Prok.2018.11.14

| Akt nieoceniany
Wersja od: 14 listopada 2018 r.

WYTYCZNE Nr 9/2018
PROKURATORA GENERALNEGO
z dnia 14 listopada 2018 r.
w sprawie zasad prowadzenia postępowań przygotowawczych o przestępstwa popełniane na szkodę osób wchodzących w skład zespołów ratownictwa medycznego oraz osób udzielających świadczeń zdrowotnych w szpitalnych oddziałach ratunkowych.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz.U. z 2017 r., poz. 2195, z późn. zm., dalej w skrócie jako: uPRM), w celu realizacji zadań państwa polegających na zapewnieniu pomocy każdej osobie znajdującej się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, utworzono system - Państwowe Ratownictwo Medyczne, w ramach którego - stosownie do art. 32 ust. 1 pkt 2 uPRM - działają m.in. zespoły ratownictwa medycznego, zdefiniowane w art. 3 pkt 10 uPRM. Zespoły te podejmują medyczne czynności ratunkowe w warunkach pozaszpitalnych, częstokroć podczas różnego rodzaju imprez masowych, w miejscach niebezpiecznych oraz wobec osób znajdujących się pod wpływem alkoholu lub środków odurzających bądź też innych substancji podobnie działających - zastępczych czy farmakologicznych, w tym tzw. "dopalaczy". W takim stanie rzeczy wchodzące w skład tych zespołów osoby, tj. lekarze, pielęgniarki i ratownicy medyczni, bywają narażone na kierowane wobec nich przejawy agresji, zarówno słownej, jak i fizycznej. Zważyć przy tym należy, że osoby te nie są wyposażone w jakiekolwiek służbowe środki ochrony osobistej czy przymusu bezpośredniego, a ponadto z racji podejmowania działań ukierunkowanych na ratowanie życia i zdrowia innych osób, jeśli nawet nie są pozbawione możliwości zapewnienia sobie bezpieczeństwa, a zwłaszcza obrony przed skierowanymi wobec nich agresywnymi zachowaniami, to z pewnością możliwości te mają w znacznym stopniu ograniczone.
W związku ze stwierdzoną dynamiką w zakresie wzrostu liczby tego typu zdarzeń, znamionujących się atakami na osoby wchodzące w skład zespołów ratownictwa medycznego, zwłaszcza w postaci pobić, spowodowania uszkodzeń ciała lub naruszenia czynności narządu ciała bądź nietykalności cielesnej, gróźb bezprawnych i znieważeń, ze strony osób, którym pierwsza pomoc jest udzielana, członków ich rodziny bądź osób, w towarzystwie których przebywają, a nawet osób postronnych, konieczne jest podejmowanie przez prokuraturę zdecydowanych i stanowczych działań, mających na celu zastosowanie adekwatnej reakcji karnej na tego typu niczym nieuzasadnione agresywne działania sprawców.

Z przytoczonych względów - działając na podstawie art. 13 § 1 i 3 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 roku Prawo o prokuraturze (Dz.U.2016.177 j.t.) - w celu podwyższenia sprawności i efektywności postępowań przygotowawczych w sprawach o przestępstwa popełniane na szkodę osób wchodzących w skład zespołów ratownictwa medycznego oraz osób udzielających świadczeń zdrowotnych w szpitalnych oddziałach ratunkowych (lekarze, pielęgniarki i ratownicy medyczni), przekazuję następujące wytyczne:

1. W przypadku uzyskania, w tym także z przekazów medialnych, informacji uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa polegającego na ataku na osoby wchodzące w skład zespołu ratownictwa medycznego, należy niezwłocznie wszcząć postępowanie przygotowawcze - w zależności od charakteru konkretnego zdarzenia, a zwłaszcza rodzaju zachowań podlegających karno-prawnej ocenie - o opisane w rozdziale XXIX Kodeksu karnego występki z art. 222, art. 223 § 1 i 2, art. 224 § 2 i 3 lub z art. 226 § 1, względnie w kumulacji z innymi, których znamiona również zostały wyczerpane. Zgodnie z art. 5 ust. 1 uPRM, osoba podejmująca medyczne czynności ratunkowe korzysta z ochrony przewidzianej w Kodeksie karnym dla funkcjonariuszy publicznych.
2. Prokurator, oprócz bezzwłocznego zainicjowania i zlecenia czynności zmierzających do sprawnego i wnikliwego ustalenia, czy doszło do popełnienia przestępstwa na szkodę osób wchodzących w skład zespołu ratownictwa medycznego oraz prawidłowego zabezpieczenia dowodów, powinien podjąć niezwłoczne działania zmierzające do ustalenia i zatrzymania sprawcy, względnie sprawców tego czynu. Następnie zaś, po przedstawieniu i ogłoszeniu zarzutów oraz po przesłuchaniu podejrzanego, prokurator powinien rozważyć zastosowanie - adekwatnych do przedstawionego zarzutu i okoliczności zdarzenia, a także dających gwarancję zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania - środków zapobiegawczych, włącznie ze skierowaniem do właściwego sądu wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania.
3. Każde tego rodzaju zdarzenie należy także ocenić pod kątem możliwości zakwalifikowania go jako występku o charakterze chuligańskim, o którym mowa w art. 115 § 21 k.k. Stąd też, oprócz stwierdzenia, że doszło do umyślnego zamachu na zdrowie, wolność, cześć lub nietykalność cielesną osób wchodzących w skład zespołu ratownictwa medycznego, konieczne jest ustalenie, czy sprawca działał "publicznie i bez powodu albo z oczywiście błahego powodu". Należy przy tym mieć na uwadze, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, samo dokonanie czynu w miejscu publicznym nie wystarcza dla przyjęcia, że sprawca działał "publicznie". Działanie "publicznie" - w rozumieniu art. 115 § 21 k.k. - zachodzi bowiem wówczas, gdy ze względu na miejsce działania bądź na okoliczności i sposób działania sprawcy jego zachowanie, stanowiące umyślny zamach na jedno z dóbr wymienionych w tym przepisie, jest lub może być dostrzegalne dla bliżej nieokreślonej liczby osób, przy czym sprawca, mając świadomość tej możliwości, co najmniej na to się godzi, okazując rażące lekceważenie porządku prawnego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7 listopada 2014 r., II AKa 189/14, Lex nr 1623860). Z kolei "brak powodu" albo jego "błahość" mają być oceniane nie z punktu widzenia sprawcy i jego subiektywnych odczuć, ale uogólnionych, a więc zobiektywizowanych ocen społecznych (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 31 października 2012 r., II AKa 121/12, Lex nr 1239834). Dla oceny zdarzenia w kontekście "błahości powodu" przydatny może okazać się również miernik współmierności reakcji. Najogólniej rzecz ujmując, ustala się go poprzez porównanie wagi przyczyny zewnętrznej wywołującej reakcję sprawcy z samą reakcją i jeżeli w konsekwencji tego porównania okazuje się, że reakcja jest rażąco niewspółmierna w stosunku do przyczyny, to powód uznaje się za błahy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 października 1974 r., Rw 496/74, Lex nr 18917).
4. Niniejsze wytyczne mają zastosowanie w odniesieniu do przestępstw popełnionych na szkodę lekarzy, pielęgniarzy i ratowników medycznych nie tylko podczas podejmowania przez nich medycznych czynności ratunkowych w warunkach pozaszpitalnych, ale także - stosownie do dyspozycji przepisu art. 23la k.k. - w przypadku, gdy bezprawny zamach na nich został podjęty z powodu wykonywanego przez nich zawodu lub zajmowanego stanowiska. Powołany przepis rozszerza bowiem ochronę udzielaną przez te spośród przepisów rozdziału XXIX Kodeksu karnego, które dotyczą bezpośredniej ochrony funkcjonariusza publicznego, na sytuacje, w których czyn nie jest popełniony ani w związku z czynnościami służbowymi, ani podczas ich wykonywania, ale z powodu wykonywanego przez funkcjonariusza zawodu lub zajmowanego przez niego stanowiska.
5. Należy pamiętać, że powoływany przepis art. 5 ust. 1 uPRM ochronę prawną przewidzianą dla funkcjonariuszy publicznych rozciąga nie tylko na osoby wchodzące w skład zespołów ratownictwa medycznego, ale także na osoby udzielające pierwszej pomocy, o której mowa w art. 3 pkt 7 uPRM, albo kwalifikowanej pierwszej pomocy, o której z kolei mowa w art. 3 pkt 2 uPRM, a więc zarówno na osoby, które znajdują się na miejscu zdarzenia i podejmują czynności w celu ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, jak i ratowników zatrudnionych, pełniących służbę lub będących członkami jednostek współpracujących z Państwowym Ratownictwem Medycznym, wskazanych w art. 15 ust. 1 uPRM, tj. takich, jak np.: Państwowa Straż Pożarna, Policja, Straż Graniczna, Morska Służba Poszukiwania i Ratownictwa itd. Stąd też niniejsze wytyczne znajdują zastosowanie także w przypadku bezprawnych ataków na te osoby, przy spełnieniu pozostałych warunków wymaganych dla zastosowania tej ochrony. Ochroną tą objęte zostały także osoby udzielające świadczeń zdrowotnych w szpitalnych oddziałach ratunkowych, również będących zgodnie z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy (...) jednostkami systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego. Z uwagi na powyższe, niniejsze zalecenie znajdują zastosowanie także w przypadku popełnienia przestępstwa wobec tej kategorii osób.
6. Formułowane w sprawach o tego typu przestępstwa wnioski dotyczące wymiaru kary powinny w szczególności - zgodnie z dyrektywami wymiaru kary, o których mowa w art. 53 i n. k.k. - być adekwatne do znacznej społecznej szkodliwości tych czynów oraz uwzględniać potrzebę kształtowania świadomości prawej społeczeństwa. Stanowisko oskarżyciela publicznego w tym zakresie powinna cechować niezbędna, skorelowana z ciężarem czynu, surowość. W konsekwencji zasadniczo powinno to wykluczać nie tylko składanie wniosków o wymiar kary oscylującej w dolnych granicach ustawowego zagrożenia, lecz w przypadkach pobicia, spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia trwającego dłużej niż 7 dni, a także przyjęcia występku o charakterze chuligańskim - biorąc pod uwagę treść przepisów art. 69 § 1 i 4 k.k. oraz sankcje przewidziane za przestępstwa, których dotyczą niniejsze wytyczne - powinno również wykluczać wnioskowanie o wymierzenie kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania.
7. Równocześnie przypominam, aby dokonując oceny wyroku wydanego w tego typu sprawach, szczególną uwagę przywiązywać do adekwatności orzeczonej nim kary oraz środków karnych i kompensacyjnych do szkodliwości społecznej i ciężaru przypisanego sprawcy przestępstwa, a w razie stwierdzenia ich rażącej łagodności, zasadniczo zachodzącej w przypadkach orzeczenia kar lub środków karnych i kompensacyjnych znacznie niższych od zawartych we wniosku o ich wymiar - bezwzględnie wywodzić apelację.
8. Nie należy zapominać, że niebagatelną rolę w zakresie prewencji ogólnej, polegającej z jednej strony na wzmacnianiu poczucia obowiązywania norm prawnych oraz hierarchii wartości społecznych, a z drugiej - na zniechęcaniu do popełniania przestępstw, a więc oddziaływaniu na sferę woluntatywną potencjalnych sprawców czynów zabronionych, ma właściwa polityka informacyjna prokuratury, w tym także w zakresie zdarzeń, których dotyczą niniejsze wytyczne. Dlatego też należy dbać o to, aby w środkach masowego przekazu znalazły się informacje zarówno o zatrzymaniu sprawców takich przestępstw, zastosowanych wobec nich środkach zapobiegawczych, jak i o orzeczonych karach oraz środkach karnych i kompensacyjnych.
9. Bezpośredni przełożeni prokuratorów prowadzących lub nadzorujących postępowania przygotowawcze w sprawach o przestępstwa związane z atakami na członków zespołów ratownictwa medycznego obowiązani są do dołożenia szczególnej staranności w zakresie nadzorowania realizacji niniejszych wytycznych.