Dz.U.UE.C.2018.453.1

| Akt nieoceniany
Wersja od: 14 grudnia 2018 r.

DWUDZIESTE ROCZNE SPRAWOZDANIE SPORZĄDZONE ZGODNIE Z ART. 8 UST. 2 WSPÓLNEGO STANOWISKA RADY 2008/944/WPZIB OKREŚLAJĄCEGO WSPÓLNE ZASADY KONTROLI WYWOZU TECHNOLOGII WOJSKOWYCH I SPRZĘTU WOJSKOWEGO

(2018/C 453/01)

(Dz.U.UE C z dnia 14 grudnia 2018 r.)

WPROWADZENIE

Niniejsze sprawozdanie obejmuje statystyki dotyczące zezwoleń i wywozu broni konwencjonalnej z państw członkowskich UE w roku kalendarzowym 2017. Dotyczy ono także działań podjętych przez UE i jej państwa członkowskie w ramach wdrażania wspólnego stanowiska Rady 2008/944/WPZiB 1  w latach 2017 i 2018, obok działań wspomnianych w dziewiętnastym rocznym sprawozdaniu.

Ponadto sprawozdanie zawiera niewyczerpujący wykaz informacji na temat wewnątrzunijnych transferów produktów związanych z obronnością, które są regulowane dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/43/WE 2  w sprawie uproszczenia warunków transferów produktów związanych z obronnością we Wspólnocie.

W latach 2017 i 2018 UE i jej państwa członkowskie kontynuowały wdrażanie wspólnego stanowiska Rady 2008/944/ WPZiB określającego wspólne zasady kontroli wywozu technologii wojskowych i sprzętu wojskowego, które zastąpiło w 2008 r. Kodeks postępowania UE w sprawie wywozu uzbrojenia obowiązujący od czerwca 1998 r.

Następujące państwa trzecie oficjalnie postanowiły przyjąć i stosować kryteria i zasady określone we wspólnym stanowisku 2008/944/WPZiB: Albania, Bośnia i Hercegowina, była jugosłowiańska republika Macedonii, Czarnogóra, Gruzja, Islandia, Kanada i Norwegia. System wymiany informacji między UE a niektórymi państwami trzecimi wdrażającymi wspólne stanowisko funkcjonuje od 2012 r.

W okresie objętym sprawozdaniem kontynuowano w wybranych państwach trzecich propagowanie skutecznych krajowych kontroli wywozu broni oraz zasad i kryteriów określonych we wspólnym działaniu 2008/944/WPZiB poprzez przyjęcie decyzji Rady (WPZiB) 2018/101 3 , która zapewniła dalsze działania w następstwie decyzji (WPZiB) 2015/2309 4 . W znacznym stopniu zintensyfikowano również unijne działania informacyjne dotyczące upowszechniania i wdrażania Traktatu o handlu bronią: w tym samym okresie zrealizowano wiele działań na mocy decyzji Rady (WPZiB) 2017/915 5 .

I. WYKONANIE WSPÓLNEGO STANOWISKA 2008/944/WPZIB
1. Wykonanie wspólnego stanowiska 2008/944/WPZiB

Wspólne stanowisko obejmuje m. in. kryteria rozpatrywania wniosków o zezwolenie na wywóz; rozszerzenie zakresu kontroli na pośrednictwo, transakcje tranzytowę oraz na przekazywanie technologii w formie niematerialnej; przewiduje ponadto wzmocnione procedury służące propagowaniu zbieżności polityk wywozowych państw członkowskich poprzez wymianę informacji o odmowie wywozu oraz wskazówki dotyczące dokumentacji użytkowników końcowych, przejrzystości i sprawozdawczości.

Państwa członkowskie włączają przepisy wspólnego stanowiska do swoich krajowych systemów kontroli wywozu i muszą dopilnować, aby ich ustawodawstwo krajowe lub przepisy administracyjne były zgodne ze wspólnym stanowiskiem. Sytuację w zakresie wdrażania wspólnego stanowiska na szczeblu krajowym przedstawiono w załączonej tabeli C.

Powiadomienia o odmowie i konsultacje

Wspólne stanowisko przewiduje powiadomienie o odmowach wydania zezwolenia. Gdy państwo członkowskie prowadzi przegląd wniosku o zezwolenie na transakcję, która jest zasadniczo identyczna z transakcją, której odmówiło wcześniej inne państwo członkowskie, wspólne stanowisko przewiduje proces konsultacji. W wyniku przeglądu wspólnego stanowiska UE, które zakończyło się w 2015 r., do stosowanego przez COARM systemu informacyjnego online dodano w 2016 r. nową funkcję, aby wesprzeć wymianę informacji dotyczących odmów oraz przechowywać dane na temat odmów i powiązanych z nimi konsultacji w unijnej centralnej bazie. W latach 2017 i 2018 w systemie COARM online wprowadzono dostosowania i dalsze ulepszenia w celu zwiększenia jego bezpieczeństwa i zapewnienia szybszej i efektywniejszej wymiany informacji między wszystkimi podmiotami krajowymi zaangażowanymi w kontrolę wywozu broni. System ten już wykazał, że jeszcze bardziej zwiększa przejrzystość między państwami członkowskimi w odniesieniu do określonych państw stanowiących miejsce końcowego przeznaczenia i wobec użytkowników końcowych.

Liczba zgłoszonych w 2017 r. powiadomień o odmowie jest podana w wierszu d) tabel znajdujących się w tabeli AI (załączone do niniejszego sprawozdania) w podziale na miejsce przeznaczenia i na kategorie wykazu uzbrojenia; liczba wysłanych zapytań i otrzymanych odpowiedzi przez każde państwo członkowskie oraz liczba zapytań i odpowiedzi w podziale na miejsca przeznaczenia znajdują się odpowiednio w tabelach BI oraz BII.

2. Przewodnik użytkownika

Przewodnik użytkownika jest zasadniczym instrumentem podsumowującym uzgodnione wytyczne w zakresie stosowania przepisów operacyjnych wspólnego stanowiska 2008/944/WPZiB i interpretacji kryteriów w nim zawartych. Mowa o nim w art. 13 wspólnego stanowiska.

Przewodnik został przygotowany przez działającą w ramach Rady Grupę Roboczą ds. Wywozu Broni Konwencjonalnej (COARM) i jest aktualizowany, gdy zajdzie taka potrzeba. Ostatnio zaktualizowano go w lipcu 2015 r. w wyniku zakończonego przeglądu wspólnego stanowiska 2008/944/CFSP. Przewodnik użytkownika jest przeznaczony przede wszystkim dla urzędników wydających zezwolenia na wywóz, a zatem przyczynia się znacznie i w sposób praktyczny do zapewnienia zbieżności polityk i procedur państw członkowskich w zakresie kontroli wywozu broni.

Aby wesprzeć praktyczne stosowanie kryteriów określonych we wspólnym stanowisku 2008/944/WPZiB, przewodnik przedstawia dobre praktyki, które zostały opracowane przez grupę roboczą COARM na podstawie optymalnych rozwiązań krajowych i z uwzględnieniem informacji otrzymanych od innych zainteresowanych stron, w tym od społeczeństwa obywatelskiego. Te dobre praktyki mają służyć zapewnieniu większej spójności wśród państw członkowskich pod względem stosowania kryteriów wspólnego stanowiska. W tym celu między innymi określono czynniki, które należy uwzględniać podczas rozpatrywania wniosków o zezwolenie na wywóz. Rozwiązania te przeznaczone są dla urzędników wydających zezwolenia i innych urzędników pracujących w stosownych departamentach i agencjach rządowych. Proces decyzyjny opiera się na wiedzy fachowej tych urzędników o kwestiach regionalnych, prawnych, sądowych, technicznych, dotyczących rozwoju oraz bezpieczeństwa i wojskowości.

Przewodnik jest dokumentem publicznym, który jest dostępny na stronie internetowej Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych 6 .

3. Działania informacyjne

W art. 11 wspólnego stanowiska wezwano państwa członkowskie, aby dołożyły wszelkich starań w celu zachęcenia innych państw dokonujących wywozu technologii wojskowych lub sprzętu wojskowego do stosowania kryteriów tego wspólnego stanowiska. Intensywne działania informacyjne, prowadzone zarówno przez UE, jak i przez poszczególne państwa członkowskie, kontynuowano w 2017 r. i w 2018 r., co zostało wyszczególnione w załączonej tabeli D.

W ramach decyzji (WPZiB) 2015/2309 z dnia 10 grudnia 2015 r. oraz (WPZiB) 2018/101 z dnia 23 stycznia 2018 r. (obie decyzje realizowane przez niemieckie Federalne Biuro Spraw Gospodarczych i Kontroli Wywozu) odbyło się kilka warsztatów regionalnych, wizyt studyjnych i indywidualnych warsztatów dotyczących pomocy. Ponadto na podstawie decyzji (WPZiB) 2017/915 na szczeblu regionalnym zrealizowano kolejne działania informacyjne, dostosowane do potrzeb poszczególnych krajów programy pomocy i indywidualne warsztaty pomocowe ad hoc, co przyczyniło się do skutecznego wdrożenia i upowszechnienia Traktatu o handlu bronią (dalsze informacje dotyczące tych ostatnich działań zamieszczono w sekcji II.2).

4. Spotkania w ramach dialogu politycznego

W ramach dialogu politycznego w latach 2017 i 2018 organizowano regularne spotkania dotyczące kwestii kontroli wywozu broni z Norwegią, Kanadą, Stanami Zjednoczonymi i Ukrainą. Taki dialog polityczny zapewnił forum dla owocnych dyskusji na temat kwestii leżących we wspólnym interesie, takich jak polityki eksportowe wobec określonych miejsc przeznaczenia, kwestie zgodności i kontroli oraz proces Traktatu o handlu bronią.

5. Aktualizacja wspólnego wykazu uzbrojenia Unii Europejskiej

Zgodnie z art. 12 wspólnego stanowiska wspólny wykaz uzbrojenia Unii Europejskiej obejmuje minimalny zakres produktów wojskowych, które państwa członkowskie muszą poddawać kontroli w przypadku wywozu. Wykaz ten jest identyczny z wykazem produktów związanych z obronnością załączonym do dyrektywy 2009/43/WE 7 .

Jako że niniejsze sprawozdanie obejmuje statystyki dotyczące wywozu broni konwencjonalnej z państw członkowskich UE w roku kalendarzowym 2017, ujęty w sprawozdaniu wspólny wykaz uzbrojenia przyjęty przez Radę w dniu 6 marca 2017 r. i uwzględnia zmiany w wykazie broni i sprzętu wojskowego przyjętym w ramach porozumienia z Wassenaar, które zostały uzgodnione na posiedzeniu plenarnym państw porozumienia w 2016 r. Ta zaktualizowana wersja wspólnego wykazu uzbrojenia została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej C 97 z dnia 28 marca 2017 r. Wersja wspólnego wykazu uzbrojenia, która była aktualna w 2018 r., została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej C 98 w dniu 15 marca 2018 r. (sygnatura 2018/C 098/01).

6. Pośrednictwo w handlu bronią

Zgodnie z art. 5 wspólnego stanowiska Rady 2003/468/WPZiB z dnia 23 czerwca 2003 r. w sprawie kontroli pośrednictwa w handlu bronią 8  państwa członkowskie dokonują osobnych ustaleń w zakresie wymiany informacji dotyczących przyznanych zezwoleń na prowadzenie pośrednictwa oraz decyzji odmownych. Ponadto te państwa członkowskie, które nakładają na pośredników obowiązek uzyskania pisemnego zezwolenia na prowadzenie pośrednictwa lub prowadzą rejestr pośredników w handlu bronią, dokonują osobnych ustaleń w zakresie wymiany odnośnych informacji dotyczących zarejestrowanych pośredników. Informacje dotyczące zezwoleń oraz decyzji odmownych wydanych w państwach członkowskich UE znajdują się w załączonej tabeli AIII.

Szczegółowe informacje w zakresie wdrażania w danym państwie wspólnego stanowiska 2003/468/WPZiB przedstawiono w załączonej tabeli C.

7. Dialog z zainteresowanymi stronami: Parlamentem Europejskim, społeczeństwem obywatelskim i odnośnym sektorem

Dialog z Parlamentem Europejskim w kwestiach związanych z kontrolą wywozu broni ma z reguły miejsce corocznie i obejmuje wysłuchanie urzędnika Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych. W latach 2017 i 2018 ESDZ kontaktowała się również regularnie ze sprawozdawcą PE ds. kontroli wywozu broni i odpowiedziała na znaczną liczbę pytań poselskich na temat wywozu broni. Bodil Valero, sprawozdawca Parlamentu Europejskiego ds. wykonania wspólnego stanowiska Rady UE (2008/944/WPZiB) na potrzeby 18. rocznego sprawozdania UE, uczestniczyła w 2017 r. w dwóch posiedzeniach COARM.

Zgodnie ze stosowaną poprzednio praktyką spotkania COARM z organizacjami pozarządowymi były organizowane w latach 2017-2018 co sześć miesięcy. W latach 2017 i 2018 grupa COARM zaprosiła również na jedno ze swoich posiedzeń przedstawicieli odnośnego sektora.

II. TRAKTAT O HANDLU BRONIĄ (ATT)
1. Zaangażowanie na rzecz Traktatu o handlu bronią: Konferencja Państw-Stron

Podobnie jak w przypadku pierwszej i drugiej Konferencji Państw-Stron (o których była mowa w poprzednich rocznych sprawozdaniach), UE i jej państwa członkowskie brały aktywny udział w trzeciej Konferencji Państw-Stron, która odbyła się w Genewie w dniach 11-15 września 2017 r. (o której mowa w 19. rocznym sprawozdaniu), a także w czwartej Konferencji Państw-Stron, która odbyła się w Tokio w dniach 20-24 sierpnia 2018 r. Przewodniczący trzeciej i czwartej Konferencji Państw Stron uczestniczyli w posiedzeniu COARM podczas sprawowania przez nich przewodnictwa w konferencji.

Czwarta Konferencja Państw-Stron stanowiła kontynuację owocnych prac trzeciej konferencji, m.in. zapewniła poparcie dla prac trzech grup roboczych (ds. skutecznego wdrażania traktatu, upowszechniania oraz przejrzystości i sprawozdawczości) oraz dla działalności dobrowolnego funduszu powierniczego i programu sponsorowania. Na konferencji zgodzono się, że wspomniane grupy robocze będą nadal pracować oraz że w ramach swoich aktualnych zakresów zadań przyjmą metody pracy, które pozwolą im służyć Państwom-Stronom wymierną pomocą we wdrażaniu traktatu na szczeblu krajowym. Zgodzono się również, że należy kontynuować prace na rzecz usprawnienia sprawozdawczości, w szczególności pod względem liczby i terminowości sprawozdań krajowych, oraz poddać dalszej analizie powiązania między Traktatem o handlu bronią a celami zrównoważonego rozwoju. Na konferencji ponownie podkreślono znaczenie dobrowolnego funduszu powierniczego Traktatu o handlu bronią, wyrażono uznanie dla państw, które dokonały dobrowolnych wpłat na rzecz funduszu, oraz zachęcono wszystkie inne państwa, które są w stanie wnieść wkład do funduszu, aby to uczyniły. Podjęto również decyzję w sprawie budżetu konferencji na okres 2018/2019 r. oraz, w odniesieniu do decyzji trzeciej Konferencji Państw-Stron dotyczących wkładów finansowych na rzecz Traktatu o handlu bronią, ponownie wyrażono głębokie zaniepokojenie w związku z niewpłaconymi wkładami państw; wezwano także państwa, które jeszcze nie wywiązały się ze swoich zobowiązań finansowych, by to uczyniły w szybki i terminowy sposób. Podczas konferencji wybrano przewodniczącego piątej Konferencji Państw-Stron, która odbędzie się w 2019 r.: został nim ambasador Janis Karklins z Łotwy. W obradach aktywny udział brały Państwa-Strony oraz obserwatorzy, jak również przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego oraz środowiska akademickiego. Państwa-Strony są zgodne co do tego, że należy nadal kłaść nacisk na skuteczne wdrażanie i upowszechnianie.

2. Unijny program na rzecz wsparcia realizacji w ramach decyzji (WPZiB) 2017/915

Po wejściu w życie Traktatu o handlu bronią w grudniu 2014 r. i przyjęciu go dotychczas przez 97 Państw-Stron (stan na dzień 1 września 2018 r.), traktat ten nadal musi sprostać wyzwaniom związanym z jego upowszechnianiem i skutecznym wdrażaniem przez Państwa-Strony.

Aby przyczynić się do realizacji tych zadań, UE przyjęła w maju 2017 r., w ramach decyzji (WPZiB) 2017/915, ambitny program na rzecz wsparcia realizacji skierowany do państw trzecich. Program ten jest realizowany zarówno przez niemieckie Federalne Biuro Spraw Gospodarczych i Kontroli Wywozu (BAFA), jak i Expertise France. W jego ramach łącznie 18 państw trzecich jako partnerzy długoterminowi oraz 14 państw trzecich jako partnerzy ad hoc uzyskało, na złożone przez nie wnioski, pomoc we wzmacnianiu ich systemów kontroli transferów broni zgodnie z wymogami traktatu. Szczegółowe informacje o działaniach prowadzonych w ramach programu UE w latach 2017 i 2018 (do końca sierpnia 2018 r.) znajdują się w załączonej tabeli D.

III. PRIORYTETOWE WYTYCZNE DLA GRUPY ROBOCZEJ COARM NA NAJBLIŻSZĄ PRZYSZŁOŚĆ

Przyjęcie wspólnego stanowiska 2008/944/WPZiB oznacza, że wprowadzone zostały podstawowe elementy wspólnego podejścia państw członkowskich do kontroli wywozu broni konwencjonalnej. Pomimo postępu polegającego na przyjęciu wspólnego stanowiska nadal pozostaje jednak wiele do zrobienia, w szczególności jeżeli chodzi o wdrażanie wspólnego stanowiska.

Priorytetowe wytyczne na najbliższą przyszłość są następujące:

1) zgodnie z konkluzjami Rady z dnia 20 lipca 2015 r. (dok. 10900/15) dokonanie ponownej oceny wdrażania wspólnego stanowiska oraz realizacji jego celów, dziesięć lat po przyjęciu tego wspólnego stanowiska;
2) dalsze wzmacnianie współpracy i propagowanie spójności w dziedzinie wywozu technologii wojskowych i sprzętu wojskowego zgodnie ze wspólnym stanowiskiem 2008/944/WPZiB w celu wzmocnienia polityki Unii Europejskiej w zakresie kontroli wywozu, również przez wymianę między państwami członkowskimi UE istotnych informacji na temat powiadomień o odmowie i polityk w zakresie wywozu broni;
3) kontynuowanie dyskusji na temat dodatkowych funkcji systemu COARM online;
4) zapewnienie, by te państwa członkowskie, które jeszcze nie przyjęły odpowiednich krajowych przepisów wykonawczych lub administracyjnych w celu pełnego wdrożenia, uczyniły to:
- wspólnego stanowiska 2003/468/WPZiB w sprawie kontroli pośrednictwa w handlu bronią,
- wspólnego stanowiska 2008/944/WPZiB określającego wspólne zasady kontroli wywozu technologii wojskowych i sprzętu wojskowego,
5) dalsze wspieranie skutecznej realizacji i upowszechniania Traktatu o handlu bronią, w szczególności przez kontynuowanie unijnego programu na rzecz wsparcia realizacji przyjętego w ramach decyzji (WPZiB) 2017/915;
6) dalsze rozwijanie wymiany informacji i optymalnych rozwiązań z państwami trzecimi, które przyłączyły się do wspólnego stanowiska 2008/944/WPZiB;
7) dalsze zachęcanie innych państw wywożących broń, by stosowały kryteria tego wspólnego stanowiska;
8) kontynuowanie dialogu z Parlamentem Europejskim oraz dalsze rozwijanie stosunków ze społeczeństwem obywatelskim i z odnośnym sektorem;
9) dążenie do sfinalizowania i opublikowania - jak najwcześniej w 2019 r. - dwudziestego pierwszego rocznego sprawozdania UE dotyczącego wywozu broni.

KRÓTKI OPIS KATEGORII WE WSPÓLNYM WYKAZIE UZBROJENIA UE 9

ML1 Broń gładkolufowa o kalibrze mniejszym niż 20 mm, inne uzbrojenie i broń automatyczna o kalibrze 12,7 mm (0,50 cala) lub mniejszym oraz wyposażenie i specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe

ML2 Broń gładkolufowa o kalibrze 20 mm lub większym, inna broń i uzbrojenie o kalibrze większym od 12,7 mm (0,50 cala), miotacze oraz wyposażenie i specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe

ML3 Amunicja i zapalniki oraz specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe

ML4 Bomby, torpedy, rakiety, pociski kierowane, inne urządzenia i ładunki wybuchowe oraz związane z nimi wyposażenie i akcesoria oraz specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe

ML5 Sprzęt kierowania ogniem oraz związany z nim sprzęt do ostrzegania i alarmowania, a także powiązane z nimi systemy oraz sprzęt testowania, strojenia i zakłócania, specjalnie zaprojektowane do celów wojskowych, a także specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe i wyposażenie

ML6 Pojazdy naziemne i ich elementy składowe

ML7 Chemiczne środki trujące, "biologiczne środki trujące", "środki rozpraszania tłumu", materiały radioaktywne oraz związany z nimi sprzęt, komponenty i materiały

ML8 "Materiały wysokoenergetyczne" oraz substancje pokrewne

ML9 Wojenne jednostki pływające (nawodne lub podwodne), specjalny sprzęt morski, wyposażenie, elementy składowe i inne nawodne jednostki pływające

ML10 "Statki powietrzne", "statki powietrzne lżejsze od powietrza", "bezzałogowe pojazdy powietrzne" ("UAV"), silniki i sprzęt do "statków powietrznych", pokrewne wyposażenie i elementy składowe, specjalnie zaprojektowane lub zmodyfikowane do celów wojskowych

ML11 Sprzęt elektroniczny, "statki kosmiczne" i elementy składowe, które nie zostały określone w innych punktach wspólnego wykazu uzbrojenia UE

ML12 Systemy broni opartej na energii kinetycznej dużych prędkości oraz pokrewny sprzęt, oraz specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe

ML13 Sprzęt opancerzony lub ochronny, takież konstrukcje oraz ich elementy składowe

ML14 "Sprzęt specjalistyczny do szkolenia wojskowego" lub dla symulacji scenariuszy wojskowych, symulatory specjalnie zaprojektowane do treningu użytkowania jakiegokolwiek uzbrojenia wymienionego w pozycjach ML1 lub ML2 oraz specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe i akcesoria

ML15 Sprzęt do zobrazowywania lub przeciwdziałania, specjalnie zaprojektowany do celów wojskowych, oraz specjalnie zaprojektowane do niego elementy składowe i akcesoria

ML16 Odkuwki, odlewy i inne półfabrykaty, które zostały specjalnie zaprojektowane dla obiektów określonych w pozycjach od ML1 do ML4, ML6, ML9, ML10, ML12 lub ML19

ML17 Różnorodny sprzęt, materiały i "biblioteki" oraz specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe

ML18 Sprzęt i elementy składowe do "produkcji"

ML19 Systemy broni o ukierunkowanej energii (Directed Energy Weapon - DEW), sprzęt pokrewny lub sprzęt do przeciwdziałań, modele badawcze wymienione poniżej oraz specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe

ML20 Sprzęt kriogeniczny lub "nadprzewodzący" oraz specjalnie zaprojektowane do niego elementy składowe i akcesoria

ML21 "Oprogramowanie"

ML22 "Technologia"

ZAŁĄCZNIK

1 Dz.U. L 335 z 13.12.2008, s. 99.
2 Dz.U. L 146 z 10.6.2009, s. 1.
3 Dz.U. L 17 z 23.1.2018, s. 40.
4 Dz.U. L 326 z 11.12.2015, s. 56.
5 Dz.U. L 139 z 30.5.2017, s. 38.
7 Zob. przypis 2.
8 Dz.U. L 156 z 25.6.2003, s. 79.
9 Pełny opis kategorii, w wersji przyjętej przez Radę w dniu 6 marca 2017 r. (2017/C 097/01) można znaleźć na stronie https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:C:2017:097:FULL&from=EN