniu sądowym.

W czasie prac nad ustawą rozważano włączenie postępowania grupowego do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Ostatecznie zdecydowano się jednak na uchwalenie autonomicznego aktu prawnego – nowej ustawy regulującej postępowanie grupowe (postępowanie grupowe uregulowane jako postępowanie pozakodeksowe funkcjonuje także w innych państwach Europy, np. w Niemczech oraz w Szwecji; zob. M. Sieradzka, Pozwy grupowe – możliwości i ograniczenia, „Kancelaria” 2001/3; warto wskazać, że polska regulacja postępowania grupowego wykazuje największe podobieństwo do ustawy szwedzkiej).

Mimo że nowy akt prawny nie stanowi całościowej regulacji postępowania grupowego, w pełni reguluje wszystkie nowe zagadnienia dotyczące problematyki powództw grupowych. W sprawach nieuregulowanych w ustawie na zasadzie odesłania zastosowanie znajdują natomiast przepisy Kodeksu postępowania cywilnego.

Wobec powyższego należy się zastanowić nad motywami, które przesądziły o tym, że polski ustawodawca nie zdecydował się na wprowadzenie instytucji postępowania grupowego do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Decyzja o przyznaniu ustawie charakteru odrębnej regulacji została podyktowana przede wszystkim koniecznością sprawdzenia funkcjonowania nowej regulacji prawnej. Jeśli sprawdzi się ona w praktyce, ustawodawca nie wyklucza włączenia jej postanowień do postępowania cywilnego.

Z uzasadnienia projektu ustawy wyraźnie wynika, że ustawodawca celowo nie włączył jej regulacji do Kodeksu postępowania cywilnego, zakładając, że nowa instytucja wymaga gruntownego sprawdzenia w praktyce, które pokaże prawidłowość uchwalonej regulacji prawnej i pozwoli ocenić jej skuteczność. Zdobyte w ten sposób doświadczenia mogą zaś doprowadzić do zmian regulacji, co w sytuacji obowiązywania postępowania grupowego w Kodeksie postępowania cywilnego oznaczałoby konieczność jego nowelizacji, Kodeks zawiera bowiem już kilkanaście postępowań, a wprowadzenie w jego zakres nowego postępowania mogłoby zachwiać dotychczasowym porządkiem regulacji.

Ustawodawca uznał, że ze względu na potrzebę zapewnienia stabilizacji Kodeksu postępowania cywilnego, który i tak zbyt często jest poddawany zmianom, korzystniejszym rozwiązaniem będzie obowiązywanie nowej ustawy o postępowaniu grupowym jako samodzielnej regulacji prawnej. Intencją ustawodawcy wprowadzającego do prawa polskiego instytucję powództw grupowych nie było zatem sztuczne włączenie regulacji w ramy postępowania cywilnego. Wydaje się, że w związku z tym, iż jest to nowa regulacja prawna, decyzje dotyczące jej ewentualnej inkorporacji do postępowania cywilnego powinny zapaść dopiero po pewnym okresie jej obowiązywania. Postępowanie grupowe jest bowiem nową regulacją prawną, która w czasie swojego funkcjonowania powinna ukształtować określoną praktykę.

Zamierzeniem ustawodawcy wprowadzającego do prawa polskiego postępowanie grupowe stało się stworzenie regulacji prawnej, która obejmie protekcją interesy wielu podmiotów poszkodowanych w wyniku jednego zdarzenia. W uzasadnieniu projektu ustawy czytamy, że celem postępowania grupowego jest stworzenie możliwości rozstrzygnięcia wielu podobnych spraw różnych podmiotów w jednym postępowaniu. Postępowanie grupowe ma być procedurą, dzięki której ułatwiony zostanie dostęp do sądu w sytuacjach, w których dochodzenie roszczenia w takim postępowaniu jest korzystniejsze dla zainteresowanego niż indywidualne występowanie z własnym roszczeniem (np. w przypadku dochodzenia bardzo małych kwotowo roszczeń od jednego sprawcy szkody). Dzięki wprowadzonym ułatwieniom zwiększa się efektywność ochrony sądowej. Stosowanie ustawy usprawni postępowania sądowe zwłaszcza w sprawach o dużym znaczeniu społecznym. Ekonomika postępowania przemawia za prowadzeniem postępowań grupowych. W doktrynie podkreśla się też, że pozew grupowy jest metodą zapobiegania mnożeniu procesów, i ten cel nie zostanie osiągnięty, jeśli nad zagadnieniami wspólnymi dla grupy przeważać będą zagadnienia dotyczące indywidualnych okoliczności poszczególnych członków grupy (zob. L.J. Ball, Comment, Damages in Class Actions: Determinations and Allocation, 10 „Boston College Law Review” 1969/3, http://lawdigitalcommons.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1159&context=bclr).

Należy więc uznać, że celem postępowania grupowego jest ułatwienie dostępu do sądu oraz przyspieszenie postępowania przy znacznym obniżeniu jego kosztów.

Wprowadzenie do prawa polskiego instytucji pozwu zbiorowego, która od dawna funkcjonuje w Stanach Zjednoczonych oraz w wielu krajach Europy Zachodniej, ma ułatwić dochodzenie roszczeń przez grupę osób poszkodowanych w wyniku jednego zdarzenia. Polski ustawodawca przy pracach nad tą ustawą korzystał ze wzorów regulacji powództw grupowych, która obowiązuje w wielu krajach (np. w Danii, Hiszpanii, Szwecji, Holandii, Niemczech, Grecji czy Wielkiej Brytanii).

W państwach członkowskich UE pojawiły się propozycje wprowadzenia instytucji pozwów zbiorowych do prawa unijnego. Należy zauważyć, że wprowadzenie w tym przedmiocie jednego aktu regulującego dochodzenie roszczeń grupowych wpłynęłoby na ujednolicenie postępowań grupowych w obrębie Unii, zwłaszcza że regulacje prawne dotyczące powództw grupowych, które obowiązują w państwach członkowskich UE, różnią się pomiędzy sobą. Ujednolicenie przepisów dotyczących pozwów zbiorowych ułatwiłoby dochodzenie roszczeń wynikających z naruszeń o charakterze transgranicznym. Powszechnie wyrażane są poglądy, że korzyści płynące z wprowadzenia instytucji postępowania grupowego obejmują poprawienie funkcjonowania wspólnego rynku przez podniesienie bezpieczeństwa prawnego nabywcy (konsumenta) oraz rozszerzenie zakresu dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Ponad 70% ankietowanych obywateli państw członkowskich UE deklaruje, że skorzystałoby z ochrony sądowej w drobnych sprawach, jeżeli mogłyby być one wytaczane wspólnie z innymi osobami (tak uzasadnienie rządowego projektu ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, VI kadencja, druk sejm. nr 1829, s. 6).

Z uwagi na to, że podmiotem chronionym w postępowaniu grupowym jest pewna zbiorowość, dla jej określenia używam pojęcia „grupa” lub „zbiorowość”. Dotyczy to również pozwu grupowego (zbiorowego) jako instrumentu ochrony interesów tej grupy (zbiorowości).

W świetle powyższego zapewnienie (umożliwienie) wielu podmiotom możliwości dochodzenia roszczeń w jednym postępowaniu grupowym niesie ze sobą wiele korzyści.

Pozew grupowy ma być instrumentem pozwalającym na szybkie i efektywne dochodzenie roszczeń zarówno przez konsumentów, jak i przez przedsiębiorców.

Podstawową grupą podmiotów korzystających z instytucji powództw grupowych są konsumenci. Mogą oni dochodzić roszczeń, nie obawiając się wysokich kosztów postępowania, które rozkładają się stosownie do liczby osób w grupie. Ustawodawca w celu zapewnienia konkurencyjności postępowania grupowego w stosunku do zwykłego postępowania cywilnego wprowadził niższą stawkę opłaty sądowej w sprawach o prawa majątkowe dochodzone w postępowaniu grupowym. Ponieważ prowadzone jest jedno postępowanie, znacznie łatwiej można udowodnić poniesienie szkody, w ramach jednego bowiem postępowania przeprowadza się wspólne postępowanie dowodowe. Należy w tym miejscu wskazać, że główną przyczyną rezygnacji z dochodzenia roszczeń przez konsumentów są właśnie wysokie koszty postępowania. Można tym samym przypuszczać, że obniżenie opłaty sądowej w sprawach dochodzonych w postępowaniu grupowym stanowi ułatwienie w korzystaniu z nowej instytucji. Przepisy ustawy umożliwiły złożenie pozwu grupowego (dotąd jest to największy sukces) przez 165 klientów Generali Życie TU S.A. Klienci „nabici na polisolokaty” domagali się zwrotu pieniędzy pobranych przez ubezpieczyciela z tytułu tzw. opłaty likwidacyjnej. W sumie chodziło o około 2,5 mln zł. Sąd Okręgowy w Warszawie w wyroku z 10.05.2017 r., XXIV C 554/14 (LEX nr 2310779), uznał roszczenia oraz przyznał 2,5 mln zł, do tego również należne odsetki – w większości od 2014 lub 2015 r. W Zielonej księdze w sprawie dochodzenia zbiorowych roszczeń konsumentów [COM(2008) 794 final] wskazuje się, że obecnie poszkodowani w wyniku nieuczciwych praktyk, którzy pragną wyegzekwować swoje prawa, napotykają wiele przeszkód w zakresie dostępu, skuteczności i kosztów, zwłaszcza w odniesieniu do roszczeń dotyczących małych kwot (zob. badanie tego problemu dostępne na stronie www.ec.europa.eu/consumers/redress_cons/collective_redress_en.htm). Do sektorów, w których konsumenci mają najwięcej trudności w dochodzeniu roszczeń zbiorowych, należą: usługi finansowe (39% udokumentowanych przypadków), telekomunikacja (12%), transport (8%) oraz imprezy turystyczne i turystyka (7%). W Zielonej księdze akcentuje się również, że konsumenci nie są świadomi ani istnienia, ani różnych rodzajów dostępnych im narzędzi egzekwowania i dochodzenia roszczeń. Zwraca się także uwagę na ich brak zaufania do istniejących systemów, który zniechęca ich do składania skarg, co uniemożliwia dochodzenie roszczeń.

Obecnie mechanizmy zbiorowego dochodzenia roszczeń zostały objęte zaleceniem 2013/396. Celem zalecenia 2013/396 jest ułatwienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości, powstrzymanie bezprawnych praktyk oraz umożliwienie poszkodowanym uzyskania odszkodowania w sytuacjach wystąpienia szkody zbiorowej w wyniku naruszeń praw przyznanych na mocy prawa Unii, przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiednich zabezpieczeń proceduralnych w celu wyeliminowania nadużyć drogi sądowej. W zaleceniu wskazuje się, że niektóre państwa członkowskie wprowadziły procedury zbiorowego dochodzenia roszczeń. Z uwagi jednak na istniejące zróżnicowanie w regulacjach krajowych państw członkowskich zalecenie zawiera propozycję zbioru zasad odnoszących się do zbiorowego dochodzenia roszczeń zarówno na drodze sądowej, jak i pozasądowej, które powinny być wspólne w całej Unii, przy jednoczesnym poszanowaniu różnych tradycji prawnych państw członkowskich. Zasady te powinny zagwarantować przestrzeganie podstawowych praw procesowych oraz zapobiegać nadużyciom przez wprowadzenie odpowiednich zabezpieczeń (zob. motyw 12 i 13 zalecenia 2013/396). Warto wskazać, że państwa członkowskie powinny podjąć niezbędne działania w celu wdrożenia zasad określonych w niniejszym zaleceniu, najpóźniej w terminie 2 lat po jego opublikowaniu powinny przedstawić Komisji sprawozdanie dotyczące wdrożenia zalecenia 2013/396.

W związku z tym, że przepisy krajowe powinny być interpretowane zgodnie z tym zaleceniem, możemy spotkać sytuacje, gdy w ramach korzystania ze środków ochrony prawnej zarzuca się sądowi wykładnię przepisów ustawy w sposób niezgodny z zaleceniem 2013/396. Sądy podkreślają, że zalecenie 2013/396 zawiera jedynie wskazówki przydatne do wykładni przepisów postępowania grupowego, które funkcjonują w prawie krajowym. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 28.01.2015 r., I CSK 533/14, LEX nr 1648177, wskazał, że jeżeli w systemie prawa krajowego funkcjonuje postępowanie grupowe, to wykładnia tworzących je przepisów powinna sprzyjać jego efektywnemu działaniu. Taki kierunek wykładni jest jednak zdaniem sądu oczywisty, wynika z dyrektyw wykładni celowościowej i nie wymaga odwoływania się do prawa unijnego.

Wprowadzeniu postępowania grupowego do polskiej procedury cywilnej towarzyszył cel w postaci zwiększenia efektywności ochrony sądowej. Poprzez wprowadzenie możliwości rozstrzygnięcia wielu podobnych spraw różnych podmiotów w jednym postępowaniu grupowym dochodzenie w nim roszczenia jest korzystniejsze, zwłaszcza w porównaniu z indywidualnym dochodzeniem roszczeń oraz w odniesieniu do małych kwotowo roszczeń od jednego sprawcy szkody (uzasadnienie projektu z 2009 r., s. 2–3).

Natomiast wykorzystanie pozwu zbiorowego przez przedsiębiorców pozwala im dochodzić w postępowaniu grupowym przede wszystkim roszczeń wynikających z naruszeń prawa konkurencji.

Grupa przedsiębiorców poszkodowanych w wyniku nieuczciwego zachowania rynkowego określonego podmiotu, które stanowi przejaw naruszenia reguł konkurencji, może skutecznie podjąć walkę, korzystając z instytucji pozwu zbiorowego. Ustawodawca wyraził przekonanie, że zastosowanie tej instytucji w walce z naruszeniami prawa konkurencji znajdzie swoje odbicie we wzroście zainteresowania przedsiębiorców dochodzeniem odszkodowań na drodze prywatnoprawnej (tzw. prywatnoprawne stosowanie prawa konkurencji; private enforcement). Należy wskazać, że przed wejściem w życie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym korzystanie przez przedsiębiorców z takiej drogi było znikome. Decydujące w tym zakresie były przede wszystkim trudności dowodowe oraz wysokie koszty postępowania. Sprawiały one, że przedsiębiorcy rzadko korzystali z prywatnoprawnej drogi ochrony swoich interesów przed naruszeniami reguł konkurencji przez innych uczestników gry rynkowej.

W związku z tym, że w innych krajach pozew zbiorowy z powodzeniem służy dochodzeniu odszkodowań za naruszenia reguł konkurencji, wprowadzenie tej instytucji w Polsce na pewno może być postrzegane jako element zwiększenia efektywności stosowania prywatnoprawnego prawa konkurencji. Ustawa umożliwia bowiem przedsiębiorcom, którzy ponieśli szkodę wskutek złamania reguł konkurencji, wytoczenie powództwa grupowego przeciwko naruszycielowi.

Reasumując, postępowanie grupowe ma być przede wszystkim alternatywą dla istniejących w prawie polskim postępowań służących ochronie interesów konsumentów, gwarantowaną przez regulacje prawa prywatnego i publicznego. Na płaszczyźnie prawa publicznego ochronie poddane zostały interesy zbiorowe konsumentów. W ich interesie może występować Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów lub rzecznicy praw konsumentów czy organizacje społeczne. Natomiast indywidualne interesy konsumentów są chronione w prawie prywatnym. Konsumenci sami mogą dochodzić swoich praw, wytaczając powództwo indywidualne przed sądem. W postępowaniu cywilnym na rzecz ochrony interesów konsumentów mogą w szczególności interweniować organizacje pozarządowe w zakresie swoich zadań statutowych, mogą, za zgodą osoby fizycznej wyrażoną na piśmie, wytaczać powództwa na jej rzecz (art. 61 § 1 pkt 3 k.p.c.). Od niedawna konsumentom przysługuje również actio popularis, która może być wniesiona do sądu w razie stosowania przez przedsiębiorcę nieuczciwej praktyki rynkowej (na temat skargi powszechnej zob. M. Sieradzka, Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Komentarz, Warszawa 2008, s. 237 i n.).

Należy jednak podkreślić, że żadna ze wskazanych form prywatnoprawnej ochrony interesów konsumentów nie zapewnia ochrony interesów wielu podmiotów, które zostały poszkodowane w wyniku jednego zdarzenia. Oczywiście w postępowaniu cywilnym obowiązuje instytucja interwencji, ale ma ona ograniczony podmiotowo zasięg. Wszystkie omówione przypadki stanowią zatem tylko cząstkowe regulacje, niedające możliwości zgrupowania wysiłków procesowych przez większą liczbę osób (zob. E. Marszałkowska-Krześ, M. Kępiński, Opinia o projekcie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, 2.02.2009 r., RL-0303-2/09, http://radalegislacyjna.gov.pl/dokumenty/opinia-z-2-lutego-2009-r-o-projekcie-ustawy-o-dochodzeniu-roszczen-w-postepowaniu-grupowym, dostęp: 8.07.2017 r., s. 2). Pomimo możliwości objęcia zakresem postępowania grupowego bardzo licznej grupy zauważa się małą przydatność postępowania grupowego dla deliktów o charakterze masowym. Roszczenia wynikające bowiem z deliktów zawierają wiele zindywidualizowanych kwestii, zarówno co do faktów, jak i prawa. W związku z tym z ekonomicznego punktu widzenia uzasadnione jest ich indywidualne dochodzenie w postępowaniu cywilnym.

Z uwagi na zakres przedmiotowy ustawy (art. 1 ust. 2 u.d.r.p.g.) nie należy zapominać, że może ona z powodzeniem służyć także innym, oprócz konsumentów, podmiotom prawa. Ustawodawca w wyniku nowelizacji ustawy z 2017 r. zdecydował o rozszerzeniu jej zakresu podmiotowego. Roszczenia, które do tej pory przysługiwały jedynie przedsiębiorcom, mogą z powodzeniem być dochodzone także przez osoby fizyczne. Chodzi w tym zakresie o sprawy dotyczące odpowiedzialności kontraktowej, które poprzez rozszerzenie zakresu przedmiotowego ustawy obejmują również grupę przedsiębiorców. Rozszerzenie spraw rozpoznawanych w postępowaniu grupowym dotyczy także roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia oraz roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

2.Cechy charakterystyczne postępowania grupowego

W zależności od charakterystycznych cech postępowania grupowego jego model może przybierać różne formy. Wyznacznikami pozwalającymi na wyróżnienie postępowania grupowego są:

1)

podstawa prawna,

2)

skład grupy,

3)

legitymacja czynna,

4)

sposób zakończenia postępowania.

Jeśli chodzi o pierwszy z wyznaczników, którym jest podstawa prawna regulująca materię powództw grupowych, należy stwierdzić, że może ona przybrać różne formy. Może stanowić odrębny akt prawny, wydany w celu całościowego unormowania problematyki powództw grupowych, lub zostać włączona do obowiązującej procedury. Polski ustawodawca wybrał pierwszą ze wskazanych opcji. Zdecydował się na stworzenie nowej regulacji prawnej, która w sposób całościowy normuje postępowanie grupowe. Funkcjonowanie nowej regulacji prawnej w postaci odrębnej ustawy ma przyczynić się do wykształcenia praktyki stosowania przepisów ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Po 7 latach stosowania ustawy nie ma konieczności włączania jej do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

W uzasadnieniu projektu ustawy ustawodawca wskazał, że: „Analiza ustawodawstw, w których występuje postępowanie grupowe, prowadzi do wniosku, że postępowanie mające na celu «załatwienie» spraw wielu podmiotów w ramach jednego procesu jest regulowane bardzo różnorodnie. Biorąc pod uwagę kryterium formalne – aktu prawnego normującego wskazane zagadnienia, regulacje dotyczące postępowania grupowego są zawarte w kodeksie postępowania cywilnego (np. Hiszpania, Dania), kodeksie cywilnym (np. Holandia), czy oddzielnej ustawie (np. Szwecja)” (uzasadnienie projektu z 2009 r., s. 1).

Drugim wyznacznikiem wyróżniającym postępowanie grupowe jest sposób kształtowania składu grupy. W postępowaniu grupowym wyróżniamy dwa modele ustalania składu grupy: opt-in oraz opt-out.

Pierwszy z modeli kształtowania grupy w postępowaniu grupowym (opt-in) zakłada formowanie grupy w drodze przystąpienia. Osoby spełniające określone kryteria ustawowe, które pozwalają na udział w postępowaniu grupowym, mogą do niego przystąpić po złożeniu oświadczenia o przystąpieniu do grupy. Złożenie takiego oświadczenia jest równoznaczne z wyrażeniem zgody przez członków grupy na objęcie wszystkimi skutkami prowadzonego postępowania. Taki model występuje m.in. w prawodawstwie Wielkiej Brytanii, Szwecji i Brazylii (tak uzasadnienie projektu z 2009 r., s. 2).

Drugi model kształtowania grupy w postępowaniu grupowym (opt-out) zakłada tworzenie grupy na podstawie oświadczenia podmiotu o niezaliczaniu go do postępowania (nieobjęcia jego skutkami), mimo posiadania przez ten podmiot właściwości (np. uczestniczenia w jednym zdarzeniu), które „formalnie” umożliwiają zaliczenie go do tej grupy (klasy). Niezłożenie takiego oświadczenia sprawia, że skutki orzeczenia wydanego w postępowaniu grupowym rozciągają się (obejmują) na taki abstrakcyjnie zdefiniowany podmiot – taki system funkcjonuje w USA, Holandii czy Izraelu (zob. uzasadnienie projektu z 2009 r., s. 2).

Trzecim wyznacznikiem różniącym model postępowania grupowego od innych postępowań sądowych jest określenie podmiotu, któremu przyznano legitymację czynną. Legitymacja czynna do wytoczenia powództwa grupowego może być przyznana:

każdemu zainteresowanemu podmiotowi,

uprawnionemu organowi ochrony prawnej,

innym podmiotom państwowym.

Przyznanie legitymacji czynnej w postępowaniu grupowym każdemu zainteresowanemu podmiotowi oznacza przyznanie uprawnienia do wniesienia pozwu wraz z określeniem pozwanego (pozwanych), roszczenia (żądania) oraz cech podmiotów, które mogą być (albo są) zaliczone do grupy (uzasadnienie projektu z 2009 r., s. 2).

Prawo do występowania z powództwami grupowymi przez organy ochrony prawnej oznacza przyznanie legitymacji czynnej określonym podmiotom, np. rzecznikowi konsumentów, Agencji Ochrony Środowiska w Szwecji, Finlandii, niemieckiej Verbandsklage (uzasadnienie projektu z 2009 r., s. 2). Legitymacja może zostać również przyznana certyfikowanym przez państwo podmiotom, np. stowarzyszeniom ochrony środowiska, konsumentów, fundacji (tak uzasadnienie projektu z 2009 r., s. 2).

Biorąc pod uwagę rodzaj podmiotu, któremu przyznano legitymację czynną do wytoczenia powództwa grupowego, należy wskazać, że polski ustawodawca przyznał wyłączną legitymację do wytoczenia powództwa w tym postępowaniu reprezentantowi grupy. Z uwagi na fakt, że reprezentantem grupy może być członek grupy bądź też powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów, możemy uznać, że legitymacja czynna przysługuje również osobie, która jest członkiem grupy (oczywiście wyłącznie w sytuacji, gdy pełni funkcję reprezentanta grupy).

Ostatnim wyznacznikiem pozwalającym na wyróżnienie postępowania grupowego jest sposób jego zakończenia. Biorąc pod uwagę rodzaj rozstrzygnięcia kończącego postępowanie grupowe, należy wskazać, że postępowanie może być zakończone przez:

wydanie wyroku co do zasady,

wydanie zwykłego wyroku,

zawarcie ugody.

W uzasadnieniu projektu ustawy ustawodawca wskazał, że w prawodawstwach występują różne sposoby preferowanego załatwienia sprawy grupowej. Możemy mieć do czynienia z prejudycjalnym wyrokiem co do zasady (np. niemieckie Sammelsklage, austriackie Verbands-Musterklage, norweskie pilot action – sprawa testowa), rozstrzygnięciem zrównanym ze „zwykłym” wyrokiem (np. Szwecja, Hiszpania) czy dążeniem do zawarcia ugody (np. Holandia).

Polski ustawodawca przewidział możliwość załatwienia sprawy grupowej w drodze wydania wyroku co do zasady (art. 2 ust. 3 u.d.r.p.g.), zarówno wyrokiem kończącym postępowanie grupowe (art. 21 u.d.r.p.g.), jak i ugodowym załatwieniem sprawy (art. 7 u.d.r.p.g.).

Postępowanie grupowe odróżnia od innych postępowań rodzaj załatwianych w nim spraw. Za pomocą omawianej instytucji proceduralnej mogą być załatwiane sprawy o różnym charakterze, jednak zauważalna jest tendencja do ograniczania rodzaju spraw załatwianych w drodze powództwa grupowego. Ograniczanie rodzaju spraw załatwianych przy wykorzystaniu pozwu zbiorowego oznacza wyłączenie z zakresu przedmiotowego określonych kategorii spraw. Podobną tendencję obserwuje się w innych państwach członkowskich.

W niektórych systemach prawnych dostrzegalne jest ograniczanie takich roszczeń do określonej kategorii spraw, np. ochrony konsumentów (Grecja), rynku instrumentów finansowych (Niemcy), ochrony środowiska czy wreszcie postępowań dotyczących roszczeń odszkodowawczych rodzących wiele problemów materialnoprawnych i proceduralnych (uzasadnienie projektu z 2009 r., s. 1).

Polski ustawodawca wprowadził w postępowaniu grupowym ograniczenie dotyczące roszczeń dochodzonych w postępowaniu grupowym. Ratio legis ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym streszcza art. 1 ust. 2. Zgodnie z nim ma ona zastosowanie w sprawach o roszczenia o ochronę konsumentów z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny, z tytułu odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania umownego lub z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, a w odniesieniu do roszczeń o ochronę konsumentów także w innych sprawach (szeroko na temat zakresu przedmiotowego ustawy zob. komentarz do art. 1 ust. 2 ustawy).

W przypadku spraw o ochronę konsumentów mogą oni dochodzić w ramach postępowania grupowego zarówno roszczeń deliktowych (w praktyce jednak mogą powstać trudności przy ich dochodzeniu), jak i kontraktowych. Dotyczy to także odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny, która może pozostawać w zbiegu z odpowiedzialnością z tytułu niewykonania zobowiązania i odpowiedzialnością z tytułu rękojmi czy gwarancji (tak E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 2002, s. 109–110).

Kategorią spraw, których rozpoznanie może być przedmiotem postępowania grupowego, są także sprawy z tytułu czynów niedozwolonych. Należy jednak pamiętać, że możemy mieć do czynienia ze zbiegiem odpowiedzialności deliktowej i kontraktowej (art. 443 k.c.). Jeśli działanie lub zaniechanie, z którego szkoda wynikła, stanowiło niewykonanie lub nienależyte wykonanie istniejącego uprzednio zobowiązania, nie wyłącza ono roszczenia o naprawienie szkody z tytułu czynu niedozwolonego, chyba że z treści istniejącego uprzednio zobowiązania wynika co innego. Za przykład mogą posłużyć roszczenia deliktowe wynikające z naruszenia reguł konkurencji, które często dotyczą stron umowy (tak M. Szpunar, Odpowiedzialność podmiotu prywatnego z tytułu naruszenia prawa wspólnotowego, Warszawa 2008, s. 326–327).

W postępowaniu grupowym również przedsiębiorcy mogą dochodzić roszczeń z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Dochodzenie w postępowaniu grupowym roszczeń z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania oznacza jednak konieczność spełnienia przesłanek dopuszczalności postępowania grupowego (z art. 1 ust. 1 u.d.r.p.g.).

Zakresem postępowania grupowego objęto także roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Wskazana zmiana umożliwia wnoszenie powództw w tych sprawach również przez przedsiębiorców.

Roszczenia z tytułu naruszenia dóbr osobistych mogą także być przedmiotem postępowania grupowego, co jest novum ustawy. Jednak dopuszczalność powództw grupowych w tych sprawach dotyczy jedynie roszczeń wynikających z uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, w tym roszczeń przysługujących osobom najbliższym poszkodowanego zmarłego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (zob. art. 1 ust. 2a i 2b).

3.Ocena regulacji

Projekt ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym był szeroko dyskutowany ze środowiskami naukowymi i przedstawiony do konsultacji społecznych w celu zaopiniowania: Pierwszemu Prezesowi Sądu Najwyższego, Krajowej Radzie Sądownictwa, Naczelnej Radzie Adwokackiej, Krajowej Radzie Radców Prawnych, Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, Stowarzyszeniu Sędziów „Iustitia”, Związkowi Banków Polskich, Narodowemu Bankowi Polskiemu, Business Centre Club, Konfederacji Pracodawców Polskich, Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych „Lewiatan”, Krajowej Izbie Gospodarczej, Stowarzyszeniu Konsumentów Polskich oraz Federacji Konsumentów.

Oceniając projekt ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym, zgłoszono wiele uwag krytycznych. Poniżej prezentuję krótkie omówienie regulacji, których poprawność zakwestionowano (przedstawione jako załącznik do uzasadnienia projektu z 2009 r. w postaci Oceny skutków regulacji).

3.1.Umieszczenie regulacji prawnej dotyczącej powództw grupowych

W uwagach dotyczących umiejscowienia regulacji prawnej dotyczącej powództw zbiorowych kwestionowano zasadność wkraczania przez ustawę w regulacje dwóch innych ustaw (Kodeks postępowania cywilnego i ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), co prowadzi do zaburzenia systemu prawnego. Wskazywano, że lepszym rozwiązaniem byłoby przyjęcie rozwiązania systemowego pozwalającego włączyć powództwa grupowe w istniejącą procedurę sądową. W poprzednim kształcie, jak również obecnym – po nowelizacji z 2017 r. – postępowanie grupowe jest normowane przez dwa akty prawne: ustawę o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym oraz Kodeks postępowania cywilnego (na zasadzie odesłania zawartego w art. 24 ust. 1 ustawy).

Odnosząc się do powyższych uwag, należy wskazać, że w postępowaniu grupowym w pełni zastosowanie znajdą zasady procedury cywilnej (z zastrzeżeniem wyłączeń przewidzianych w art. 24 ust. 1 u.d.r.p.g.). Postępowanie grupowe jest zatem wkomponowane w system prawa procesowego cywilnego. Ponieważ była to całkiem nowa regulacja prawna, ustawodawca uznał, że nie należy włączać jej do Kodeksu postępowania cywilnego. Przewidywał, że jeśli postępowanie zbiorowe znajdzie uznanie w praktyce, wówczas dopiero rozważy włączenie powództw grupowych do procedury cywilnej (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 12–13). W tym miejscu należy również wskazać, że filozofia postępowania grupowego nie zakłada włączenia go w ramy Kodeksu postępowania cywilnego; wcześniej nowa instytucja powinna wykształcić pewną praktykę (debata sejmowa z 23.04.2009 r.).

3.2.Zakres podmiotowy i przedmiotowy ustawy (art. 1 u.d.r.p.g.)

W trakcie prac legislacyjnych zastrzeżenia w stosunku do art. 1 projektu dotyczyły jego zbyt szerokiego zakresu. Z uwagi na brak ograniczeń przedmiotowych i podmiotowych co do stosowania trybu postępowania grupowego mogły powstać trudności w stosowaniu ustawy ze względu na różnice między poszczególnymi stanami faktycznymi. W uzasadnieniu projektu ustawy wskazano jednak, że zakres ustawy jest świadomie zakreślony szeroko i nie należy wprowadzać w tym przedmiocie ograniczeń, ustawodawca wprowadził bowiem warunki dopuszczalności postępowania grupowego.

W brzmieniu zaproponowanym w projekcie ustawy dopuszczalność postępowania grupowego dotyczyła wyłącznie tych roszczeń członków grupy, które były „oparte na jednakowej podstawie faktycznej lub prawnej, jeżeli istotne okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie są wspólne dla wszystkich roszczeń”. W istocie jednak we wskazanym przepisie występowały niepotrzebne powtórzenia. W związku z tym ustawodawca doprecyzował przepis art. 1 ust. 1 ustawy poprzez wskazanie, że w postępowaniu grupowym „są dochodzone roszczenia jednego rodzaju, co najmniej 10 osób, oparte na tej samej lub takiej samej podstawie faktycznej”. Dodatkowo w ust. 2 w brzmieniu przed nowelizacją z 2017 r. zawężono zakres przedmiotowy ustawy do spraw „o roszczenia o ochronę konsumentów, z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny oraz z tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych”. Praktyka stosowania ustawy ukazała, że w odniesieniu do niektórych roszczeń ich dochodzenie w postępowaniu grupowym może być utrudnione z uwagi na niemożliwość ujednolicenia wysokości roszczeń (np. postępowania o zasądzenie w sprawach roszczeń deliktowych). Zauważano również nieprzydatność i bezużyteczność dla niektórych roszczeń dochodzonych w postępowaniu grupowym, np. z zakresu prawa pracy (na ten temat zob. M. Mędrala, Funkcja ochronna cywilnego postępowania sądowego w sprawach z zakresu prawa pracy, Warszawa 2011, s. 296–304).

Nowelizacja ustawy z 2017 r. wprowadziła kluczowe zmiany w zakresie przedmiotowym ustawy. Rozszerzono zakres spraw, które mogą być objęte postępowaniem grupowym, o sprawy z tytułu odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania umownego lub z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, a w odniesieniu do roszczeń o ochronę konsumentów także o inne sprawy. Rozszerzenie zakresu art. 1 ust. 2 ustawy w praktyce wpłynie na dopuszczalność wnoszenia pozwów grupowych w sprawach, które do tej pory po stronie powodowej były zarezerwowane dla przedsiębiorców. Pomimo wyłączenia roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych z zakresu ustawy mogą one także być przedmiotem postępowania grupowego. Jednak dopuszczalność powództw grupowych w tych sprawach dotyczy jedynie roszczeń wynikających z uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, w tym roszczeń przysługujących osobom najbliższym poszkodowanego zmarłego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (zob. art. 2a i 2b).

3.3.Liczba osób wchodzących w skład grupy (art. 1 ust. 1 u.d.r.p.g.)

Ustawodawca uznał, że grupa osób wszczynających postępowanie grupowe musi liczyć co najmniej 10 osób. Kierował się przy tym celami postępowania grupowego. Dochodzenie roszczeń przez mniejszą liczbę osób niż ustanowiona zakresem podmiotowym postępowania grupowego jest w pełni dopuszczalne w ramach zwykłego postępowania cywilnego. Tym samym mniejsza liczba osób może dochodzić swoich roszczeń w zwykłym postępowaniu sądowym, bez potrzeby korzystania z instytucji pozwu grupowego.

W uzasadnieniu projektu ustawodawca wyraźnie wskazuje, że liczba osób konstytuująca grupę jest kwestią konwencji. Ustanawiając określoną liczbę osób wchodzących w skład grupy, kierowano się celami postępowania grupowego. Nie ma natomiast wątpliwości, że prowadzenie „zwykłego” procesu cywilnego, w którym mielibyśmy do czynienia z 10 współuczestnikami, byłoby w praktyce niezmiernie trudne (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 15).

Należy w tym miejscu przypomnieć, że zwiększenie liczebności grupy do 40–50 osób proponowała Amerykańska Izba Handlowa w Polsce w ramach propozycji w sprawie niezbędnych zmian do projektu ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (www.romanrewald.amcham.pl/file/pdf/class_action.pdf, dostęp: 5.01.2015 r.), wskazywano bowiem, że grupa składająca się jedynie z 10 osób wydaje się niewystarczająco liczna, aby czynić tradycyjne drogi dochodzenia roszczeń niefunkcjonalnymi.

Ustawodawca usunął także wątpliwości [istniejące przed zmianą projektu ustawy w wyniku uwzględnienia stanowiska Senatu – zob. Opinia do ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (druk nr 698), 19.11.2009 r., http://ww2.senat.pl/k7/dok/opinia/2009/045/o/698.pdf, dostęp: 10.03.2010 r.] dotyczące liczby osób wchodzących w skład podgrupy. Ustawa zawiera wyjaśnienie tego pojęcia – podgrupa liczy co najmniej 2 osoby.

3.4.Pojęcie podgrupy (art. 2 ust. 2 u.d.r.p.g.)

W uwagach do projektu ustawy zgłoszono zastrzeżenie, że brak w nim pojęcia podgrupy. Wskazano, że brak ten może wywoływać praktyczne trudności. Konfederacja Pracodawców Prywatnych wskazała ponadto, że art. 2 ust. 1 projektu nie stwierdza jasno, przez kogo ma być „ujednolicona” wysokość roszczenia, a ponadto jak mają formować się podgrupy i ilu członków może liczyć podgrupa, czy np. jeden członek wystarczy, aby podgrupa zaczęła istnieć.

W wyniku zmian projektu ustawy dokonano rewizji ust. 2 art. 2 poprzez wyraźne wskazanie, że podgrupa tworzona w celu ujednolicenia wysokości roszczeń musi liczyć co najmniej dwie osoby. Pojęcie podgrupy zostało stworzone dla potrzeb ujednolicenia w postępowaniu grupowym wysokości roszczeń pieniężnych. W szczególności podgrupa (podgrupy) będzie tworzona np. w sytuacji, gdy z uwagi na różne rodzaje poniesionych szkód nie jest możliwe ujednolicenie roszczeń w ramach grupy.

Ustosunkowując się do powyższych uwag, należy wskazać, że pojęcie podgrupy zostało stworzone dla sytuacji, gdy niezbędne jest zróżnicowanie wysokości roszczeń. Pojęcie grupy i podgrupy występuje w art. 2 u.d.r.p.g. Zarówno w przypadku grupy, jak i podgrupy chodzi o osoby, w odniesieniu do których wysokość roszczenia jest ujednolicona przy uwzględnieniu wspólnych okoliczności sprawy. Jednak z uwagi na różne okoliczności sprawy w niektórych przypadkach nie jest możliwe ujednolicenie roszczeń w grupach. Jak wiadomo, w sprawach o roszczenia pieniężne dochodzone w postępowaniu grupowym niezbędne jest ujednolicenie roszczeń. W sytuacji gdy do niego nie dojdzie, możliwość prowadzenia postępowania grupowego jest wyłączona. By uniknąć takich sytuacji, ustawodawca wprowadził możliwość ujednolicenia wysokości roszczeń w ramach specjalnie w tym celu utworzonej podgrupy. Jeżeli np. w ramach grupy osób poszkodowanych w wypadku komunikacyjnym są osoby, które doznały obrażeń powierzchownych lub złamania kończyn itp., to oczywiste staje się utworzenie podgrup, w ramach których dojdzie do zróżnicowania wysokości roszczeń (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 13).

Należy zwrócić uwagę na jeszcze jedną istotną kwestię, która została podniesiona przy rozpatrywaniu uwag dotyczących wprowadzenia w ustawie pojęcia podgrupy. Artykuł 2 ust. 2 projektu ustawy sugerował, że w obrębie grupy mogą być utworzone podgrupy, w ramach których powinny być ujednolicone roszczenia pieniężne (jeśli nie może dojść do ujednolicenia w grupach). Projektodawca jednak nie wskazał, czy podgrupa powinna liczyć – tak jak grupa – co najmniej 10 osób. W razie uznania, że podgrupa powinna liczyć 10 osób, grupa w postępowaniu grupowym musiałaby liczyć więcej niż 10 osób.

W świetle powyższego przyjęcie poglądu, że liczebność podgrupy nie powinna być mniejsza niż liczebność całej grupy, określanej na co najmniej 10 osób (art. 1 ust. 1 projektu), oznaczałoby jednocześnie, że w małej 10-osobowej grupie tworzenie podgrup nie byłoby możliwe (E. Marszałkowska-Krześ, M. Kępiński, Opinia o projekcie..., s. 3).

Ustawodawca rozwiązał powyższą kwestię (zmiana projektu ustawy) w drodze sprecyzowania pojęcia podgrupy. Podgrupa, w której następuje ujednolicenie wysokości roszczeń, liczy co najmniej dwie osoby.

3.5.Pojęcie „ujednolicenie roszczeń” (art. 2 ust. 1 i 2 u.d.r.p.g.)

Z przepisu art. 2 ust. 1 projektu jednoznacznie wynika, że ujednolicenie odnosi się do wysokości roszczeń. Wysokość roszczeń zostaje ujednolicona wyłącznie na potrzeby postępowania grupowego. Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby członkowie grupy dochodzili również innych roszczeń w odrębnym procesie.

W uzasadnieniu ustawy wyraźnie wskazuje się, że „powództwo grupowe w pewnych przypadkach służy także ochronie osób niezidentyfikowanych, np. w przypadku roszczeń o zaniechanie naruszenia środowiska. W związku z tym w projektowanej ustawie stworzono mechanizm, który umożliwi dochodzenie roszczeń, które dotąd nie były realizowane z takich przyczyn, jak «nieopłacalność» procesu indywidualnego ze względu na niską wysokość roszczenia czy trud i koszty ponoszone przez indywidualnego powoda” (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 15).

Nowelizacja ustawy z 2017 r. wprowadziła nowe zasady ujednolicania roszczeń w postępowaniu grupowym. Obecnie ujednolicenie dotyczy jedynie wysokości dochodzonych roszczeń. Dopuszczalność postępowania w sprawach o roszczenia pieniężne jest uzależniona od spełnienia wymogu ujednolicenia wysokości roszczeń (art. 2 ust. 1).

3.6.Ograniczenie żądania ustalenia odpowiedzialności (art. 2 ust. 3 u.d.r.p.g.)

Przepis o ograniczeniu żądania ustalenia odpowiedzialności pozwanego w postępowaniu grupowym opiera się na braku obowiązku wykazywania interesu prawnego w ustaleniu odpowiedzialności pozwanego. Ustawa wyraźnie przewiduje, że w sprawach o roszczenia pieniężne powództwo może ograniczać się do żądania ustalenia odpowiedzialności pozwanego. W takim przypadku powód nie jest obowiązany wykazywać interesu prawnego w ustaleniu. Wskazana regulacja prawna stanowi więc odstępstwo od konieczności wykazywania interesu prawnego przy powództwach o ustalenie (art. 189 k.p.c.).

W uzasadnieniu projektu ustawy wyraźnie wskazuje się na odrębności postępowania grupowego od postępowania cywilnego. „Wymóg wykazania interesu prawnego przy powództwie o ustalenie prawa lub stosunku prawnego nie jest nienaruszalnym założeniem konstrukcyjnym, lecz zasadą, od której w naszym systemie prawnym zachodzą wyjątki (zob. np. art. 252 § 1 k.s.h.)” (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 13).

3.7.Właściwość sądów okręgowych do prowadzenia postępowań grupowych oraz składu orzekającego

Projektowi ustawy zarzucono nieokreślenie w art. 3 właściwości rzeczowej sądów okręgowych. Ustawodawcy w przepisie art. 3 ustawy nie chodziło jednak o ustalenie właściwości rzeczowej sądu okręgowego (zob. art. 17 pkt 4 k.p.c.), lecz o ograniczenie liczby sądów, które będą prowadziły postępowania grupowe. Ograniczenie liczby sądów rozpoznających sprawy grupowe przyczyni się do kumulacji tych spraw, która pozwoli sędziom na zdobycie większego doświadczenia (tak uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 15).

Artykuł 3 ust. 2 ustawy wskazuje, że „sąd rozpoznaje sprawę w składzie trzech sędziów zawodowych”. Oznacza to, że ustawodawca uznał, iż niezależnie od rodzaju i charakteru sprawy grupowej sąd okręgowy zawsze orzeka w składzie 3 sędziów.

Oceniając powyższą regulację, należy wskazać, że wprowadzenie obligatoryjnego orzekania w składzie 3 sędziów zawodowych, również w sprawach o niezbyt skomplikowanym stanie faktycznym, w których wartość przedmiotu sporu będzie niewielka, należy uznać za niepotrzebne. Orzekanie w składzie 3 sędziów zawodowych powinno być zastrzeżone wyłącznie dla spraw, w których występuje szczególna zawiłość i precedensowy charakter.

W świetle powyższego należy uznać, że angażowanie do każdego postępowania grupowego 3 sędziów zawodowych nie zawsze będzie celowe. Lepszym rozwiązaniem byłoby ograniczenie rozpoznania sprawy w takim składzie do kategorii spraw wyspecyfikowanych w art. 47 § 4 k.p.c. Wskazany przepis umożliwia rozpoznanie sprawy w składzie 3 sędziów zawodowych w drodze zarządzenia prezesa sądu. Tym samym w postępowaniu grupowym z uwagi na szczególną zawiłość lub precedensowy charakter sprawy grupowej możliwe byłoby jej rozpoznanie w składzie 3 sędziów zawodowych (zob. E. Marszałkowska-Krześ, M. Kępiński, Opinia o projekcie..., s. 3).

W tym miejscu warto się także zastanowić nad pozycją sędziego w postępowaniu grupowym, jego aktywność jest bowiem ograniczona. Jak słusznie wskazał T. Ereciński, „sędzia jest tylko niezależnym arbitrem rozpatrującym dowody przedstawione przez strony, rzadko zaś sam wprowadza dowody z urzędu”, a aktywność w postępowaniu grupowym należy do stron procesu (T. Ereciński, Na pozwy zbiorowe trzeba poczekać, „Gazeta Prawna” z 22.01.2007 r.).

Potrzeba zwiększenia roli sędziego w procesie legła u podstaw wprowadzenia środków, które pozwolą sędziom dokonać oceny celowości prowadzenia postępowania grupowego. Pomysł ten pojawił się w Wielkiej Brytanii w ramach tzw. certyfikacji pozwu grupowego, która pozwala sędziemu zbadać, czy sprawa może być rozpoznana w postępowaniu grupowym z punktu widzenia celowości, efektywności i ochrony interesów pozwanego (szerzej na temat subsydiarności postępowania grupowego zob. T. Jaworski, Rząd zapomniał o skutkach ekonomicznych ustawy dotyczącej pozwów zbiorowych, „Gazeta Prawna” z 8.09.2009 r.).

Powyższy problem został zauważony również na szczeblu wspólnotowym. W Zielonej księdze Roszczenia o odszkodowanie za stosowanie praktyk ograniczających konkurencję i nadużywanie pozycji dominującej [COM(2005) 672] Komisja Europejska przedstawiła propozycję przyjęcia rozwiązań w postaci tzw. środków ochronnych służących wyeliminowaniu nadużywania mechanizmu dochodzenia roszczeń zbiorowych. Pomocne przy unikaniu nieuzasadnionych roszczeń może stać się wzmocnienie roli sędziego, który decyduje o tym, czy dane roszczenie zbiorowe jest nieuzasadnione, czy dopuszczalne. Komisja wskazuje, że certyfikowanie uprawnionych podmiotów działa zniechęcająco, podobnie jak zasada ponoszenia kosztów postępowania przez stronę przegraną.

W tym miejscu warto odnieść się do postanowień ustawy i wskazać ust. 1 art. 10, który w obecnym brzmieniu stanowi, że: „Sąd rozstrzyga na posiedzeniu niejawnym o dopuszczalności postępowania grupowego i odrzuca pozew, jeżeli sprawa nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu grupowym. W przeciwnym razie sąd wydaje postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym”.

3.8.Pojęcie powoda (art. 4 ust. 1 u.d.r.p.g.)

Projektowi ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym zarzucono brak przejrzystości w zakresie definicji powoda. Skutkiem tej niejasności rodziły się wątpliwości, czy powodem w postępowaniu grupowym jest grupa, czy też jej reprezentant.

Odnosząc się do powyższych uwag, należy stwierdzić, że ustawa wyraźnie wskazuje, iż powodem w postępowaniu grupowym jest reprezentant grupy (art. 4 u.d.r.p.g.). Reprezentant to osoba wybrana przez wszystkich członków grupy, w związku z tym należy przyjąć, że jest on przedstawicielem grupy i działa w jej imieniu. Z uwagi na fakt, że grupa nie działa w procesie grupowym, reprezentant grupy występuje w postępowaniu grupowym jako powód (tak art. 4 ust. 4, art. 8, 16 oraz 17 u.d.r.p.g.).

3.9.Sposób powołania reprezentanta grupy (art. 6 ust. 2 u.d.r.p.g.)

Projektowi ustawy zarzucono, że nie określa wprost, czy wszyscy członkowie grupy powinni wyrazić zgodę na pełnienie przez określoną osobę funkcji reprezentanta grupy. Pojawia się również wątpliwość innej natury, a mianowicie, w jakim momencie członkowie grupy mają wyrazić taką zgodę.

Oczywiste jest, że zgoda na osobę reprezentanta, o której mowa w art. 6 ust. 2, musi być wyrażona przez wszystkich członków grupy. Obowiązek uzyskania ich zgody stanowi odzwierciedlenie obowiązków reprezentanta w postępowaniu grupowym. Reprezentant grupy prowadzi postępowanie grupowe w imieniu własnym na rzecz wszystkich członków grupy. Dlatego też reprezentantem może być wyłącznie osoba wybrana przez wszystkich członków grupy.

W zakresie składania przez członków grupy oświadczeń, których treść stanowi zgoda na pełnienie przez określoną osobę funkcji reprezentanta grupy, możemy wyróżnić dwie sytuacje. Po pierwsze, taka zgoda musi być wyrażona przez wszystkich członków, którzy utworzyli grupę przed wytoczeniem powództwa. Na tym etapie wszystkie osoby, które tworzyły grupę, wyraziły zgodę na wybór jednego reprezentanta. Po drugie, „osoba przystępująca do grupy w późniejszym czasie wyraża implicite zgodę na jej reprezentanta” (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 16). Tak więc niezależnie od etapu kształtowania się składu grupy każdy z jej członków jest zobligowany do wyrażenia zgody na osobę reprezentanta grupy.

3.10.Określenie podmiotów, które mogą być reprezentantem grupy (art. 4 ust. 2 u.d.r.p.g.)

Projektowi ustawy zarzucono zbyt wąskie określenie kręgu podmiotów, które mogą pełnić funkcję reprezentanta grupy. Zakwestionowano przede wszystkim brak przyznania organizacjom społecznym legitymacji do reprezentowania grupy.

Brak w ustawie przepisów, które przyznają organizacjom społecznym legitymację czynną do wytaczania powództw grupowych, jest celowym zamierzeniem ustawodawcy. Przyznał on prawo do reprezentowania grupy wyłącznie dwóm podmiotom: członkowi grupy lub powiatowemu (miejskiemu) rzecznikowi konsumentów. Natomiast wybór podmiotu, który będzie reprezentował grupę, został pozostawiony w gestii członków grupy.

Ustawodawca, uzasadniając brak przyznania organizacjom społecznym legitymacji, wskazał, że podmioty te nie mogą być reprezentantami grupy w postępowaniu grupowym, gdyż nie posiadają dostatecznego doświadczenia oraz środków finansowych na prowadzenie tego typu spraw. Jednocześnie nie wykluczył, że w przyszłości może pojawić się potrzeba przyznania takiego przywileju również organizacjom społecznym. Wówczas będzie można znowelizować ustawę w celu umożliwienia tym podmiotom wytaczania powództw grupowych (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 16).

3.11.Większościowy system dokonywania czynności dyspozytywnych (art. 19 ust. 1 u.d.r.p.g.)

Wprowadzenie systemu większościowego decydowania o dokonaniu czynności dyspozytywnych w postępowaniu grupowym, tj. cofnięcia pozwu, zrzeczenia się lub ograniczenia roszczenia czy zawarcia ugody, jest w pełni uzasadnione. Uzyskanie zgody wszystkich członków grupy na ich dokonanie w praktyce byłoby utrudnione. W uzasadnieniu wskazuje się, że zastąpienie wymogu zgody większości wymogiem zgody wszystkich członków grupy powodowałoby dezorganizację przebiegu postępowania wskutek wystąpienia z grupy poszczególnych jej członków (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 15).

Należy podkreślić, że w związku z tym, iż reprezentant grupy jest powodem w postępowaniu grupowym, działa on we własnym imieniu na rzecz wszystkich członków grupy, jest więc zastępcą pośrednim. Ustawodawca jednak uznał, że z uwagi na znaczenie pewnych czynności dyspozytywnych w postępowaniu grupowym, tj. cofnięcie pozwu, zrzeczenie się lub ograniczenie roszczenia oraz zawarcie ugody, ich dokonanie przez reprezentanta w postępowaniu grupowym wymaga uzyskania zgody większości członków grupy.

Należy wskazać, że w ustawie nie określono formy wyrażenia zgody na dokonanie powyższych czynności dyspozytywnych. Wydaje się, że zgoda na tak ważne czynności musi być wyrażona w formie pisemnej. Zatem członkowie grupy powinni złożyć oświadczenia w takiej formie. Ustawa nie zawiera żadnych postanowień (wyjątek stanowi ust. 2 art. 19 u.d.r.p.g.) dotyczących ochrony interesów tych członków grupy, którzy nie wyrazili zgody na dokonanie czynności dyspozytywnych. Podjęcie przez większość grupy decyzji o cofnięciu pozwu, zrzeczeniu się lub ograniczeniu roszczenia albo zawarciu ugody pozbawia pozostałych członków grupy możliwości dochodzenia swoich roszczeń. Konfederacja Pracodawców Prywatnych uznała omawianą regulację za sprzeczne z Konstytucją ograniczenie możliwości dochodzenia swoich praw.

3.12.Brak możliwości wystąpienia członka z grupy (art. 17 ust. 3 u.d.r.p.g.)

Zakwestionowano przepis ustawy zakazujący wystąpienia z grupy po uprawomocnieniu się postanowienia sądu o składzie grupy. Artykułowi 16 projektu (obecnie art. 17 ust. 3) zarzucono niezgodność z art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. poz. 284 ze zm.).

Odnosząc się do zakwestionowanego przepisu, projektodawca wskazał w uzasadnieniu ustawy, iż „zakaz wystąpienia członka z grupy po uprawomocnieniu się postanowienia co do składu grupy wynika z konieczności zapewnienia sprawności postępowania sądowego”. Zapewnienie członkom grupy możliwości dowolnego wystąpienia z grupy (w każdym czasie, bez żadnych ograniczeń) powodowałoby dezorganizację przebiegu postępowania wskutek wystąpienia z grupy poszczególnych jej członków. Dodatkowo złożenie oświadczenia o przystąpieniu do grupy musi wywoływać pewne konsekwencje prawne. Jeżeli określona osoba podejmie decyzję o przystąpieniu do grupy, to musi być tego świadoma. W zakresie kształtowania grupy polski ustawodawca zastosował technikę opt-in, w której przystąpienie do grupy określonej osoby dokonuje się przez złożenie stosownego oświadczenia (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 14).

W świetle powyższego nie można uznać, że bezskuteczność wystąpienia członka grupy z grupy po wydaniu przez sąd postanowienia o jej składzie oznacza przymus bycia członkiem grupy. Do tego momentu bowiem członek grupy może podjąć decyzję o wystąpieniu z grupy.

3.13.Kaucja na zabezpieczenie kosztów procesu (art. 8 u.d.r.p.g.)

Uwagi krytyczne zostały zgłoszone pod adresem tych przepisów, które przewidują możliwość nałożenia przez sąd obowiązku zabezpieczenia kosztów procesu w drodze złożenia kaucji, przepis nie precyzuje bowiem, gdzie ma być złożona kaucja i czy jej złożenie będzie wolne od opłat sądowych. Brak również przepisów, które określają, w jakich częściach rozkłada się ciężar wniesienia kaucji na poszczególnych członków grupy. Zastrzeżenia zgłoszone zostały także do tych przepisów, które ustanawiają obowiązek złożenia kaucji niezależnie od tego, czy reprezentantem grupy jest rzecznik konsumentów, czy członek grupy.

Odnosząc się do powyższych uwag, należy wskazać, że kaucja na zabezpieczenie kosztów procesu pełni ważną funkcję w postępowaniu grupowym, gdyż zabezpiecza tzw. roszczenie o zwrot kosztów na wypadek oddalenia powództwa.

W świetle obowiązku złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu nie ma znaczenia, czy reprezentantem grupy jest rzecznik konsumentów, czy też inna osoba. Jeśli sprawa w postępowaniu grupowym zostanie przegrana, koszty należy zapłacić, a wcześniej można je zabezpieczyć. Precyzyjne przepisy w tym zakresie są niezbędne z uwagi na konieczność zabezpieczenia w postępowaniu grupowym także interesów pozwanego (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 16).

Wątpliwości budzi również inne postanowienie odnoszące się do zakresu podmiotów, które mogą składać wniosek w sprawie ustanowienia kaucji. Przede wszystkim nie jest jasne, dlaczego w art. 8 u.d.r.p.g. możliwość zobowiązania powoda do złożenia kaucji określona jest tak wąsko. Wydaje się, że ocena, czy koszty postępowania wymagają zabezpieczenia, powinna należeć do sądu. Nie powinien o tym decydować wniosek pozwanego, którego treścią jest żądanie złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu. Tym samym sąd, zobowiązując powoda do zabezpieczenia kosztów, nie powinien być związany wnioskiem pozwanego. Wydaje się zatem, że kaucja powinna mieć charakter fakultatywny, a jej złożenie powinno zależeć wyłącznie od oceny sądu.

Powyższe wątpliwości wyrażane na tle pierwotnego tekstu ustawy zostały usunięte w drodze nowelizacji z 2017 r. Aktualnie wprowadzono przesłanki, od których spełnienia zależy zobowiązanie przez sąd pozwanego do złożenia kaucji.

Bowiem celem kaucji powinno być nie tylko zabezpieczenie kosztów procesu, lecz także interesów pozwanego przed nieuzasadnionym wszczynaniem pieniaczych powództw grupowych.

3.14.Przymus adwokacko-radcowski (art. 4 ust. 4 u.d.r.p.g.)

Ustawodawca wprowadził w postępowaniu grupowym przymus adwokacko-radcowski. Należy wskazać, że przymus ten występuje w procedurze cywilnej wyłącznie w odniesieniu do postępowania przed Sądem Najwyższym (natomiast w procedurze administracyjnej w zakresie wnoszenia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego). Wprowadzenie ewentualnych nowych postępowań, które objęte są przymusem adwokacko-radcowskim, należy do ustawodawcy.

Konfederacja Pracodawców Prywatnych w uwagach zgłoszonych do omawianego zagadnienia wskazała, że projekt ustawy poprzez ustanowienie przymusu adwokacko-radcowskiego, jak również dopuszczalność odmiennego sposobu ustalania wynagrodzenia profesjonalnych pełnomocników, w istocie oznacza wprowadzenie korzystniejszych od obowiązujących stawek opłat za zastępstwo procesowe. Według Konfederacji można uznać, że wskazana regulacja w zasadzie służy interesom tej grupy zawodowej. Wskazuje również, że – jak wynika z doświadczenia stosowania instytucji pozwów zbiorowych – pozwany przedsiębiorca zmuszony jest godzić się na warunki ugody niemające uzasadnienia ani faktycznego, ani prawnego, ponieważ chce jak najszybciej zakończyć proces. Dlatego też wskazano na potrzebę zniesienia w postępowaniu grupowym nie tylko przymusu adwokacko-radcowskiego, lecz także wprowadzenia do tego postępowania możliwości reprezentowania poszkodowanych wyłącznie przez organizacje konsumenckie.

Odnosząc się do powyższych uwag, należy wskazać, że wprowadzenie w postępowaniu grupowym przymusu adwokacko-radcowskiego świadczy o randze, jaką ustawodawca przyznał sprawom rozpatrywanym w tym postępowaniu. Dodatkowo reprezentacja grupy przed sądem w sprawach grupowych przez profesjonalnego pełnomocnika ma na celu zabezpieczenie interesów grupy przed niewłaściwym prowadzeniem postępowania przez osoby, które nie posiadają doświadczenia w prowadzeniu sporów sądowych.

3.15.Wysokość wynagrodzenia pełnomocnika w postępowaniu grupowym (art. 5 u.d.r.p.g.)

Ustawodawca wprowadził szczególne unormowania dotyczące zasad wynagradzania pełnomocnika w postępowaniu grupowym. Ustawa całkowicie odchodzi od regulacji dotyczących ponoszenia opłat przez strony z tytułu zastępstwa procesowego na rzecz adwokatów i radców prawnych, wprowadzając w tym przedmiocie inne zasady ustalania wynagrodzenia. Artykuł 5 u.d.r.p.g. umożliwia określenie w umowie regulującej wynagrodzenie pełnomocnika jego wysokości jako stosunku do kwoty zasądzonej na rzecz powoda.

Kwestionując wskazaną regulację, uznano, że może ona „doprowadzić do swoistej «amerykanizacji» naszego wymiaru sprawiedliwości i wprowadzić praktykę poszukiwania poszkodowanych przez potencjalnych pełnomocników w celu zwielokrotnienia profitów z prowadzenia sprawy” (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 13).

Jednak intencją ustawodawcy wprowadzającego w art. 5 u.d.r.p.g. zasady dotyczące ponoszenia przez strony opłat z tytułu zastępstwa procesowego było stworzenie mechanizmu zachęcającego prawników do angażowania się w prowadzenie trudnych procesów. Takimi procesami będą z pewnością niektóre sprawy związane z dochodzeniem roszczeń w postępowaniu grupowym (uzasadnienie projektu z 2009 r., Ocena..., s. 14).

Drugą kontrowersyjną kwestię stanowi określenie wysokości wynagrodzenia pełnomocnika. Artykuł 5 u.d.r.p.g. wprowadza zasadę, zgodnie z którą umowa regulująca wynagrodzenie pełnomocnika może (ale też wcale nie musi) określać jego wysokość w stosunku do kwoty zasądzonej na rzecz powoda. Jest to rozwiązanie pozwalające na określenie należnego pełnomocnikowi wynagrodzenia jako ułamka od zasądzonej prawomocnie przez sąd kwoty.

Wskazana regulacja, przewidująca możliwość określenia wysokości wynagrodzenia pełnomocnika w stosunku do kwoty zasądzonej na rzecz powoda, stanowi novum w prawie polskim. Obecne przepisy samorządowe (adwokackie i radcowskie) wskazują wyraźnie, że nie wolno zawierać z klientem umowy, na mocy której wysokość wynagrodzenia należnego za jej prowadzenie określona jest proporcjonalnie do osiągniętego wyniku (tzw. pactum de quota litis).

Uwagi zgłoszone do komentowanego przepisu wskazują, że może on potencjalnie stanowić zagrożenie, gdyż możliwe będzie zasądzenie wysokich sum na rzecz pełnomocników. Z drugiej jednak strony ustawodawca wprowadził możliwość, a nie obowiązek, takiego ustalenia wynagrodzenia. Należy wskazać, że zmiana projektu ustawy usunęła wskazane zagrożenia. Ustawodawca, dopuszczając ustalenie wynikowe wynagrodzenia pełnomocnika, określił bowiem jednocześnie jego maksymalną wysokość. Wynagrodzenie pełnomocnika w stosunku do kwoty zasądzonej na rzecz powoda nie może wynosić więcej niż 20% tej kwoty. Wydaje się jednak, że wynagrodzenie wynikowe będzie czynnikiem motywującym dla pełnomocników prowadzących sprawy grupowe.

3.16.Konsekwencje wejścia w życie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym

W analizach wskazuje się przede wszystkim, że ustawa może okazać się najkorzystniejsza nie tyle dla konsumentów, ile dla adwokatów i radców prawnych, gdyż projekt wprowadza zasadę, w myśl której w postępowaniu grupowym obowiązuje zastępstwo powoda przez adwokata lub radcę prawnego (art. 4 ust. 4). Warto podkreślić, że postępowanie grupowe nie wyłącza możliwości dochodzenia roszczeń przez osoby, które nie przystąpiły do grupy lub z niej wystąpiły. Będą one mogły na zasadach ogólnych dochodzić ochrony swoich indywidualnych interesów.

W związku z możliwością dochodzenia indywidualnych roszczeń, które mogą być objęte postępowaniem grupowym, przez osoby, które nie przystąpiły do grupy lub też z niej wystąpiły, pojawia się kwestia ochrony interesów pozwanego w postępowaniu grupowym. Należy zauważyć, że wyrok wydany w postępowaniu grupowym nie chroni pozwanego przed kolejnym procesem. Dlatego też wskazuje się, że postępowanie grupowe powinno prowadzić do wyjaśnienia sytuacji prawnej zarówno powodów, jak i pozwanego. Pozwany po zaspokojeniu roszczeń grupy powinien mieć gwarancję, że roszczenia innych osób nie będą mogły być podniesione w kolejnym procesie. Jednak ustawa, wobec brzmienia art. 1 ust. 3, zawiera odmienną regulację.

Artykuł 1 ust. 3 u.d.r.p.g. przewiduje, że roszczenia osób, które nie należą do grupy, mogą być podnoszone w odrębnych postępowaniach. Należy zatem zauważyć, że dla pozwanego postępowanie grupowe będzie raczej obciążeniem niedającym gwarancji zamknięcia sprawy. Wskazuje się jednak również pozytywne strony omawianego zagadnienia. Mianowicie kumulacja roszczeń grupy osób może stworzyć precedens ułatwiający lub utrudniający dochodzenie roszczeń przez osoby niebędące w grupie, gdyż wyrok w takiej sprawie będzie zapewne bardziej znany niż zwykły wyrok w sprawie cywilnej (zob. E. Marszałkowska-Krześ, M. Kępiński, Opinia o projekcie..., s. 5).

4.Korzyści płynące z uchwalenia ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym dla konsumentów

Strategia polityki konsumenckiej na lata 2007–2009 (przyjęta w drodze uchwały Rady Ministrów z 5.12.2007 r., https://www.uokik.gov.pl/download.php?id=686) wskazuje na instytucję pozwu grupowego (tzw. class action) jako jeden z elementów w łańcuchu ochrony konsumenta.

W Strategii wskazuje się, że kolejnym istotnym elementem wzmacniającym poziom ochrony konsumentów jest rozwój nowych instytucji prawnych usprawniających istniejące procedury dochodzenia roszczeń odszkodowawczych przez konsumentów oraz przezwyciężających trudności w dostępie do efektywnego wymiaru sprawiedliwości. Poszukiwanie nowych, alternatywnych metod musi jednocześnie łączyć się z minimalizacją kosztów związanych z dochodzeniem roszczeń. Zatem w sposób wyraźny podkreśla się, że pozew grupowy jest efektywnym środkiem dochodzenia roszczeń przez konsumentów.

W Strategii zwraca się uwagę, że wysoki poziom ochrony konsumentów nie zawsze oznacza, że ta ochrona jest efektywna. Realna ochrona proceduralna istnieje wtedy, gdy możliwe jest zapewnienie wysokiego poziomu standardów ochrony konsumenta, na który składają się efektywne i skuteczne środki dochodzenia roszczeń.

Przeszkodą w efektywnym dochodzeniu roszczeń przez konsumentów jest przede wszystkim kosztowność i przewlekłość postępowań w sprawach konsumenckich. Konsumenci często rezygnują z dochodzenia roszczeń z uwagi na wysokie koszty postępowania. Jednak nie tylko koszty postępowania, lecz także długotrwałość postępowania sądowego stanowią czynniki zniechęcające konsumentów do dochodzenia swoich praw. Zawodzą również procedury ugodowego załatwiania spraw konsumenckich z uwagi na brak chęci przedsiębiorców do polubownego kończenia sporów z konsumentami. Konsumenci rezygnują z dochodzenia roszczeń zwłaszcza w sprawach, w których dochodzone są małe kwoty pieniężne, gdzie wysokość straty poniesionej przez indywidualnego konsumenta nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania.

W świetle istniejących problemów ustawodawca poszukuje instrumentów prawnych pozwalających przezwyciężyć wskazane przeszkody i jednocześnie zapewniających skuteczne dochodzenie roszczeń przez konsumentów.

Poszukując procedur, które pozwolą zapewnić efektywność sądowej ochrony interesów konsumentów, ustawodawca wskazał instytucję class action, czyli wprowadzenie przepisów dopuszczających możliwość występowania z roszczeniami w imieniu większych grup poszkodowanych konsumentów przez podmioty ich reprezentujące (group action, class action).

W Strategii wskazuje się, że wywodząca się z amerykańskiego systemu instytucja class action, czyli pozew zbiorowy grupy konsumentów, mogłaby być czynnikiem konsolidującym większą liczbę mniejszych roszczeń w jednym sporze, co zapewnia oszczędność czasu i kosztów. Wprowadzenie skargi grupowej wiązałoby się również z koniecznością upoważnienia podmiotów, które mogłyby reprezentować w takich postępowaniach interesy grup konsumentów.

Podsumowując, w Strategii wskazuje się, że nawet wyposażenie konsumentów w nowe instrumenty dochodzenia ich praw w postaci pozwu grupowego nie rozwiąże wszystkich problemów wynikających z niejednolitości orzecznictwa sądów powszechnych. Dlatego też niezbędne jest podjęcie działań zmierzających do wsparcia wymiaru sprawiedliwości w zapewnieniu warunków umożliwiających sędziom dokonywanie spójnej wykładni przepisów prawa konsumenckiego.

5.Instytucja class action

Istotą instytucji class action jest możliwość wytoczenia powództwa w interesie wspólnym (interesie wielu podmiotów). Charakter tej instytucji sprawia, że jest ona w doktrynie różnie rozumiana. Dla niektórych autorów jest ona sądową, zbiorową ochroną interesów indywidualnych (I.B. Mika, D. Kasprzycki, Class action a ochrona interesów konsumentów, PPH 2000/12, s. 13), inni widzą w niej „swoisty pomost na drodze do ochrony interesów zbiorowych” (R. Stefanicki, Ochrona zbiorowych interesów konsumentów w świetle ustawodawstwa Unii Europejskiej na przykładzie dyrektywy z 19.05.1998 r., „Prawo Unii Europejskiej” 2002/2, s. 25 i n.). Wskazuje się również, że możliwość uruchomienia procedury składania skargi zbiorowej może stać się „alternatywą w stosunku do zwykłych postępowań toczących się przed sądami powszechnymi w oparciu o przepisy art. 61–63 k.p.c.” (W. Kocot, Nowe zasady zawierania i wykonywania umów z udziałem konsumentów, PPH 2000/12, s. 34).

Omawiając charakter instytucji class action, należy stwierdzić, że jest to powództwo indywidualne wytaczane w interesie wspólnym przez określony podmiot. W zależności od unormowań szczególnych regulujących instytucję skargi grupowej podmiotem wytaczającym powództwo może być obywatel, organizacja lub inny podmiot (R.A. Epstein, Class Actions: The Need for a Hard Second Look, www.manhattan-institute.org/html/cjr_4.htm, dostęp: 8.07.2017 r.; M.S. Greve, Harm-Less Lawsuits? What’s Wrong with Consumer Class Actions, „American Enterprise Institute Press” 2005).

Należy również wskazać, że class action z powodzeniem może służyć dochodzeniu roszczeń przez osoby prawne, np. przedsiębiorców. Pozew jest wnoszony do sądu w interesie pewnej grupy osób, mniej lub bardziej określonej, domagającej się wydania orzeczenia przeciwko konkretnemu podmiotowi (przedsiębiorcy), zobowiązującego go do zmiany zachowania, które wyrządza szkodę tym osobom.

Class action to powództwo, które musi odpowiadać określonym warunkom, których wystąpienie umożliwia skuteczne wniesienie powództwa grupowego. Do wskazanych warunków należy wystąpienie:

grupy podmiotów (class), która musi być wystarczająco liczna,

wspólnej podstawy faktycznej lub prawnej,

typowego dla całej grupy żądania strony reprezentującej grupę podmiotów.

Class action to powództwo indywidualne wytaczane przez określony podmiot w interesie wspólnym danej grupy, poszkodowanej przez działanie konkretnego podmiotu. W związku z tym roszczenie zgłaszane przez grupę jest oparte na jednakowej podstawie. Żądanie grupy skierowane do sądu stanowi żądanie wydania przeciwko naruszycielowi orzeczenia zobowiązującego go do zmiany zachowania, które wyrządza tym podmiotom szkodę. Class action może znaleźć zastosowanie wszędzie tam, gdzie poszkodowana w wyniku jednego zachowania przedsiębiorcy została duża grupa osób. Zaistnienie tej sytuacji umożliwia wytoczenie jednego powództwa opartego na tej samej podstawie w interesie całej grupy podmiotów poszkodowanych. W takiej sytuacji staje się możliwe wytoczenie jednego wspólnego powództwa w interesie tej grupy.

Do pozytywnych aspektów zastosowania instytucji class action należy przede wszystkim możliwość walki z przejawami nieuczciwego zachowania rynkowego, która nie byłaby możliwa poprzez oddzielne powództwa drobnych przedsiębiorców lub konsumentów.

Do sukcesu wykorzystania instytucji class action w obronie konsumentów w Stanach Zjednoczonych należy sprawa przedsiębiorstwa tytoniowego Philip Morris. Poszkodowani konsumenci, palacze papierosów, wytoczyli na Florydzie powództwo zbiorowe w imieniu około 500 000 palaczy. Sąd uznał, że koncern Philip Morris oraz inni 4 producenci papierosów ponoszą winę za powstanie 12 chorób nowotworowych wywołanych paleniem papierosów. Wyrok otworzył milionom palaczy drogę do podejmowania działań zmierzających do uzyskania odszkodowania (por. sprawa Philip Morris – powództwo wytoczone przez palaczy przeciwko koncernowi tytoniowemu; sprawa Merck & Co. – powództwo zbiorowe wniesione przez poszkodowanych w wyniku używania leku Vioxx przeciwko Merck & Co.; w wyniku ugody poszkodowani otrzymali 4,85 mld dolarów odszkodowania; sprawa Microsoft – pozew zbiorowy wniesiony przeciwko firmie Microsoft przez konsumentów, którzy nie mogli korzystać z Vista Capable).

Funkcjonowanie class action niesie także pewne zagrożenia. Negatywne aspekty związane z praktycznym stosowaniem tej instytucji polegają na tym, że faktyczne korzyści z jej zastosowania przypadają prawnikom reprezentującym klasę (ich wynagrodzenie ustalane jest procentowo i wynosi zazwyczaj 30–40% w stosunku do całej otrzymywanej przez klasę kwoty odszkodowania), a instytucja ta stanowi zagrożenie dla wdrażania innowacji w sektorze farmaceutyczno-medycznym (tak I.B. Mika, D. Kasprzycki, Class..., s. 14 i n.).

6.Możliwość i skutki zastosowania instytucji class action w prawie polskim

W polskiej procedurze cywilnej istniały dwie instytucje zbliżone do class action, które jednak nie pozwalają w pełnym zakresie korzystać z jej zalet. Można jedynie uznać, że są to regulacje zbliżone, w których można doszukać się cech anglosaskiej instytucji. Wskazane regulacje to współuczestnictwo oraz postępowanie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, chociaż to ostatnie postępowanie już nie jest prowadzone w związku ze zmianą trybu kontroli wzorców na model administracyjny. Celem postępowania o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone jest zapewnienie poprawnego funkcjonowania mechanizmu podejmowania decyzji przez słabszą stronę umowy. Cel ten jest realizowany przez incydentalną i abstrakcyjną kontrolę wzorca. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 19.12.2003 r., III CZP 95/03, OSNC 2005/2, poz. 25, kontrola abstrakcyjna polega na kontroli wzorca jako takiego, w oderwaniu od konkretnej umowy, której wzorzec dotyczy.

Aktualnie kontrola wzorców umownych jest realizowana w postępowaniu administracyjnym i należy do Prezesa UOKiK (zob. art. 23a u.o.k.k.).

Drugą obowiązującą instytucją zbliżoną do class action jest współuczestnictwo formalne. Współuczestnictwo formalne, uregulowane w art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c., występuje wówczas, gdy roszczenia lub zobowiązania współuczestników są oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej. W tej sytuacji sąd może rozpoznać w jednym postępowaniu roszczenia kilku powodów. Mimo że sprawy są podobne, to i tak każda z nich ma samodzielny charakter (zob. postanowienie SN z 18.07.2003 r., I PZ 42/03, OSNP 2004/16, poz. 284). Istotą współuczestnictwa formalnego jest możliwość wystąpienia w roli powodów lub pozwanych w jednej sprawie wówczas, gdy przedmiot sporu stanowią roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej, a w dodatku właściwość sądu jest uzasadniona dla każdego z roszczeń lub zobowiązań z osobna, jak też dla wszystkich wspólnie. Przy współuczestnictwie formalnym występuje tyle różnych przedmiotów sporu (zaskarżenia), ilu jest współuczestników formalnych. Każdy ze współuczestników mógłby występować w procesie samodzielnie, tok postępowania w stosunku do każdego z nich jest bowiem niezależny. Sąd może wydać wyrok częściowy lub rozłączyć sprawy do oddzielnego rozpoznania, różne mogą też być rozstrzygnięcia w stosunku do każdego ze współuczestników (zob. postanowienia SN: z 15.01.2007 r., I PZ 22/06, OSNP 2008/5–6, poz. 71; z 15.04.1997 r., I CKN 154/97, LEX nr 153214; z 26.05.1998 r., III CZ 69/98, „Wokanda” 1998/9, poz. 7).

Pomimo jednak możliwości rozpoznania kilku roszczeń powodów w jednym postępowaniu sądowym, jakie stwarza współuczestnictwo formalne, każdy z nich działa we własnym imieniu. Natomiast w postępowaniu grupowym to powód, którym jest reprezentant grupy, prowadzi postępowanie we własnym imieniu, na rzecz wszystkich członków grupy (art. 4 ust. 3 u.d.r.p.g.; szerzej zob. tezę 6 komentarza do art. 1).

7.Class action w systemie common law

Źródeł instytucji pozwu zbiorowego należy szukać w prawie anglosaskim. Według niektórych autorów pozew zbiorowy ma swoje korzenie już w średniowiecznej Anglii, gdzie mniejsza lub większa grupa pokrzywdzonych osób wnosiła skargi do sądu (tak S.C. Yeazell, From Medieval Group Litigation to the Modern Class Action, New Haven–London 1987). Natomiast inni upatrują jego powstania dopiero w wydaniu ustawy o pokoju (Bill of Peace), który to akt prawny był podstawą wnoszenia do Sądu Kanclerskiego pozwu przez większą grupę osób w podobnych sprawach (zob. Z. Chafee, Some Problems of Equity, Ann Arbor 1950). Cechą charakterystyczną systemu dochodzenia roszczeń grupowych na podstawie ustawy o pokoju był skutek wydanego przez sąd orzeczenia. Orzeczenie wydane na podstawie wskazanego aktu prawnego było wiążące również dla potencjalnych członków grupy.

Pozew zbiorowy w Stanach Zjednoczonych został objęty procedurą cywilną. Początkowo podstawę do wnoszenia skarg zbiorowych stanowiła Reguła Sprawiedliwości 48 (Equity Rule 48, 42 U.S. 1 How. LVI 1843). Następnie w 1938 r. wprowadzono art. 23 Federalnych Zasad Procedury Cywilnej (Federal Rules of Civil Procedure), który znacznie usprawnił proces klasowy, przede wszystkim w zakresie przepływu informacji przed wydaniem przez sąd federalny orzeczenia. W ramach ulepszania instytucji class action w 1966 r. najpierw wprowadzono zmiany w art. 23 Federalnych Zasad Procedury Cywilnej.

W Stanach Zjednoczonych instytucja class action znajduje powszechne zastosowanie. Jej podstawy są zawarte w regule 23 Federalnych Zasad Procedury Cywilnej. Istotną cechą amerykańskiej class action jest możliwość skorzystania z niej zarówno przez powodową, jak i pozwaną stronę procesu. Możliwość skorzystania z instytucji class action wymaga spełnienia określonych przesłanek, które dotyczą zakresu podmiotowego i przedmiotowego powództwa oraz osoby reprezentującej grupę.

W regule 23a cywilnej procedury federalnej określone zostały następujące przesłanki umożliwiające skorzystanie z class action (zob. I.B. Mika, D. Kasprzycki, Class..., s. 14):

1)

grupa podmiotów musi być na tyle liczna, aby wspólne wystąpienie w procesie wszystkich jej członków nie było możliwe (zob. sprawa Dale Electronics, Inc. v. R.C.L., w której class liczyła tylko 13 osób);

2)

musi istnieć wspólna podstawa faktyczna lub prawna (nie jest wymagane stwierdzenie jednakowych podstaw faktycznych);

3)

żądanie lub obrona strony reprezentującej grupę musi być typowe dla całej grupy (spełnienie tego warunku zapewnia uczciwość w odniesieniu do osób nienależących do przedstawicieli class);

4)

strona, która reprezentuje grupę, zobowiązana jest do uczciwego reprezentowania klasy (ma to istotne znaczenie z punktu widzenia osób, które wchodzą w skład grupy, natomiast nie są reprezentantami klasy).

Oprócz powyższych warunków, których spełnienie pozwala na skorzystanie z instytucji class action, reguła 23b cywilnej procedury federalnej wprowadza kategorie spraw, które mogą być rozstrzygnięte w trybie class action.

Po pierwsze, wniesienie odrębnych powództw przez podmiot należący do klasy stwarza ryzyko wydania sprzecznych lub różnych orzeczeń, podjętych dla poszczególnych członków grupy, którzy powoływaliby fakty niedające się pogodzić, dotyczące zachowania strony przeciwnej, lub wydania orzeczeń, które wyraźnie osłabiłyby zdolność ochrony interesów członków klasy niebędących stroną. Po drugie, podstawa faktyczna działania lub zaniechania pozwanego ma ogólne zastosowanie do klasy, co sprawia, że orzeczenie końcowe będzie odpowiednie dla klasy jako całości. Wreszcie po trzecie, prowadzenie jednego procesu jest uzasadnione istnieniem wspólnej dla całej grupy podstawy faktycznej lub prawnej. W tym przypadku ocenie podlega zasadność rozstrzygnięcia sprawy w trybie jednego procesu zamiast prowadzenia wielu podobnych postępowań (na ten temat I.B. Mika, D. Kasprzycki, Class..., s. 14).

Funkcjonowanie class action w praktyce wymusiło gruntowne zreformowanie tej instytucji, co nastąpiło w 2005 r. w drodze uchwalenia Class Action Fairness Act [28 U.S.C. Sections 1332 (d), 1453 and 1711–1715]. Akt ten uregulował kwestie wynagrodzenia reprezentantów w sprawach kończących się ugodą w postaci wydania przez pozwanego bonów (coupons). W tym zakresie wynagrodzenie jest przedmiotem badania sądu, a gdy nie można go ustalić, wypłacana jest stawka godzinowa obejmująca rzeczywiście przepracowany czas (zob. K. Reszczyk, Zastosowanie powództw zbiorowych na przykładach ustawodawstwa Stanów Zjednoczonych Ameryki i wybranych ustawodawstw europejskich, RP 2009/5, s. 30; A. Reszka, P. Skórski, Projekt polskiej instytucji powództwa zbiorowego na tle modelu amerykańskiego, RP 2009/3, s. 43; R.H. Klonoff, Class Action and Other Multi-Party Litigation in a Nutshell, St. Paul 2004, s. 70 i n.; P. Pogonowski, Ochrona roszczeń rozproszonych w Anglii i USA. Dwa modele regulacji postępowań grupowych, PS 2009/6, s. 112 i n.).

Warto wskazać, że w prawie amerykańskim poszkodowani naruszeniem prawa konkurencji mogą wnosić powództwa klasowe. Pozew klasowy jest wnoszony przez przedstawiciela pewnej grupy (nazywanej klasą) osób poszkodowanych w wyniku naruszenia prawa konkurencji. Niezbędne staje się zidentyfikowanie członków grupy poszkodowanych, gdyż orzeczenie sądu dotyczy wszystkich osób wchodzących w jej skład (z wyjątkiem tych, którzy wystąpili z grupy w ramach procedury opt-out).

Do spektakularnych sukcesów zastosowania instytucji class action w Stanach Zjednoczonych należą sprawy: Philip Morris, Merck & Co., Microsoft. Należy także wskazać, że w prawie amerykańskim konsekwentnie rośnie zainteresowanie powództwami klasowymi w sprawach o naruszenia prawa konkurencji (A. Goldstein, E. Morony, J. Hoskins, S. Keene, Private Antitrust Remedies, cz. 1, 2001, www.ibanet.org/Document/Default.aspx?DocumentUid=A947DAC8-CA97-45AE-9BCF-B4A64615F6D2&usg=AFQjCNENDMukGJs8AdinYquJoEx73tgNoA, dostęp: 8.07.2017 r.).

W Stanach Zjednoczonych instytucja class action jest z powodzeniem stosowana w postępowaniach w sprawach patentowych czy też antymonopolowych (zob. szeroko M. Gac, Collective redress v. class actions – convergence or divergence between the European and American solutions on group litigation?, s. 116 i n., http://www12007.vu.lt/dokumentai/Admin/Doktorant%C5%B3_konferencija/Gac.pdf, dostęp: 8.07.2017 r.).

Ważnym aspektem przemawiającym za szerokim korzystaniem z class action w powództwach opartych na prawie antymonopolowym jest możliwość uzyskania odszkodowania w wysokości wartości podwójnej szkody (Clayton Act § 4, 15 U.S.C.A.). Prawo amerykańskie umożliwia poszkodowanemu uzyskanie odszkodowania w wysokości przewyższającej poniesioną szkodę.

W prawie wspólnotowym od wielu lat toczy się dyskusja nad wprowadzeniem powództwa grupowego w dziedzinie wspólnotowego prawa konsumenckiego o nazwie collective redress. Odzwierciedleniem takiej potrzeby jest przyjęcie Zielonej księgi w sprawie dochodzenia zbiorowych roszczeń konsumentów [COM(2008) 794 final]. Konieczność przyjęcia wspólnotowego instrumentu (środka) umożliwiającego dochodzenie roszczeń zbiorowych została wymuszona postępującą integracją gospodarczą rynków. Aktywność konsumentów na rynku, w tym coraz powszechniejsze dokonywanie przez nich transakcji transgranicznych, niesie ze sobą konieczność zapewnienia im skutecznej ochrony ich praw. Transgraniczny dostęp do mechanizmów dochodzenia roszczeń jest pożądany już z tego względu, że około 10% roszczeń zbiorowych ma pewien aspekt transgraniczny (zob. badanie oceniające wydajność i skuteczność mechanizmów dochodzenia roszczeń zbiorowych w UE, www.ec.europa.eu/consumers/redress_cons/collective_redress_en.htm, s. 26, dostęp: 1.03.2010 r.).

Istnieje zatem potrzeba zapewnienia konsumentom różnych środków dochodzenia przysługujących im praw, w tym także dochodzenia roszczeń zbiorowych. Możliwość dochodzenia roszczeń zbiorowych pozwoli przezwyciężyć istniejące przeszkody w skutecznym dochodzeniu indywidualnych roszczeń przez konsumentów wynikające z wysokich kosztów postępowań sądowych oraz ich przewlekłości. Mechanizmy zbiorowego dochodzenia roszczeń mają z jednej strony umożliwić konsumentom skuteczne egzekwowanie przysługujących im praw, natomiast z drugiej – zapewnić ochronę przedsiębiorcom przed nieuzasadnionymi roszczeniami.

Potrzeba zapewnienia ochrony podmiotom poszkodowanym w wyniku naruszenia unijnego prawa ochrony konkurencji legła u podstaw przyjęcia Zielonej księgi Roszczenia o odszkodowanie za stosowanie praktyk ograniczających konkurencję i nadużywanie pozycji dominującej oraz Białej księgi w sprawie roszczeń o naprawienie szkody wynikłej z naruszenia wspólnotowego prawa ochrony konkurencji [COM(2008) 165 final]. W tych dwóch dokumentach wyraźnie akcentuje się brak skutecznych instrumentów pozwalających poszkodowanym w wyniku naruszenia reguł konkurencji na dochodzenie roszczeń (zob. komentarze do obu ksiąg). Dlatego też Komisja zaproponowała przyjęcie dwóch uzupełniających się systemów roszczeń zbiorowych: powództw zbiorowych wytaczanych przez uprawnione podmioty oraz powództw zbiorowych z możliwością przystąpienia. Ten konkretny zestaw środków zapewni rzeczywistą możliwość uzyskania zadośćuczynienia za szkody poniesione w wyniku naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji (zob. wydaną na 442. sesji plenarnej 13–14.02.2008 r. opinię Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie definicji i roli systemu powództw zbiorowych w dziedzinie wspólnotowego prawa konsumenckiego, Dz.Urz. UE C 162, s. 1). W wydanej 26.10.2006 r. opinii Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie Zielonej księgi w sprawie europejskiej inicjatywy na rzecz przejrzystości COM(2006) 194 final (Dz.Urz. UE C 324, s. 74) zdecydowanie podzielono obawy Komisji, które wyraziła w Zielonej księdze Roszczenia o odszkodowanie za stosowanie praktyk ograniczających konkurencję i nadużywanie pozycji dominującej. W opinii Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie definicji roli i systemu powództw zbiorowych w dziedzinie wspólnotowego prawa konsumenckiego (2008/C 162/01) (Dz.Urz. UE C 162, s. 1) Komitet potwierdził znaczenie istnienia skutecznych środków dochodzenia roszczeń dla osób poszkodowanych w wyniku naruszeń wspólnotowego prawa ochrony konkurencji. Komitet wyraził poparcie dla inicjatywy Komisji i potwierdził potrzebę powództw zbiorowych, które stanowią doskonały przykład kluczowych celów, do których należą: 1) skuteczne odszkodowanie za straty, ułatwiające wnoszenie roszczeń o odszkodowania przez organizacje w imieniu poszkodowanych konsumentów, co przyczynia się do zapewnienia faktycznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości; 2) zniechęcanie do postępowania niezgodnego z przepisami prawa konkurencji i zapobieganie mu, biorąc pod uwagę duży społeczny wpływ tego typu działań [zob. opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie Zielonej księgi w sprawie dochodzenia zbiorowych roszczeń konsumentów COM(2008) 794 final, Dz.Urz. UE C 128 z 2010 r., s. 97]. Na zakończenie warto wskazać, że badania prowadzone w Unii Europejskiej wykazały, iż liczba osób korzystających z mechanizmów dochodzenia roszczeń zbiorowych jest najmniejsza w Niemczech, gdzie tylko 4 z 10 mln powodów jest zaangażowanych w postępowanie, a największa w Portugalii [badanie oceniające wydajność i skuteczność mechanizmów dochodzenia roszczeń zbiorowych w UE, http://ec.europa.eu/consumers/redress_cons/collective_redress_en.htm; zob. też Zielona księga w sprawie dochodzenia zbiorowych roszczeń konsumentów COM(2008) 794 final].

Na szczeblu Unii Europejskiej przyjęto także rezolucję Parlamentu Europejskiego z 2.02.2012 r. W stronę spójnego europejskiego podejścia do zbiorowego dochodzenia roszczeń [2011/2089 (INI)] (Dz.Urz. UE C 239E z 2013 r., s. 32). Komisja Europejska opublikowała 11.06.2013 r. dokumenty dotyczące:

1)

roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa ochrony konkurencji:

wniosek – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego [COM(2013) 404 final],

dokument roboczy służb Komisji – streszczenie oceny skutków Powództwa odszkodowawcze z tytułu naruszenia unijnych reguł konkurencji [SWD(2013) 204 final], uzupełniający powyższy projekt dyrektywy,

komunikat Komisji w sprawie ustalania wysokości szkody w dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia art. 101 lub 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 167 z 2013 r., s. 19),

dokument roboczy służb Komisji – przewodnik praktyczny Ustalanie wysokości szkody w dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia art. 101 lub 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej [SWD(2013) 205], towarzyszący wymienionemu komunikatowi Komisji;

2)

zbiorowego dochodzenia roszczeń:

komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów W kierunku europejskich horyzontalnych ram w zakresie zbiorowego dochodzenia roszczeń [COM(2013) 401 final],

zalecenie Komisji z 11.06.2013 r. w sprawie wspólnych zasad dotyczących mechanizmów zbiorowego dochodzenia roszczeń o zaprzestanie bezprawnych praktyk oraz roszczeń odszkodowawczych w państwach członkowskich, dotyczących naruszeń praw przyznanych na mocy prawa Unii (2013/396/UE) (Dz.Urz. UE L 201, s. 60), załączone do powyższego komunikatu.

Szeroko na temat tych dokumentów zob. A. Piszcz, „Pakiet” Komisji Europejskiej dotyczący powództw o odszkodowania z tytułu naruszenia unijnych reguł konkurencji oraz zbiorowego dochodzenia roszczeń, iKAR 2013/5, s. 53 i n.

8.Zakres nowelizacji ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym

Ustawa z 7.04.2017 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności wprowadza kluczowe zmiany w ustawie o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. W wyniku nowelizacji nie tylko wprowadzono nowe przepisy, ale też dokonano modyfikacji w istniejących. Celem zmian stało się zwiększenie skuteczności oraz efektywności postępowań grupowych, a także usunięcie wątpliwości interpretacyjnych, które pojawiały się przy stosowaniu ustawy.

W wyniku nowelizacji zmieniono szereg przepisów, m.in. dotyczące: 1) zakresu przedmiotowego ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (art. 1 ust. 2), przez dodanie roszczeń: z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, o ochronę dóbr osobistych w sprawach roszczeń wynikających z uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, w tym roszczeń przysługujących osobom najbliższym poszkodowanego, zmarłego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (art. 1 ust. 2a); 2) wymogów dotyczących ujednolicenia wysokości dochodzonych roszczeń w postępowaniu grupowym (art. 2 ust. 1) przez określenie zasad ujednolicenia; roszczenia pieniężnego, którego dotyczy żądanie ustalenia odpowiedzialności (art. 2 ust. 3); 3) kaucji w postępowaniu grupowym (art. 8) przez zidentyfikowanie przesłanek dopuszczalności żądania złożenia kaucji oraz zawieszenia postępowania w sytuacji braku jej wniesienia przez powoda; 4) rozpoznania dopuszczalności postępowania grupowego na posiedzeniu niejawnym (art. 10 ust. 1); 5) ograniczenia postępowań wpadkowych (art. 10) przez wyłączenie możliwości złożenia zażalenia na postanowienie sądu w przedmiocie dopuszczalności postępowania grupowego; 6) przedłużenia skutków wytoczenia powództwa w postępowaniu grupowym dla członka grupy z 6 do 12 miesięcy (art. 10 ust. 3); 7) ogłoszeń o wszczęciu postępowania grupowego (art. 11); 8) wyłączenia wstrzymania merytorycznego biegu postępowania po wniesieniu zażalenia na postanowienie co do składu grupy (art. 17 ust. 2a); 9) odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (art. 24 ust. 1).

Autor fragmentu:
Art. 1art(1)Zakres zastosowania ustawy

1.[Zakres unormowania]

Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym reguluje tryb postępowania w sprawach dochodzenia roszczeń jednego rodzaju przez co najmniej 10 osób. Postępowanie grupowe jest zatem prowadzone w interesie wielu podmiotów.

Celem postępowania grupowego jest kumulacja roszczeń wielu osób, które poniosły podobną szkodę w wyniku jednego zdarzenia, w jednym postępowaniu. Możliwość połączenia roszczeń wielu poszkodowanych podmiotów oraz wspólne występowanie przeciwko sprawcy szkód sprawiają, że rośnie znaczenie takich postępowań. Wskazuje się również, że postępowania takie prowadzą do precedensowych orzeczeń sądowych, wytyczających kierunek orzecznictwa na przyszłość (zob. M. Sieradzka, Postępowanie grupowe – kolejny krok w kierunku wzmocnienia ochrony interesu wielu podmiotów w jednym postępowaniu, PPH 2010/4).

Podmioty z grupy cechuje określona więź o charakterze podmiotowym i przedmiotowym.Więź podmiotowa dotyczy osób z grupy, które zostały...

Pełna treść dostępna po zalogowaniu do LEX